|

خبررساني آزاد از کشوری ناآزاد

شرق: شبکه خبری الجزیره، از کشوری که به قول سفیر الجزایر «با چشم غیرمسلح نمی‌توان روی نقشه پیدایش کرد» ادعای رقابت با غول‌های رسانه‌ای همچون بی‌بی‌سی و سی‌ان‌ان دارد. ادعایی که گزاف هم نیست. این شبکه هم‌اکنون 50‌میلیون بیننده دارد و دامنه آن تنها جهان عرب نیست. بخش انگلیسی‌زبان این شبکه در سال 2006 تاسیس شد و طرفداران زیادی هم دارد. به گفته حسنی مبارک، رییس‌جمهور مصر این شبکه «جعبه کبریتی است که دنیای عرب را به آتش کشید». اشاره او به نقش الجزیره در پوشش خبری انقلاب‌های جهان عرب موسوم به «بهار عربی» است. تلویزیون الجزیره مدعی است که تنها شبکه تلویزیونی مستقل از نظر سیاسی در خاورمیانه است و به پوشش تمامی نظریات، بدون غرض‌ورزی و با رعایت امانت در بیان واقعیت می‌پردازد. امروز این کانال با بیش از ۳۰ دفتر و ده‌ها خبرنگار در سراسر جهان تبدیل به نامی جهانی شده، به‌طوری که مردم، دولت‌ها و تصمیم‌گیرندگان در سطح جهان نمی‌توانند آن را نادیده بگیرند. بسیاری از مردم جهان به الجزیره به‌عنوان یک منبع موثق اطلاعات نسبت به دولت و کانال‌های خبری دیگر می‌نگرند، در نتیجه این شبکه از پربیننده‌ترین کانال‌های خبری در خاورمیانه محسوب می‌شود. اما سوال این است که نسبت یک شبکه خبری آزاد، آنگونه که گردانندگان آن ادعا دارند، با خاستگاه آن یعنی کشوری غیردموکراتیک و نامدرن (به لحاظ سیاسی) چه می‌تواند باشد؟ در چنین اتمسفری راز موفقیت الجزیره چیست؟
شبکه الجزیره، اساسا با کودتا متولد شد. «شیخ حمد‌بن‌خلیفه آل‌ثانی» پس از کودتا علیه پدرش و احراز مقام امیری قطر، شبکه تلویزیونی الجزیره را در اول نوامبر سال ۱۹۹۶ با تخصیص ۱۵۰‌میلیون‌دلار تاسیس کرد که در آن زمان مبلغ هنگفتی محسوب می‌شد. تاسیس این شبکه جاه‌طلبی امیر قطر که می‌خواست کشور کوچکش در جهان نقشی بزرگ بر‌عهده داشته باشد، بود. او تقریبا به این هدف رسید و جهان رسانه در جهان عرب تسخیر شد. او همچنین می‌خواست با این کار عربستان‌سعودی کشور همسایه و رقیب خود را تضعیف کند. اما دو اتفاق و شانس بزرگ سبب شد که روند شکل‌گیری شبکه الجزیره تسریع شود: یکی اینکه شبکه «اوربیت» عربستان‌سعودی در موقعی مناسب تعطیل شد. پس از پخش تلویزیونی مراسم تشییع جنازه یکی از شاهزادگان مونث سعودی در این شبکه تلویزیونی، دولت عربستان که تامین‌کننده مالی آن بود، اقدام به فسخ قرارداد خود کرد. این اقدام دولت عربستان‌سعودی باعث بیکاری پرسنل عرب تلویزیون فوق شد. شبکه الجزیره با استفاده از این فرصت طلایی و با وعده کار حرفه‌ای توام با آزادی عمل و دستمزد بالا اقدام به جذب نیروهای بیکارشده شبکه اوربیت کرد. شانس دوم تعطیلی بخش عربی بی‌بی‌سی بود که باعث شد تا خبرنگاران و گزارشگران عرب آن رسانه به شبکه الجزیره جذب شوند. این امر باعث شد تا عده‌ای این شبهه را مطرح کنند که شبکه الجزیره را بی‌بی‌سی تاسیس کرده است. شبکه الجزیره از ابتدای تاسیس خود ‌درصدد بود که از طریق پخش آگهی تا سال ۲۰۰۱ به خود کفایی برسد. اما ناکام ماند و در نتیجه امیر قطر موافقت کرد تا به‌صورت سالانه به کمک مالی خودش (۳۰‌میلیون‌دلار در سال ۲۰۰۴) به این شبکه ادامه دهد. از راهکارهای دیگر این شبکه برای کسب درآمد، حق اشتراک کابلی، معاملات رسانه‌ای و فروش برنامه و فیلم است. در ژانویه ۲۰۰۳ بی‌بی‌سی موافقتنامه‌ای را با الجزیره برای مشارکت در تسهیلات و اطلاعات شامل فیلم‌های خبری امضا کرد. در حال حاضر مصاحبه‌های اختصاصی الجزیره و سایر فیلم‌های آن به‌طور گسترده در رسانه‌های غربی از قبیل سی‌ان‌ان و بی‌بی‌سی پخش مجدد می‌شود. اما الجزیره برای درآمدزایی سیاست‌های دیگری نیز دارد که به‌کلی با آنچه پیش از این رواج داشته متفاوت است. پخش پیام‌های صوتی و تصویری اسامه بن‌لادن، تهیه گزارش‌های اختصاصی از افغانستان قبل و بعد از حمله آمریکا، نزدیکی به سران طالبان و شخصیت‌های القاعده و گزارش‌های قبل و بعد از حمله آمریکا به عراق سودآوری فراوانی برای الجزیره به همراه داشته و بالطبع منجر به تشویق رسانه‌های تصویری غربی به انعقاد قرارداد با شبکه مذکور شد. اساسا آنچه برای نخستین بار الجزیره را در غرب به شهرت رساند، پخش سخنرانی «اسامه بن‌لادن» بود که برای اولین بار جهان را با چهره و کلام این رهبر یاغی پس از حادثه 11 سپتامبر آشنا کرد. شبکه‌های خبری دیگر هم بیکار ننشستند و تصمیم گرفتند از این خوان نعمتی که الجزیره گسترانده بود، بهره گیرند. گزارش‌های الجزیره از افغانستان که توسط «تیسیر علونی» خبرنگار این شبکه هدایت می‌شد، به قراردادهای مهمی با شبکه‌های CNN و سایر شبکه‌های تلویزیونی مانند ZDF انجامید. چندی پیش تیسیر علونی به اتهام همکاری با گروه‌های تندرو اسلامی و تروریستی در اسپانیا دستگیر و به هفت سال زندان محکوم شد. او در پی سقوط کابل از افغانستان گریخت و همین اقدام به تردیدها نسبت به ارتباط وی با القاعده قوت بخشید.
رویکرد و برنامه‌های الجزیره گاه جنجال‌برانگیز است و حتی باعث کدورت دولت‌های مختلف از جمله مقامات آمریکایی در عراق شد که این شبکه را به پوشش‌دادن اخبار گروه‌های تندرو، بنیادگرا و تاکید بیش از اندازه بر پخش گزارش‌های خبری و تصویری تکان‌دهنده متهم کرده‌اند. این شبکه تبلیغات بن‌لادن را با پخش کاست‌هایش بر عهده داشت و به خاطر پخش پیام‌های بن‌لادن و سایر اعضای القاعده و سازمان‌های مسلح فعال در عراق و افغانستان از سوی آمریکا متهم به حمایت از اقدامات تروریستی شده بود. الجزیره تنها شبکه‌ای بود که در جریان حمله آمریکا به کابل و شهرهای دیگر افغانستان با پخش زنده و ۲۴ساعته تصاویری از مناطق مسکونی ویران‌شده برخلاف خواست آمریکا حرکت می‌کرد. یکی دیگر از انتقادهای صریح نسبت به الجزیره، مربوط به نمایش ویدیویی از تروریست‌های نقابداری بود که در حال بریدن سر گروگان‌های غربی بودند. اما الجزیره تنها دولت‌های غربی را نمی‌رنجاند بلکه دامنه انتقادات در کشورهای عربی حتی از غربی‌ها هم تندتر و گسترده‌تر است. آلفا لاملوم، سیاست‌شناس دانشگاه پاریس، در کتاب خود به نام «الجزیره آینه نافرمانی و ابهام در دنیای عرب» می‌نویسد: «این شبکه از زمان تاسیس، با بیش از 500 مورد شکایت از جانب رژیم‌های عرب مواجه بوده است.» به همین دلیل این شبکه در کشورهای عربی فاقد دفتر نمایندگی است؛ حتی امارات متحده عربی نیز اجازه تاسیس دفتر در آن کشور را به این شبکه نداده است. کویت، بحرین، سودان، لیبی، عربستان و عراق از کشورهایی هستند که دفاتر این شبکه را در کشور خود تعطیل کرده‌اند. شیوه خاص شبکه الجزیره برای گزارش خبر، برای رژیم‌های جهان عرب تجربه نوینی بود؛ رژیم‌هایی که اغلب واکنش خوشایندی در قبال اخبار الجزیره نداشتند. در سال 2004، دولت الجزایر، شبکه را تا مدتی از کار باز داشت. دولت بحرین نیز از سال 2002 تا 2004 استودیوهای تهیه خبر این شبکه را ممنوع کرد. در کابل نیز در 13 نوامبر 2001 اتفاق مشابهی افتاد. یک ماه بعد، «سامی حاج» خبرنگار الجزیره، در پاکستان دستگیر شد. او به آمریکا تحویل داده شد و از آنجا مستقیما راهی گوانتانامو شد بی‌آنکه اتهام مستقیمی متوجه‌اش باشد. در آوریل 2003، نیروهای آمریکایی دفتر الجزیره در بغداد را بمباران کردند و «طارق ایوب» خبرنگار الجزیره کشته شد. در مارس 2008، خبرنگاران شبکه الجزیره از اسراییل اخراج شدند. دولت اسراییل الجزیره را متهم کرد در گزارش درگیری‌ها میان اسراییل و حماس، بی‌طرفی را رعایت نمی‌کند.
شرق: شبکه خبری الجزیره، از کشوری که به قول سفیر الجزایر «با چشم غیرمسلح نمی‌توان روی نقشه پیدایش کرد» ادعای رقابت با غول‌های رسانه‌ای همچون بی‌بی‌سی و سی‌ان‌ان دارد. ادعایی که گزاف هم نیست. این شبکه هم‌اکنون 50‌میلیون بیننده دارد و دامنه آن تنها جهان عرب نیست. بخش انگلیسی‌زبان این شبکه در سال 2006 تاسیس شد و طرفداران زیادی هم دارد. به گفته حسنی مبارک، رییس‌جمهور مصر این شبکه «جعبه کبریتی است که دنیای عرب را به آتش کشید». اشاره او به نقش الجزیره در پوشش خبری انقلاب‌های جهان عرب موسوم به «بهار عربی» است. تلویزیون الجزیره مدعی است که تنها شبکه تلویزیونی مستقل از نظر سیاسی در خاورمیانه است و به پوشش تمامی نظریات، بدون غرض‌ورزی و با رعایت امانت در بیان واقعیت می‌پردازد. امروز این کانال با بیش از ۳۰ دفتر و ده‌ها خبرنگار در سراسر جهان تبدیل به نامی جهانی شده، به‌طوری که مردم، دولت‌ها و تصمیم‌گیرندگان در سطح جهان نمی‌توانند آن را نادیده بگیرند. بسیاری از مردم جهان به الجزیره به‌عنوان یک منبع موثق اطلاعات نسبت به دولت و کانال‌های خبری دیگر می‌نگرند، در نتیجه این شبکه از پربیننده‌ترین کانال‌های خبری در خاورمیانه محسوب می‌شود. اما سوال این است که نسبت یک شبکه خبری آزاد، آنگونه که گردانندگان آن ادعا دارند، با خاستگاه آن یعنی کشوری غیردموکراتیک و نامدرن (به لحاظ سیاسی) چه می‌تواند باشد؟ در چنین اتمسفری راز موفقیت الجزیره چیست؟
شبکه الجزیره، اساسا با کودتا متولد شد. «شیخ حمد‌بن‌خلیفه آل‌ثانی» پس از کودتا علیه پدرش و احراز مقام امیری قطر، شبکه تلویزیونی الجزیره را در اول نوامبر سال ۱۹۹۶ با تخصیص ۱۵۰‌میلیون‌دلار تاسیس کرد که در آن زمان مبلغ هنگفتی محسوب می‌شد. تاسیس این شبکه جاه‌طلبی امیر قطر که می‌خواست کشور کوچکش در جهان نقشی بزرگ بر‌عهده داشته باشد، بود. او تقریبا به این هدف رسید و جهان رسانه در جهان عرب تسخیر شد. او همچنین می‌خواست با این کار عربستان‌سعودی کشور همسایه و رقیب خود را تضعیف کند. اما دو اتفاق و شانس بزرگ سبب شد که روند شکل‌گیری شبکه الجزیره تسریع شود: یکی اینکه شبکه «اوربیت» عربستان‌سعودی در موقعی مناسب تعطیل شد. پس از پخش تلویزیونی مراسم تشییع جنازه یکی از شاهزادگان مونث سعودی در این شبکه تلویزیونی، دولت عربستان که تامین‌کننده مالی آن بود، اقدام به فسخ قرارداد خود کرد. این اقدام دولت عربستان‌سعودی باعث بیکاری پرسنل عرب تلویزیون فوق شد. شبکه الجزیره با استفاده از این فرصت طلایی و با وعده کار حرفه‌ای توام با آزادی عمل و دستمزد بالا اقدام به جذب نیروهای بیکارشده شبکه اوربیت کرد. شانس دوم تعطیلی بخش عربی بی‌بی‌سی بود که باعث شد تا خبرنگاران و گزارشگران عرب آن رسانه به شبکه الجزیره جذب شوند. این امر باعث شد تا عده‌ای این شبهه را مطرح کنند که شبکه الجزیره را بی‌بی‌سی تاسیس کرده است. شبکه الجزیره از ابتدای تاسیس خود ‌درصدد بود که از طریق پخش آگهی تا سال ۲۰۰۱ به خود کفایی برسد. اما ناکام ماند و در نتیجه امیر قطر موافقت کرد تا به‌صورت سالانه به کمک مالی خودش (۳۰‌میلیون‌دلار در سال ۲۰۰۴) به این شبکه ادامه دهد. از راهکارهای دیگر این شبکه برای کسب درآمد، حق اشتراک کابلی، معاملات رسانه‌ای و فروش برنامه و فیلم است. در ژانویه ۲۰۰۳ بی‌بی‌سی موافقتنامه‌ای را با الجزیره برای مشارکت در تسهیلات و اطلاعات شامل فیلم‌های خبری امضا کرد. در حال حاضر مصاحبه‌های اختصاصی الجزیره و سایر فیلم‌های آن به‌طور گسترده در رسانه‌های غربی از قبیل سی‌ان‌ان و بی‌بی‌سی پخش مجدد می‌شود. اما الجزیره برای درآمدزایی سیاست‌های دیگری نیز دارد که به‌کلی با آنچه پیش از این رواج داشته متفاوت است. پخش پیام‌های صوتی و تصویری اسامه بن‌لادن، تهیه گزارش‌های اختصاصی از افغانستان قبل و بعد از حمله آمریکا، نزدیکی به سران طالبان و شخصیت‌های القاعده و گزارش‌های قبل و بعد از حمله آمریکا به عراق سودآوری فراوانی برای الجزیره به همراه داشته و بالطبع منجر به تشویق رسانه‌های تصویری غربی به انعقاد قرارداد با شبکه مذکور شد. اساسا آنچه برای نخستین بار الجزیره را در غرب به شهرت رساند، پخش سخنرانی «اسامه بن‌لادن» بود که برای اولین بار جهان را با چهره و کلام این رهبر یاغی پس از حادثه 11 سپتامبر آشنا کرد. شبکه‌های خبری دیگر هم بیکار ننشستند و تصمیم گرفتند از این خوان نعمتی که الجزیره گسترانده بود، بهره گیرند. گزارش‌های الجزیره از افغانستان که توسط «تیسیر علونی» خبرنگار این شبکه هدایت می‌شد، به قراردادهای مهمی با شبکه‌های CNN و سایر شبکه‌های تلویزیونی مانند ZDF انجامید. چندی پیش تیسیر علونی به اتهام همکاری با گروه‌های تندرو اسلامی و تروریستی در اسپانیا دستگیر و به هفت سال زندان محکوم شد. او در پی سقوط کابل از افغانستان گریخت و همین اقدام به تردیدها نسبت به ارتباط وی با القاعده قوت بخشید.
رویکرد و برنامه‌های الجزیره گاه جنجال‌برانگیز است و حتی باعث کدورت دولت‌های مختلف از جمله مقامات آمریکایی در عراق شد که این شبکه را به پوشش‌دادن اخبار گروه‌های تندرو، بنیادگرا و تاکید بیش از اندازه بر پخش گزارش‌های خبری و تصویری تکان‌دهنده متهم کرده‌اند. این شبکه تبلیغات بن‌لادن را با پخش کاست‌هایش بر عهده داشت و به خاطر پخش پیام‌های بن‌لادن و سایر اعضای القاعده و سازمان‌های مسلح فعال در عراق و افغانستان از سوی آمریکا متهم به حمایت از اقدامات تروریستی شده بود. الجزیره تنها شبکه‌ای بود که در جریان حمله آمریکا به کابل و شهرهای دیگر افغانستان با پخش زنده و ۲۴ساعته تصاویری از مناطق مسکونی ویران‌شده برخلاف خواست آمریکا حرکت می‌کرد. یکی دیگر از انتقادهای صریح نسبت به الجزیره، مربوط به نمایش ویدیویی از تروریست‌های نقابداری بود که در حال بریدن سر گروگان‌های غربی بودند. اما الجزیره تنها دولت‌های غربی را نمی‌رنجاند بلکه دامنه انتقادات در کشورهای عربی حتی از غربی‌ها هم تندتر و گسترده‌تر است. آلفا لاملوم، سیاست‌شناس دانشگاه پاریس، در کتاب خود به نام «الجزیره آینه نافرمانی و ابهام در دنیای عرب» می‌نویسد: «این شبکه از زمان تاسیس، با بیش از 500 مورد شکایت از جانب رژیم‌های عرب مواجه بوده است.» به همین دلیل این شبکه در کشورهای عربی فاقد دفتر نمایندگی است؛ حتی امارات متحده عربی نیز اجازه تاسیس دفتر در آن کشور را به این شبکه نداده است. کویت، بحرین، سودان، لیبی، عربستان و عراق از کشورهایی هستند که دفاتر این شبکه را در کشور خود تعطیل کرده‌اند. شیوه خاص شبکه الجزیره برای گزارش خبر، برای رژیم‌های جهان عرب تجربه نوینی بود؛ رژیم‌هایی که اغلب واکنش خوشایندی در قبال اخبار الجزیره نداشتند. در سال 2004، دولت الجزایر، شبکه را تا مدتی از کار باز داشت. دولت بحرین نیز از سال 2002 تا 2004 استودیوهای تهیه خبر این شبکه را ممنوع کرد. در کابل نیز در 13 نوامبر 2001 اتفاق مشابهی افتاد. یک ماه بعد، «سامی حاج» خبرنگار الجزیره، در پاکستان دستگیر شد. او به آمریکا تحویل داده شد و از آنجا مستقیما راهی گوانتانامو شد بی‌آنکه اتهام مستقیمی متوجه‌اش باشد. در آوریل 2003، نیروهای آمریکایی دفتر الجزیره در بغداد را بمباران کردند و «طارق ایوب» خبرنگار الجزیره کشته شد. در مارس 2008، خبرنگاران شبکه الجزیره از اسراییل اخراج شدند. دولت اسراییل الجزیره را متهم کرد در گزارش درگیری‌ها میان اسراییل و حماس، بی‌طرفی را رعایت نمی‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.