|

ون‌گوگ آمده بود ملبورن

پویا باقری

ون‌گوگ از چند جا آمده بود ملبورن؛ هنرمندی که در دوران زندگی‌اش رنج و محنت بسیار دید. او و روان ناآرام و هنر حیرت‌انگیزش را نشناختند تا مُرد و سال‌ها پس از مرگش دهان ملت باز شد از تحیر و به تحسین.
نمایشگاه ون‌گوگ در گالری ملی ویکتوریا NGV برپا شده بود که کیفیت نمایشگاه‌هایش در زمینه‌های مختلف هنر، جهانی است. چندسال پیش نمایشگاهی از نقاشی‌ها، نوشته‌ها، نگاشته‌ها، اسناد و ضبط‌‌‌‌شده‌ها از سالوادور دالی برگزار شد که کامل‌ترین نمایشگاهی از دالی نام گرفت که از او تا به آن زمان در جهان برپا شده بود. چندروز آخر، نمایشگاه به‌خاطر استقبال بیش از حد تصور، 24ساعته شده بود. بامدادی که از جلو گالری رد می‌شدم، مردم را در صفی بسیار طولانی دیدم، ساعت سه صبح.
در نمایشگاه ون‌گوگ، 50 اثر از طراحی‌ها و نقاشی‌های مشهورش از چند موزه اروپا گردآوری شده بود. آغاز نمایشگاه که بسیار چشمگیر بود، فیلمی بود بر صفحه نمایش تلویزیونی بسیار بزرگ - ماتریسی 5 در 9 از تلویزیون‌ها - که روایتِ نامه‌های ونسان بود به تئو، برادرش؛ هم‌او که حامی ون‌گوگ بود و هنر او. راوی نامه‌های ون‌گوگ را می‌خواند و تصویر هم‌خوان با روایت پیش می‌رفت؛ صدایی گرم و تصاویری از فصل‌ها، با تأکید بر جزئیاتی که ونسان در نامه‌هایش به تصویر می‌کشید از چهار فصل. فیلمی کوتاه بود در حدود 15 دقیقه که مخاطب را در دم مجذوب حس عاشقانه و دیوانه‌وار ون‌گوگ می‌کرد و به صورت پیاپی پخش می‌شد. پس این آشنایی، از پشت صفحه نمایش بینندگان قدم به دنیای طرح‌ها و نقاشی‌های ون‌گوگ می‌گذاشتند.
نمایشگاه که ون‌گوگ و چهار فصل نام نهاده شده بود، گزیده‌ای بود از موزه‌های اروپایی. موزه ون‌گوگ آمستردام، موزه کرولر- مولر Kröller-Müller و موزه اوترلو Otterlo که بیشترین تعداد از آثار ون‌گوگ در جهان را در اختیار دارد.
برخی نمایشگاه‌های هنری آن‌قدر در زمینه‌ای ویژه هستند که از قبل تا حد زیادی می‌دانی چه گروه آدم‌هایی را خواهی دید، اما ون‌گوگ این‌گونه نبود. از هنرمندان دوآتشه آمده بودند تا آدم‌هایی که هرجا در کوچه و خیابان می‌شود دیدشان. مادربزرگ و نوه‌هایش و از همه سن. شهرت ون‌گوگ فراتر از آن است که فقط هنرمندان و هنردوستان او را بشناسند. همه آمده بودند. ون‌گوگ برای عده‌ای قله‌ای از کوهستان هنر است، برای عده‌ای دیگر یک شیدایی که باید روانش را شناخت و برای خیلی‌ها، یک نیکول کیدمن قدیمی. آمده است و باید رفت دیدش و البته چه بهتر از این؟ هرچه مردم پولشان را برای هنر خرج کنند کم است. ‌ای‌کاش روزگاری تابلو نقاشی و عکس روی دیوار هم برای آدم‌ها اندازه آینه سر دستشویی‌شان بدیهی باشد. هنر همگانی و آدم هنرپسند به طرز عجیبی به نفع همگان خواهد بود. باور نمی‌فرمایید، یک نقاشی ون‌گوگ با چاپگر دم‌دستتان یا سر کوچه‌تان چاپ کنید و بزنید به دیوار جلو رویتان سر کار یا توی خانه، آن‌وقت می‌بینید که حظی که می‌برید با 10 دست چلوکباب و ساندویچ کالباس قابل مقایسه نیست. البته اگر این حرف زیاد به نظرتان غریب می‌رسد، به هنر روبه‌رویتان و ذهنتان باید مجال دهید. سواد بصری هم چیزی است که باید آموخت که خود روند آموختن هم کم لذت‌بخش نیست.
در نمایشگاه چهارفصل، نقاشی‌های رنگ و روغن با شیشه یا شاید تلقی پلاستیکی پوشیده شده بودند. جنسی که انتخاب شده بود و نورپردازی تخصصی نمایشگاه به طرزی عالی مانع از برق‌زدن شیشه و آزار چشم در دیدن واقعی رنگ و بافت نقاشی می‌شد.
نقاشی‌ای که همه عمر در بهت آن بوده‌ای به‌ناگاه آمده بود در یک‌متری‌ات. مانعی تک‌پله‌ای و تخت روی زمین بود که مانع از نزدیک‌شدن کمتر از یک متر به نقاشی می‌شد. البته تک‌وتوکی (از جمله این‌جانب) خم می‌شدند تا چشم‌ها در حداقل فاصله به نقاشی قرار گیرند و ضربات قلم‌مو و رنگ این هنرمند را که دل و جانش را بر بوم می‌کوبیده، ببینند و حتی بشنوند. نمایشگاه چیدمانی دهلیزی داشت. یکی پس از دیگری و در میانه هر دهلیز مستطیلی، نیمکتی بود برای خستگان و آنها که می‌خواستند زمانی طولانی جلو هر نقاشی بنشینند و محو آن شوند. نمی‌دانم هیچ‌گاه این نمایشگاه آن‌قدر خالی شده که بتوانند با تعداد کمتری از گذرندگان از روبه‌روی نقاشی بی‌وقفه نمایشگاه را ببینند یا نه. اما آنهایی که در روزهای آخر نمایشگاه بودند، با صبوری بسیاری از گوشه‌وکنار و میان تماشاگران گذرا به نقاشی خیره می‌شدند و زمان‌هایی که همه آنچه در برابر آنها بود دیگر تماشاگران بودند، نه جلوه‌گری ون‌گوگ، انگار که در رؤیای عمیقی که هنرمند برایشان آفریده بود فرومی‌رفتند. معلوم نبود دوباره کی و کجا این فرصت فراهم شود. البته در دنیای امروز ونسان یک جا نمی‌نشیند و مدام در حال جهانگردی و جلوه‌گری است.

ون‌گوگ از چند جا آمده بود ملبورن؛ هنرمندی که در دوران زندگی‌اش رنج و محنت بسیار دید. او و روان ناآرام و هنر حیرت‌انگیزش را نشناختند تا مُرد و سال‌ها پس از مرگش دهان ملت باز شد از تحیر و به تحسین.
نمایشگاه ون‌گوگ در گالری ملی ویکتوریا NGV برپا شده بود که کیفیت نمایشگاه‌هایش در زمینه‌های مختلف هنر، جهانی است. چندسال پیش نمایشگاهی از نقاشی‌ها، نوشته‌ها، نگاشته‌ها، اسناد و ضبط‌‌‌‌شده‌ها از سالوادور دالی برگزار شد که کامل‌ترین نمایشگاهی از دالی نام گرفت که از او تا به آن زمان در جهان برپا شده بود. چندروز آخر، نمایشگاه به‌خاطر استقبال بیش از حد تصور، 24ساعته شده بود. بامدادی که از جلو گالری رد می‌شدم، مردم را در صفی بسیار طولانی دیدم، ساعت سه صبح.
در نمایشگاه ون‌گوگ، 50 اثر از طراحی‌ها و نقاشی‌های مشهورش از چند موزه اروپا گردآوری شده بود. آغاز نمایشگاه که بسیار چشمگیر بود، فیلمی بود بر صفحه نمایش تلویزیونی بسیار بزرگ - ماتریسی 5 در 9 از تلویزیون‌ها - که روایتِ نامه‌های ونسان بود به تئو، برادرش؛ هم‌او که حامی ون‌گوگ بود و هنر او. راوی نامه‌های ون‌گوگ را می‌خواند و تصویر هم‌خوان با روایت پیش می‌رفت؛ صدایی گرم و تصاویری از فصل‌ها، با تأکید بر جزئیاتی که ونسان در نامه‌هایش به تصویر می‌کشید از چهار فصل. فیلمی کوتاه بود در حدود 15 دقیقه که مخاطب را در دم مجذوب حس عاشقانه و دیوانه‌وار ون‌گوگ می‌کرد و به صورت پیاپی پخش می‌شد. پس این آشنایی، از پشت صفحه نمایش بینندگان قدم به دنیای طرح‌ها و نقاشی‌های ون‌گوگ می‌گذاشتند.
نمایشگاه که ون‌گوگ و چهار فصل نام نهاده شده بود، گزیده‌ای بود از موزه‌های اروپایی. موزه ون‌گوگ آمستردام، موزه کرولر- مولر Kröller-Müller و موزه اوترلو Otterlo که بیشترین تعداد از آثار ون‌گوگ در جهان را در اختیار دارد.
برخی نمایشگاه‌های هنری آن‌قدر در زمینه‌ای ویژه هستند که از قبل تا حد زیادی می‌دانی چه گروه آدم‌هایی را خواهی دید، اما ون‌گوگ این‌گونه نبود. از هنرمندان دوآتشه آمده بودند تا آدم‌هایی که هرجا در کوچه و خیابان می‌شود دیدشان. مادربزرگ و نوه‌هایش و از همه سن. شهرت ون‌گوگ فراتر از آن است که فقط هنرمندان و هنردوستان او را بشناسند. همه آمده بودند. ون‌گوگ برای عده‌ای قله‌ای از کوهستان هنر است، برای عده‌ای دیگر یک شیدایی که باید روانش را شناخت و برای خیلی‌ها، یک نیکول کیدمن قدیمی. آمده است و باید رفت دیدش و البته چه بهتر از این؟ هرچه مردم پولشان را برای هنر خرج کنند کم است. ‌ای‌کاش روزگاری تابلو نقاشی و عکس روی دیوار هم برای آدم‌ها اندازه آینه سر دستشویی‌شان بدیهی باشد. هنر همگانی و آدم هنرپسند به طرز عجیبی به نفع همگان خواهد بود. باور نمی‌فرمایید، یک نقاشی ون‌گوگ با چاپگر دم‌دستتان یا سر کوچه‌تان چاپ کنید و بزنید به دیوار جلو رویتان سر کار یا توی خانه، آن‌وقت می‌بینید که حظی که می‌برید با 10 دست چلوکباب و ساندویچ کالباس قابل مقایسه نیست. البته اگر این حرف زیاد به نظرتان غریب می‌رسد، به هنر روبه‌رویتان و ذهنتان باید مجال دهید. سواد بصری هم چیزی است که باید آموخت که خود روند آموختن هم کم لذت‌بخش نیست.
در نمایشگاه چهارفصل، نقاشی‌های رنگ و روغن با شیشه یا شاید تلقی پلاستیکی پوشیده شده بودند. جنسی که انتخاب شده بود و نورپردازی تخصصی نمایشگاه به طرزی عالی مانع از برق‌زدن شیشه و آزار چشم در دیدن واقعی رنگ و بافت نقاشی می‌شد.
نقاشی‌ای که همه عمر در بهت آن بوده‌ای به‌ناگاه آمده بود در یک‌متری‌ات. مانعی تک‌پله‌ای و تخت روی زمین بود که مانع از نزدیک‌شدن کمتر از یک متر به نقاشی می‌شد. البته تک‌وتوکی (از جمله این‌جانب) خم می‌شدند تا چشم‌ها در حداقل فاصله به نقاشی قرار گیرند و ضربات قلم‌مو و رنگ این هنرمند را که دل و جانش را بر بوم می‌کوبیده، ببینند و حتی بشنوند. نمایشگاه چیدمانی دهلیزی داشت. یکی پس از دیگری و در میانه هر دهلیز مستطیلی، نیمکتی بود برای خستگان و آنها که می‌خواستند زمانی طولانی جلو هر نقاشی بنشینند و محو آن شوند. نمی‌دانم هیچ‌گاه این نمایشگاه آن‌قدر خالی شده که بتوانند با تعداد کمتری از گذرندگان از روبه‌روی نقاشی بی‌وقفه نمایشگاه را ببینند یا نه. اما آنهایی که در روزهای آخر نمایشگاه بودند، با صبوری بسیاری از گوشه‌وکنار و میان تماشاگران گذرا به نقاشی خیره می‌شدند و زمان‌هایی که همه آنچه در برابر آنها بود دیگر تماشاگران بودند، نه جلوه‌گری ون‌گوگ، انگار که در رؤیای عمیقی که هنرمند برایشان آفریده بود فرومی‌رفتند. معلوم نبود دوباره کی و کجا این فرصت فراهم شود. البته در دنیای امروز ونسان یک جا نمی‌نشیند و مدام در حال جهانگردی و جلوه‌گری است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.