|

دنیس جانسون دیویس برجسته‌ترین مترجم ادبیات عرب

دیکتاتور ادبیات عرب!

دانیال حقیقی

ادوارد سعید درباره‌اش گفته بود: «دنیس جانسون دیویس برجسته‌ترین مترجم عربی در انگلیسی است.»
دنيس جانسون ديويس در یکی از آخرین مصاحبه‌هایش این تحسین را اصلاح می‌کند و خود را برای سال‌ها، یعنی دوران پرکاری‌اش، تنهاوتنها مترجم عربی در انگلیسی می‌داند و می‌گوید «زمانی که به مصر می‌رود، در سال 1945، ادبیاتی را کشف می‌کند که در غرب هیچ‌کس از آن خبر نداشت.» و این بود که جانسون را جذب کرد. «من برای خودم دیکتاتوری در این حوزه بودم و باید اعتراف کنم که بسیار لذت‌بخش بود».
جانسون دیویس متوجه می‌شود که در بریتانیا و غرب به‌طورکلی، نمی‌شود متصور بود یک عرب بادیه‌نشین، که وسط صحرا زندگی می‌کند بتواند تفکرات و اندیشه‌ای پیچیده و ادبی داشته باشد. آن‌ها ادبیات عرب را چندان جدی نمی‌گرفتند. در دهه چهل میلادی او بسیاری از رمان‌های نجیب محفوظ را به انگلیسی ترجمه می‌کند اما همه‌ آن‌ها در کشوی میز می‌مانند، چون او نمی‌تواند حتی برای یکی از آن‌ها ناشری پیدا کند. سال‌ها بعد یکی از آن ‌رمان‌ها به دست دیگری ترجمه و در بیروت منتشر مي‌شود، اما در لندن نه. جانسون دیویس چنین پیشداوری‌ها و دست‌کم‌گرفتن‌هایی را از طرف ناشران غربی سرزنش می‌کند و آن را ناشی از عدم گشودگی غرب در برابر ادبیات عرب می‌داند. «آن‌ها تصوری از یک نویسنده عرب نداشتند و برایشان جا نیفتاده بود که عرب‌ها هم می‌توانند بنویسند. برای همین مدت‌ها زمان برد تا مردم انگلیسی‌زبان بتوانند بپذیرند رمانی که از دل جامعه عرب بیرون آمده در غرب منتشر شود.» به‌دلیل وجود همین محدودیت‌ها، جانسون ابتدا یک مجموعه‌داستان منتخب از بهترین داستان‌های کوتاه محمود تیمور را با هزینه‌ شخصی در سال 1946 منتشر می‌کند «اما کتاب بعدی که از داستان‌های کوتاه عربی به انگلیسی منتشر شد، مربوط است به سال 1967.»
او در دهه شصت در بریتانیا سردبیر یک مجله‌ رادیویی به زبان عربی بود و سفر‌های زیادی به امارات، و سایر کشور‌های حاشیه خلیج‌فارس داشت. از همین بابت جانسون ديویس علاقه‌ زیادی هم به داستان‌های عامیانه‌ و فرهنگ کشور‌های عربی داشت و چند کتاب کودکان از این قصه‌ها به انگلیسی نوشت.
زندگی اعتقادی جانسون ديویس نیز بسیار جالب‌توجه است. پدر او یک آته‌ایست بود و مادرش یک کاتولیک و خودش هم سال‌ها به بودیسم گرایش داشت تا اینکه با اسلام آشنا شد و معنویت را در این دین پیدا کرد.
او درباره‌ نوشتن به زبان عربی معتقد بود: «هر نویسنده‌ عرب‌زبانی که بخواهد بنویسد، ناگزیر است با یک مسئله‌ اساسی در زبان عربی دست‌وپنجه نرم کند. عربی زبانی‌ است که در نوشتار بسیار به آرکائیسم گرایش دارد اما شیوه‌ گفتاری آن بسیار متفاوت و متنوع است و هر کشور عرب‌زبان شکل خاصی از آن را رواج داده است. اینجا نویسنده باید بتواند توازنی میان نوشتار عربی و گفتار عربی ایجاد کند. این یک دیالکتیک است. چراکه در عربی نمی‌شود مانند سایر زبان‌ها روایت را به زبان کتابی و دیالوگ‌ها را به زبان محاوره‌ای نوشت. در نمی‌آید.» دنیس جانسون دیویس از مترجمان نجیب محفوظ، نويسنده مطرح ادبيات عرب درباره او چنين مي‌گويد: «او همیشه از زبان محاوره‌ای اجتناب می‌کند، حتی در دیالوگ‌نویسی. او هم‌چنین از قلنبه‌نویسی و به‌کار‌بستن زباني پرطمطراق هم دوری می‌کند. عربی. او عربی می‌نویسد. نزدیک‌ترین زبان عربی را به آن عربی‌ای می‌نویسد که می‌شود با آن حرف زد. اما از آن یک زبان کلاسیک می‌سازد... زمانی که او در سال 1988 برنده نوبل ادبیات شد، ادبیات عرب یک توجه بین‌المللی به‌دست آورد. علاوه‌براین، محفوظ زبان عربی را هم مدرن کرد. او زبانی پدید آورد که از آرکائیسم مرسوم در کتابت عربی عبور کرده بود و زبانی بود مناسب برای داستان‌نویسی در دوران معاصر.»
ديويس هم‌چنين درباره‌ نویسنده‌ محبوبش طیب صالح، و تفاوت او با نجيب محفوظ مي‌گويد: «من احساس می‌کنم کار او بسیار ساده است. اما در عین سادگی پیچش‌های فراوانی هم دارند. منتها به‌هیچ‌وجه نمی‌توانید تظاهر و جلوه‌گری خودنمایانه‌ای در آن‌ها پیدا کنید... فرق صالح با نجیب محفوظ در این است که او عربی را طوری می‌نویسد که فاصله‌ نوشتار با گفتار عربی در کارش کمرنگ‌تر است و همین باعث شده است زبان طیب صالح دراماتیک‌تر و همین‌طور در جهان عرب فراگيرتر باشد.»
او ترجمه را كاري دشوار مي‌خواند و اعتراف می‌کند كه چندان از آن‌ خوشش نمی‌آید: «ترجمه جدا کاری طاقت‌فرساست، اما ارج و احترامی را که باید هم ندارد. اگر اسمت هرجای دیگر از کتاب منتشر شود خیلی خوش‌شانس‌تری.» و مي‌گويد: «ترجیح من این بود که نویسنده ‌بودم... مایلم بگویم که مترجم‌ها، شایسته‌ احترام و افتخاراتی بیش از این‌ها هستند. روی‌هم‌رفته، شما وقتی کتابی را که ترجمه‌ شده می‌خوانید، این‌ها کلمات مترجم هستند. درک این موضوع کمی پیچیده است.» و در آخر مي‌گويد: «بی‌پرده بگویم، این چیزی نبود که من انتظارش را داشتم.»

ادوارد سعید درباره‌اش گفته بود: «دنیس جانسون دیویس برجسته‌ترین مترجم عربی در انگلیسی است.»
دنيس جانسون ديويس در یکی از آخرین مصاحبه‌هایش این تحسین را اصلاح می‌کند و خود را برای سال‌ها، یعنی دوران پرکاری‌اش، تنهاوتنها مترجم عربی در انگلیسی می‌داند و می‌گوید «زمانی که به مصر می‌رود، در سال 1945، ادبیاتی را کشف می‌کند که در غرب هیچ‌کس از آن خبر نداشت.» و این بود که جانسون را جذب کرد. «من برای خودم دیکتاتوری در این حوزه بودم و باید اعتراف کنم که بسیار لذت‌بخش بود».
جانسون دیویس متوجه می‌شود که در بریتانیا و غرب به‌طورکلی، نمی‌شود متصور بود یک عرب بادیه‌نشین، که وسط صحرا زندگی می‌کند بتواند تفکرات و اندیشه‌ای پیچیده و ادبی داشته باشد. آن‌ها ادبیات عرب را چندان جدی نمی‌گرفتند. در دهه چهل میلادی او بسیاری از رمان‌های نجیب محفوظ را به انگلیسی ترجمه می‌کند اما همه‌ آن‌ها در کشوی میز می‌مانند، چون او نمی‌تواند حتی برای یکی از آن‌ها ناشری پیدا کند. سال‌ها بعد یکی از آن ‌رمان‌ها به دست دیگری ترجمه و در بیروت منتشر مي‌شود، اما در لندن نه. جانسون دیویس چنین پیشداوری‌ها و دست‌کم‌گرفتن‌هایی را از طرف ناشران غربی سرزنش می‌کند و آن را ناشی از عدم گشودگی غرب در برابر ادبیات عرب می‌داند. «آن‌ها تصوری از یک نویسنده عرب نداشتند و برایشان جا نیفتاده بود که عرب‌ها هم می‌توانند بنویسند. برای همین مدت‌ها زمان برد تا مردم انگلیسی‌زبان بتوانند بپذیرند رمانی که از دل جامعه عرب بیرون آمده در غرب منتشر شود.» به‌دلیل وجود همین محدودیت‌ها، جانسون ابتدا یک مجموعه‌داستان منتخب از بهترین داستان‌های کوتاه محمود تیمور را با هزینه‌ شخصی در سال 1946 منتشر می‌کند «اما کتاب بعدی که از داستان‌های کوتاه عربی به انگلیسی منتشر شد، مربوط است به سال 1967.»
او در دهه شصت در بریتانیا سردبیر یک مجله‌ رادیویی به زبان عربی بود و سفر‌های زیادی به امارات، و سایر کشور‌های حاشیه خلیج‌فارس داشت. از همین بابت جانسون ديویس علاقه‌ زیادی هم به داستان‌های عامیانه‌ و فرهنگ کشور‌های عربی داشت و چند کتاب کودکان از این قصه‌ها به انگلیسی نوشت.
زندگی اعتقادی جانسون ديویس نیز بسیار جالب‌توجه است. پدر او یک آته‌ایست بود و مادرش یک کاتولیک و خودش هم سال‌ها به بودیسم گرایش داشت تا اینکه با اسلام آشنا شد و معنویت را در این دین پیدا کرد.
او درباره‌ نوشتن به زبان عربی معتقد بود: «هر نویسنده‌ عرب‌زبانی که بخواهد بنویسد، ناگزیر است با یک مسئله‌ اساسی در زبان عربی دست‌وپنجه نرم کند. عربی زبانی‌ است که در نوشتار بسیار به آرکائیسم گرایش دارد اما شیوه‌ گفتاری آن بسیار متفاوت و متنوع است و هر کشور عرب‌زبان شکل خاصی از آن را رواج داده است. اینجا نویسنده باید بتواند توازنی میان نوشتار عربی و گفتار عربی ایجاد کند. این یک دیالکتیک است. چراکه در عربی نمی‌شود مانند سایر زبان‌ها روایت را به زبان کتابی و دیالوگ‌ها را به زبان محاوره‌ای نوشت. در نمی‌آید.» دنیس جانسون دیویس از مترجمان نجیب محفوظ، نويسنده مطرح ادبيات عرب درباره او چنين مي‌گويد: «او همیشه از زبان محاوره‌ای اجتناب می‌کند، حتی در دیالوگ‌نویسی. او هم‌چنین از قلنبه‌نویسی و به‌کار‌بستن زباني پرطمطراق هم دوری می‌کند. عربی. او عربی می‌نویسد. نزدیک‌ترین زبان عربی را به آن عربی‌ای می‌نویسد که می‌شود با آن حرف زد. اما از آن یک زبان کلاسیک می‌سازد... زمانی که او در سال 1988 برنده نوبل ادبیات شد، ادبیات عرب یک توجه بین‌المللی به‌دست آورد. علاوه‌براین، محفوظ زبان عربی را هم مدرن کرد. او زبانی پدید آورد که از آرکائیسم مرسوم در کتابت عربی عبور کرده بود و زبانی بود مناسب برای داستان‌نویسی در دوران معاصر.»
ديويس هم‌چنين درباره‌ نویسنده‌ محبوبش طیب صالح، و تفاوت او با نجيب محفوظ مي‌گويد: «من احساس می‌کنم کار او بسیار ساده است. اما در عین سادگی پیچش‌های فراوانی هم دارند. منتها به‌هیچ‌وجه نمی‌توانید تظاهر و جلوه‌گری خودنمایانه‌ای در آن‌ها پیدا کنید... فرق صالح با نجیب محفوظ در این است که او عربی را طوری می‌نویسد که فاصله‌ نوشتار با گفتار عربی در کارش کمرنگ‌تر است و همین باعث شده است زبان طیب صالح دراماتیک‌تر و همین‌طور در جهان عرب فراگيرتر باشد.»
او ترجمه را كاري دشوار مي‌خواند و اعتراف می‌کند كه چندان از آن‌ خوشش نمی‌آید: «ترجمه جدا کاری طاقت‌فرساست، اما ارج و احترامی را که باید هم ندارد. اگر اسمت هرجای دیگر از کتاب منتشر شود خیلی خوش‌شانس‌تری.» و مي‌گويد: «ترجیح من این بود که نویسنده ‌بودم... مایلم بگویم که مترجم‌ها، شایسته‌ احترام و افتخاراتی بیش از این‌ها هستند. روی‌هم‌رفته، شما وقتی کتابی را که ترجمه‌ شده می‌خوانید، این‌ها کلمات مترجم هستند. درک این موضوع کمی پیچیده است.» و در آخر مي‌گويد: «بی‌پرده بگویم، این چیزی نبود که من انتظارش را داشتم.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.