نگاه تاریخی ایران به تهدید
«تغییر رژیم» از سوی آمریکا
حسین موسویان.دیپلمات پیشین ایران
برداشت غالب در حلقههای سیاسی آمریکا و متحدانش این است که ایران به دنبال سلطه بر خاورمیانه است. اسرائیل و سایر کشورهای منطقه مکرر ادعا کردهاند که ایران میخواهد «امپراتوری پارسی» را احیا کند؛ باوجودیکه مقامهای ایرانی بارها این ادعا را مضحک خوانده و آن را رد کردهاند. واقعیت این است که این موضوع مرکز ثقل اختلافات فعلی آمریکا و متحدانش با ایران است. برخلاف ادعاهای مذکور، ایرانیها همواره خود را قربانی تجاوزات قدرتهای متخاصم خارجی در تاریخ معاصرشان میبینند و در تلاشاند تا امنیت خود را حفظ کنند. از زمان انقلاب اسلامی سال ۱۳۵۷، سلسلهای از رویدادها و عوامل سبب شدند تا تهران به این باور برسد که واشنگتن و متحدانش در منطقه، به دنبال تغییر رژیم و تجزیه کشور هستند. در مجموع، شش عامل از زمان انقلاب ۱۳۵۷ این استنباط را در میان ایرانیان به وجود آورد که در معرض تهدید قرار دارند:
نخست: چالشهای دهه ۱۳۶۰، بهویژه جنگ ایران و عراق و شورش تجزیهطلبان در استانهای کردستان و خوزستان که جان صدها هزار نفر را گرفت و صدها میلیارد دلار خسارت بر جا گذاشت. آمریکا و متحدانش در حاشیه خلیج فارس، نقشی مهم در ایجاد بحران ایفا کردند. آنان به تجزیهطلبان کمک رساندند و هرگونه حمایت ممکن را به صدام حسین ارائه دادند. ازجمله این کمکها میتوان به موشکهای بالستیک و سلاحهای شیمیایی اشاره کرد که برای کشتار استفاده شد.
دوم: نظامیشدن روزافزون منطقه که ایران از زمان انقلاب تاکنون در سراسر مرزهایش مشاهده میکند. نه تنها ایران در حلقه پایگاههای نظامی آمریکا قرار دارد؛ بلکه سیل سلاحهای آمریکایی نیز مستمرا به منطقه، بهویژه خلیج فارس، سرازیر است. باراک اوباما، رئیسجمهوری پیشین آمریکا، به سعودیها بیش از ۱۱۵ میلیارد دلار اسلحه فروخت که رکورد این فروش را نسبت به دولتهای پیش از خود شکست. درعینحال دونالد ترامپ دست اوباما را نیز از پشت بست. امروز ایران با وجود آنکه دو برابر عربستان سعودی جمعیت دارد، یکپنجم این کشور بودجه نظامی صرف میکند. حتی امارات متحده عربی با جمعیت بومی یکمیلیونو ۴۰۰ هزار نفری خود، دو برابر ایران بودجه نظامی هزینه میکند.
سوم: تحریمهای بینظیری که ایران از سال ۱۳۵۷ تا به حال در معرض آنها قرار دارد. حتی با وجود آنکه ایران به دقت مفاد توافق اتمی تیر ۱۳۹۴ را رعایت میکند، کنگره آمریکا به دنبال وضع دور جدیدی از تحریمهاست. چنین تحریمهایی مدتهاست از سوی اسرائیل و عربستان سعودی با هدف زمینگیرکردن اقتصاد ایران، تشویق میشوند.
چهارم: جنگهای پنهان آمریکا و متحدانش در شکل حملات سایبری، ترور و حمایت از گروههای تروریستی مانند سازمان بدنام مجاهدین خلق. اخیرا نیز آمریکا به قصد تقویت این تاکتیکها، یک واحد ویژه ایران در سازمان سیا تحت هدایت فردی با خصوصیات شدیدا تندرو به نام مایکل دیآندریا، تأسیس کرده است. در واقع، همه دولتهای آمریکا از سال ۱۳۵۷، سیاست «تمام گزینهها روی میز است» را دنبال کردهاند.
پنجم: موضع تقابلی عربستان سعودی در قبال جمهوری اسلامی که امروزه گفته میشود ریاض را به سوی برقراری روابط استراتژیک با اسرائیل سوق داده است. ایران و عربستان سعودی در چارچوب سیاست حسننیت اکبر هاشمیرفسنجانی، رئیسجمهوری فقید ایران، در مذاکرات نگارنده با عبدالله بن عبدالعزیز، ولیعهد آن زمان سعودی، به تنشزدایی دیپلماتیک رسیدند و از سال ۱۹۹۶ میلادی روابط خوبی را تجربه کردند. حدودا در همان زمان، حسن روحانی که دبیر شورایعالی امنیت ملی بود، با وزیر کشور وقت سعودی، محمد بن نایف، به توافق امنیتی دست یافت. بااینحال، در زمان ریاستجمهوری محمود احمدینژاد که جو بینالمللی برای فشار و تحریک جنگ علیه ایران، مساعد شده بود، عربستان این توافق را زیر پا گذاشت.
ششم: ایران با تهدیدهای جدی در مرزهایش مواجه است. این تهدیدها از جانب گروههای تروریستی، کشورهایی با دولتهای ناتوان مانند عراق، سوریه و افغانستان یا کشوری با بمب هستهای مانند پاکستان، وجود دارند. آنگونه که یک مقام نظامی ایران گفته است، در قریب به ۶۰ درصد از مرزهای ایران «هیچ کنترلی از جانب دولتهای کشور همسایه اعمال نمیشود».
ریشه دلایل کجفهمیها درباره نیتهای منطقهای ایران، در فقدان گفتوگو میان قدرتهای منطقهای نهفته است. ثبات منطقه و ریشهکنی تروریسم تنها با مفاهمه و همکاری همهجانبه قدرتهای منطقهای و جهانی ممکن است. با وجود آنکه سیاست دولت ترامپ در منطقه بر مداخله نظامی استوار است، هیچ بحرانی در منطقه بدون دیپلماسی دقیق و حسابشده، راهحلی ماندگار ندارد.گفتنی است که مذاکرات منتج به توافق هستهای، مدلی مفید برای حل بحران از طریق دیپلماسی چندجانبه ایجاد کرده که این مدل میتواند برای تسهیل توافق و رفع بحرانهای جاری در منطقه مورد بهرهبرداری قرار گیرد.
منبع: پايگاه خبري المانيتور/ ايسنا
برداشت غالب در حلقههای سیاسی آمریکا و متحدانش این است که ایران به دنبال سلطه بر خاورمیانه است. اسرائیل و سایر کشورهای منطقه مکرر ادعا کردهاند که ایران میخواهد «امپراتوری پارسی» را احیا کند؛ باوجودیکه مقامهای ایرانی بارها این ادعا را مضحک خوانده و آن را رد کردهاند. واقعیت این است که این موضوع مرکز ثقل اختلافات فعلی آمریکا و متحدانش با ایران است. برخلاف ادعاهای مذکور، ایرانیها همواره خود را قربانی تجاوزات قدرتهای متخاصم خارجی در تاریخ معاصرشان میبینند و در تلاشاند تا امنیت خود را حفظ کنند. از زمان انقلاب اسلامی سال ۱۳۵۷، سلسلهای از رویدادها و عوامل سبب شدند تا تهران به این باور برسد که واشنگتن و متحدانش در منطقه، به دنبال تغییر رژیم و تجزیه کشور هستند. در مجموع، شش عامل از زمان انقلاب ۱۳۵۷ این استنباط را در میان ایرانیان به وجود آورد که در معرض تهدید قرار دارند:
نخست: چالشهای دهه ۱۳۶۰، بهویژه جنگ ایران و عراق و شورش تجزیهطلبان در استانهای کردستان و خوزستان که جان صدها هزار نفر را گرفت و صدها میلیارد دلار خسارت بر جا گذاشت. آمریکا و متحدانش در حاشیه خلیج فارس، نقشی مهم در ایجاد بحران ایفا کردند. آنان به تجزیهطلبان کمک رساندند و هرگونه حمایت ممکن را به صدام حسین ارائه دادند. ازجمله این کمکها میتوان به موشکهای بالستیک و سلاحهای شیمیایی اشاره کرد که برای کشتار استفاده شد.
دوم: نظامیشدن روزافزون منطقه که ایران از زمان انقلاب تاکنون در سراسر مرزهایش مشاهده میکند. نه تنها ایران در حلقه پایگاههای نظامی آمریکا قرار دارد؛ بلکه سیل سلاحهای آمریکایی نیز مستمرا به منطقه، بهویژه خلیج فارس، سرازیر است. باراک اوباما، رئیسجمهوری پیشین آمریکا، به سعودیها بیش از ۱۱۵ میلیارد دلار اسلحه فروخت که رکورد این فروش را نسبت به دولتهای پیش از خود شکست. درعینحال دونالد ترامپ دست اوباما را نیز از پشت بست. امروز ایران با وجود آنکه دو برابر عربستان سعودی جمعیت دارد، یکپنجم این کشور بودجه نظامی صرف میکند. حتی امارات متحده عربی با جمعیت بومی یکمیلیونو ۴۰۰ هزار نفری خود، دو برابر ایران بودجه نظامی هزینه میکند.
سوم: تحریمهای بینظیری که ایران از سال ۱۳۵۷ تا به حال در معرض آنها قرار دارد. حتی با وجود آنکه ایران به دقت مفاد توافق اتمی تیر ۱۳۹۴ را رعایت میکند، کنگره آمریکا به دنبال وضع دور جدیدی از تحریمهاست. چنین تحریمهایی مدتهاست از سوی اسرائیل و عربستان سعودی با هدف زمینگیرکردن اقتصاد ایران، تشویق میشوند.
چهارم: جنگهای پنهان آمریکا و متحدانش در شکل حملات سایبری، ترور و حمایت از گروههای تروریستی مانند سازمان بدنام مجاهدین خلق. اخیرا نیز آمریکا به قصد تقویت این تاکتیکها، یک واحد ویژه ایران در سازمان سیا تحت هدایت فردی با خصوصیات شدیدا تندرو به نام مایکل دیآندریا، تأسیس کرده است. در واقع، همه دولتهای آمریکا از سال ۱۳۵۷، سیاست «تمام گزینهها روی میز است» را دنبال کردهاند.
پنجم: موضع تقابلی عربستان سعودی در قبال جمهوری اسلامی که امروزه گفته میشود ریاض را به سوی برقراری روابط استراتژیک با اسرائیل سوق داده است. ایران و عربستان سعودی در چارچوب سیاست حسننیت اکبر هاشمیرفسنجانی، رئیسجمهوری فقید ایران، در مذاکرات نگارنده با عبدالله بن عبدالعزیز، ولیعهد آن زمان سعودی، به تنشزدایی دیپلماتیک رسیدند و از سال ۱۹۹۶ میلادی روابط خوبی را تجربه کردند. حدودا در همان زمان، حسن روحانی که دبیر شورایعالی امنیت ملی بود، با وزیر کشور وقت سعودی، محمد بن نایف، به توافق امنیتی دست یافت. بااینحال، در زمان ریاستجمهوری محمود احمدینژاد که جو بینالمللی برای فشار و تحریک جنگ علیه ایران، مساعد شده بود، عربستان این توافق را زیر پا گذاشت.
ششم: ایران با تهدیدهای جدی در مرزهایش مواجه است. این تهدیدها از جانب گروههای تروریستی، کشورهایی با دولتهای ناتوان مانند عراق، سوریه و افغانستان یا کشوری با بمب هستهای مانند پاکستان، وجود دارند. آنگونه که یک مقام نظامی ایران گفته است، در قریب به ۶۰ درصد از مرزهای ایران «هیچ کنترلی از جانب دولتهای کشور همسایه اعمال نمیشود».
ریشه دلایل کجفهمیها درباره نیتهای منطقهای ایران، در فقدان گفتوگو میان قدرتهای منطقهای نهفته است. ثبات منطقه و ریشهکنی تروریسم تنها با مفاهمه و همکاری همهجانبه قدرتهای منطقهای و جهانی ممکن است. با وجود آنکه سیاست دولت ترامپ در منطقه بر مداخله نظامی استوار است، هیچ بحرانی در منطقه بدون دیپلماسی دقیق و حسابشده، راهحلی ماندگار ندارد.گفتنی است که مذاکرات منتج به توافق هستهای، مدلی مفید برای حل بحران از طریق دیپلماسی چندجانبه ایجاد کرده که این مدل میتواند برای تسهیل توافق و رفع بحرانهای جاری در منطقه مورد بهرهبرداری قرار گیرد.
منبع: پايگاه خبري المانيتور/ ايسنا
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.