عکاسی معماری و شهری در گفتوگوی «شرق» با بیژن بنیاحمد
جانبخشیدن به آهن و سیمان
نیما توسلی . عكس: شرق
گفتوگو با بیژن «بنیاحمد» در ابتدا با هدف عکاسی معماری و شهری آغاز شد؛ اما بحث، رفتهرفته از عکاسی معماری، به اصول حرفهای این شیوه از عکاسی هم کشیده شد. بنیاحمد حین گفتوگو عکسهایی را نشانمان داد که با سابقه 50ساله در مجلههای عکاسی معروفی چون PHOTOGRAPHY و LEICA چاپ شده است. شهرت بیژن بنیاحمد (متولد 1315)، بیش از هر چیز به عکاسی خبری و عکاسی پرتره است هرچند نمونههایی از مجموعه عکاسی قابل دسترس او نشان میدهد در زمینههای مختلف عکاسی فعالیت داشته، از پرتره گرفته تا معماری، قومنگاری و محیطشناسی. بنیاحمد پس از سالها اقامت و فعالیت در آلمان و ایران در سالهای پیش از انقلاب، در اوایل انقلاب با هدف عکاسی پرتره از شاگردان «کمالالملک» موفق شد با چهار نفر از شاگردان این نقاش معروف ارتباط برقرار کند که از آن جمله میتوان به صنعتی، رخساز، شیخ و زاویه اشاره کرد. سرانجام این پروژه با نمایش 30 پرتره از نقاشان و هنرمندانی که همگی بهنوعی شاگرد کمالالملک یا شاگرد شاگردان او بودند، در انستیتو «گوته» تهران روی دیوار رفت. تکنیک خاص عکاسی در این مجموعه، استفاده از نور موجود با استفاده از تنها یک یا دو
لنز بود تا بیشتر توجه و تمرکز بر موضوع عکس (پرتره) قرار گیرد. بیژن بنیاحمد در طول فعالیت حرفهای خود از برخی چهرههای سیاسی ایران و جهان از جمله شارل دوگل، ملکه مادر انگلیس، بینظیر بوتو و سنگور، رییسجمهور وقت سنگال که جایزه ادبی فرانسه را نیز کسب کرده بود عکاسی کرده است. به همه اینها باید عکاسی از شاگردان کمالالملک، عکاسی از پرویز تناولی، غلامحسین امیرخانی، محمود فرشچیان و همچنین سهراب سپهری را اضافه کرد. گفتوگویمان را با وی در ادامه میخوانید.
پدر شما در نقاشی صاحبِ سبکی بودند که به آن نقاشی فکری میگفتند. آیا روالی که در عکاسی طی میکنید و از آن تحت عنوان عکاسی ذهنی تعبیر میشود، متاثر از آموختن نقاشی نزد پدر است؟ همچنین در کل، تاثیر نقاشی فکری را برسبک عکاسی ذهنی خود چگونه میبینید؟
پیش از هر چیز باید متذکر شوم پدر من نقاش نبوده و من هم نزد او نقاشی یاد نمیگرفتم. با این حال، پدر من کتابی را برای دانشآموزان تهیه کرده بود با عنوان «نقاشی فکری». ضمن اینکه نقاشی فکری را هم نمیتوان بهعنوان یک سبک برشمرد؛ زیرا زمانی به چیزی سبک گفته میشود که بدیع باشد. در هر حال، پدر من تعدادی از کارها را انتخاب کرده بود تا بگوید نقاشی فکری باید چگونه باشد. موضوع چاپ کتاب، تقریبا مربوط به 60سال پیش میشود و کتاب هم نبود بلکه بیشتر دفترچهمانند بود. مقصود از نقاشی فکری این بود که به مخاطب بفهماند نباید بیخود و بیجهت و بدون منطق کار نقاشی کند. بلکه نقاشی باید فکرشده و قابل درک باشد و از منطق و فکر مولف (نقاش) خود بهره ببرد. از طرف دیگر، عکاسی ذهنی ارتباطی خاص با موضوع نقاشی فکری ندارد. این واژه را پروفسوری به نام اتو اشتینرت (Otto Steinert) وضع کرده است. او مکتبی بهوجود آورد که در تاریخ عکاسی دنیا شناختهشده است و با عنوان عکاسی سابجکتیو (به روایتی ذهنی یا درونی) (Subjective Photography) میشناسند. این مکتب در تاریخ عکاسی دنیا به اسم ایشان ثبت شده است.
منظور از عکاسی سابجکتیو در واقع این است که عکس از درون فرد بیرون آمده است. به این ترتیب منظور شما از این سوال همان عکاسی سابجکتیو است و معنای این عکاسی این است که عکاس باید در ارایه کار خود از فکر و ذهنیت و قدرت تخیل خود استفاده کند. این نمونه، باید بیهمتا و مختص کار خود عکاس باشد و تقلیدی نباشد.
به اینترتیب، یک عکس سابجکتیو چه ویژگیهایی، بهخصوص از نظر تجلی نوع عکس، دارد؟
عکس سابجکتیو (Subjective Photo) معنی ندارد. چون عکس نشاندهنده طرز فکر و قدرت تخیل شخص است. تجلی عکاسی سابجکتیو این است که نشان دهد این عکس ساخته شده، خلق شده، به وجود آمده و پرداخته شده. در تمام 15رشته عکاسی، مفاهیم مکتب اشتینرت پابرجا است و باید از فکر و ذهن شخص عکاس به وجود آمده و خلاقانه باشد. این شیوه از عکاسی، ابزار یا تکنیک خاصی ندارد و با هر وسیله سادهای - حتی بدون دوربین هم - میشود آن را خلق کرد. از طرف دیگر اگر عکسی عینیت نداشته باشد که دیگر عکس نیست، پس عکس آبجکتیو هم معنی ندارد، بلکه عکاسی آبجکتیو مطرح است. در مقایسه با نقاشی، عکاسی هم میتواند خلاقانه عمل کند و کارهایی را ارایه دهد که نمونه و منحصربهفرد هستند و از قدرت هنری و خلاقیت عکاس حکایت میکنند.
لطفا کمی از دوران آموزش نزد پروفسور اشتینرت برایمان بگویید...
من 3/5 سال شاگرد پروفسور «اشتینرت» بودم و ایشان بسیار آموزگار خوبی بودند. هرکس که شاگرد ایشان بود باید ابتدا به مدت دو سال یک دوره ابتدایی عکاسی و فنی را پیش یک استاد (master) میگذراند. بعد وی این خمیره را نرم میکرد و آنطور که میخواست فرم میداد.
ما در دوران شاگردی ایشان وا داشته شدیم تا فکرمان را بهکار بگیریم و ایشان ایراداتی را میگرفتند که ما را پرورش دهد تا به جایی برسیم که بفهمیم و او بپذیرد که ما روی این عکس خاص، خوب فکر کردهایم.
آموزش در رشته روانشناسی چه تاثیری در سبک عکاسی شما گذاشته است؟
در آلمان، من به مدت ششسال، روانشناسی را با گرایش تبلیغات خواندهام و 3/5 سال هم که پیش پروفسور اشتینرت عکاسی خواندم. با توجه به رشتهای که من خوانده بودم، دولت آلمان به ما اجازه میداد تا آژانس خبری - تبلیغاتی راه بیندازیم.
درخصوص این پرسش باید اشاره کنم به سخنرانیای که با موضوع روانشناسی و عکاسی پیشتر داشتهام. در واقع، این دو موضوع با هم بسیار ارتباط دارند. اگر کسی از روانشناسی اطلاع داشته باشد، خیلی راحت میتواند درک عکاسیاش را هم بالا ببرد.
نخستین فعالیت حرفهای شما در عکاسی مربوط به همکاری با مطبوعات آلمان میشود. عکاسی و مطبوعات در سالهای اخیر با زمانی که شما شروع به فعالیت کردهاید چه تفاوتهایی کرده است؟
من از سال 1965 در مطبوعات آلمان فعالیت رسمی خود را شروع کردم. آن موقع، بهعنوان یک خبرنگار خارجی، بیشتر به سفرهای رسمی مختلف از آلمان به سایر کشورها میرفتم و به واسطه آن برای انجام کارهای خبری از هر پنج قاره جهان دیدن کردهام. بهعنوان مثال یکی از این سفرها به چین بود که در آن موقع من عکسهایی را از ایران از محله صابونپزخانه، دستفروشها، عکسهایی از مراکش و... ارایه کرده بودم. به مدت 15سال را در کشور آلمان سپری کردم ولی رابطه همکاریهایم با مطبوعات آلمان تا همین چند وقت پیش هم ادامه داشت. این ارتباط بیشتر از طریق ایمیل و شبکههای اجتماعی صورت میگیرد و همین اواخر حتی از این طریق یکی از عکسهایم را برای نمایش در یک موزه ارایه کردم.
کمی از کارهای آموزشی و نمایشگاهی که در طول فعالیت حرفهای خود در ارتباط با موضوع عکاسی انجام دادهاید، بگویید...
من فارغالتحصیل دانشسرای مقدماتی تهران هستم و از همینرو طی سالهای 36-1334 آموزگار دبستان بودهام. بعد از تحصیل در رشته روانشناسی در دانشگاه توبینگن آلمان و پس از آن تحصیل رشته عکاسی در دانشگاه فولکوانگ شهر اسن نزد پروفسور دکتر اتو اشتینرت، با اجازه رسمی دولت مشغول بهکار بهعنوان مشاور تبلیغ و عکاس شدم.
سابقه تدریس من در سالهای قبل از انقلاب بیشتر مربوط به تدریس رشته عکاسی در دانشکده علوم ارتباطات، خبرگزاری پارس و عکاسان روزنامه کیهان خارج از مرکز، میشود. آخرین نمایشگاهی که از کارهای عکاسیام برپا شده شامل نمایشگاه خانه عکاسان در 20مرداد تا 4شهریور 1388 میشود. بهعلاوه، سخنرانیهایی نیز در ارتباط با عکاسی داشتهام که آخرین آن در دانشگاه هنر شیراز و حوزه هنری (روانشناسی و عکاسی) بوده است. آخرین گفتوگوی تلویزیونی من نیز در برنامه دو قدم مانده به صبح بوده است.
شما در آلمان، سه سال عکاس اپرای شهر اسن بودید؛ شیوه عکاسی ویژهای که نیازمند توجه به نور محیط و بهطورکلی ویژگیهای محیطی است. این شیوه از عکاسی در تمامی عکسهای معماری ضروری است یا عکس از بناهای معماری، بسته به شرایط، دارای ویژگیهای متفاوتی است؟
البته، من در آلمان به مدت دو سال عکاس اپرای شهر اسن بودهام و البته در ایران هم به مدت چهار سال سابقه کار عکاسی برای تالار رودکی را دارم. عکاسی اپرا، تئاتر و باله و... را داشتهام. عکاسی از اپرا یا تئاتر و باله، بیشتر یک نوع کار عکاسی رپورتاژ (با هدف تهیه گزارش) محسوب میشود. هدف از این نوع عکاسی، بیشتر ثبت لحظههایی است که به نظر عکاس بهترین موقعیت است و میتواند هدف کارگردان را از این اثر بیشتر بنمایاند.
تجربه عکاسی شما در ایران، بهویژه در ارتباط با معماری بنا و عکاسی از فضاهای مردمی و شهری چه بوده است؟
ترجیح میدهم ابتدا تعریفی از عکاسی معماری ارایه دهم و بعد به پاسخ این پرسش بپردازم. عکاسی معماری به صورت خلاصه یعنی «روح و جان بخشیدن به سنگ، خاک، سیمان و آهن.» عکاسی شهری یا عکاسی فضای شهری، نیز حالتی رپورتاژ دارد، چون مرتب در حال تغییر است. منظور، تغییر انسانها و وسایل نقلیه و محل قرارگرفتن آنها در عکس است. عکاسی معماری با آنکه قسمتی از عکاسی فضای شهری محسوب میشود، اما عکاسی رپورتاژ نیست.
در عکاسی فضای شهری، فضاهای خبری وجود دارد تا بیننده بتواند ببیند. یک معمار، ناخودآگاه به عکسهایی که از ساختمانها گرفته میشود دقت میکند. بسته به علاقه شما، کنجکاویهای دیگری نیز وجود دارد. در عکاسی معماری، مثلا نشاندادن ابنیه تاریخی، مهمتر از هر چیز دیگر این است که مستند باشد و محل رجوعی برای دیگرانی که از آن خبر ندارند یا به آن مراجعه نکردهاند. به طوری که بیننده دریابد که این بنا چطور بوده و چه ویژگیهایی داشته، ولی این روزها عکسها را با تکنیکها و لنزها و... دفرمه میکنند و دیگر مبنای سندیت ندارد و به عبارت دیگر، تغییری در بنا دادهاند که دیگر نمیتوان به آن مراجعه کرد و با این کار، سندیت و هویت اصلی بنا را از بین بردهاند. این در حالی است که یک عکاس اجازه چنین دخل و تصرفی را صرفا تا حدی دارد که به بهبود ارایه کار منجر شود و بس. هدف از این دستکاری باید صرفا برای این باشد که نشان دهیم که این فضا برای چه ساخته شده و چطور بوده و برای چه استفاده میشده.
شما معمولا علاقه وافری به عکاسی تکچهره داشتهاید. تا چه حد در عکسهای معماری، علاقهمند بودهاید به موضوع رابطه چهره و بنای معماری توجه کنید؟ همچنین رابطه تکچهره و فضای شهری و روستایی تا چه حد در کارهایتان تجلی داشته است؟
من را بیشتر در کارهای عکاسیخبری میشناسند تا زمینههای دیگر. البته در قسمتهای عکاسی معماری، پرتره، قومنگاری و گزارش هم کار کردهام. چند سالی است که در قسمت کویر ایران و نهتنها شهرها و روستاهای آن بلکه حتی روستاهای کوچک و بخشهای کوچک هم تمایل دارم کار کنم و با چند نفر اهل فن هم در این خصوص صحبت کردهام، زیرا آنجا دستنخوردهتر از جاهای دیگر ایران است. دورافتادگی و نبود راههای دسترسی مناسب به این مناطق باعث شده تا این روستاها از نظر عکاسی هم بکر بمانند و بیشتر شامل روستاهایی میشوند که در کوهوکمر تک افتادهاند.
در این خصوص، نمایشگاهی هم در آلمان و هم در ایران برپا کرده بودم و همچنان هم به این موضوع فکر میکنم و راجع به آن کار میکنم. هدف اصلی من از این نوع عکاسی، نشاندادن دستنخوردگی، عکاسی از فضا، مردم و محیط معماری و فضای زیستی آنها است.
عکاسی معماری ایران را چگونه ارزیابی میکنید و به نظر شما، عکاسی معماری و فضای شهری باید چه اصولی را رعایت کند؟
در حال حاضر به دلیل آنکه سالهاست که برخی ایرانیان در خارج از کشور تعلیم دیدهاند، عکاسی نیز در ایران به صورت شاخهبهشاخه و حرفهای درآمده است. درخصوص عکاسی معماری، نکته اصلی این است که محدودیتهایی وجود دارد و آن اینکه شما را در برابر یک جسم حجیم قرار میدهند که نه میتوانی تکانش دهی و نه جابهجایش کنی. عکاسی معماری، در واقع عکاسی از ساختمان یک بناست و آن بنا هم سازندهای دارد. در این خصوص، چند مساله تکنیکی لازم است که انتخاب زمان عکسبرداری و درک طرح و نقشه و فکر معمار و آرشیتکت از همه مهمتر است. اگر فلسفه معمار را راجع به ساخت بنا درک نکنیم، نمیتوانیم عکسهای خوبی هم بگیریم. از طرف دیگر میتوان با کمی تغییرات نوری و وسیلههای تکنیکی، تا حدی فکر و طرحی که داده شده و فضای روبهرویمان را بیشتر بیان کنیم. با این حال به هیچوجه نباید از حالت طبیعی خارج شد و دِفُرمهاش کرد و ساختار آن را از بین برد. تغییر در زاویه عکاسی، تغییر در نحوه عکاسی، تغییر در رویکرد عکاسی و... تمام تغییراتی است که میتوان در یک عکس ایجاد کرد و ابزار دیگر (که معمولا پس از گرفتن عکس استفاده میشود)، عکس را از حالت عادی و واقعی خارج میکنند.
دو نوع از عکاسی وجود دارد که مهمترین آن عکاسی Live است که یک موجود زنده نیز در عکس وجود دارد. این عکاسی، مشکلتر از عکاسی معمولی معماری است چون شما باید طوری عناصر را جایگزین کنید که از نظر پرسپکتیو و چیدمان افراد خیلی صحیح باشد و آن فضا یا بنا را خراب نکند، مثلا پس از آنکه بلندترین پل در آلمان ساخته شد و قرار شد ما از آن عکس بگیریم، از فاصله خیلی دور طوری عکس گرفتیم که ماشینهای روی پل در جاهای مشخصی باشند و طوری نباشد که فضایی خالی از ماشین و فضای دیگری پر از ماشین باشد. باید زمان و لحظهای را انتخاب کرد که تمام اینها صحیح و درست سر جایشان باشند.
در مجموع، مهمترین موضوعات برای عکاسی معماری شامل این موارد میشود: دخل و تصرف در بنا طوری نباشد که به فکر و تخیل معمار آن ضربه بزند، قابل سندیت باشد، روی عکس کار شده باشد، از نور در زمان مناسبی استفاده شود تا فضا برجسته به نظر آید، بیننده خود را درون فضا حس کند بهطوری که عکس عمق داشته باشد... . همه این موارد، صرفا با دانش و تجربه عکاس قابل تحقق است.
و در انتها، چه پیشنهادی برای علاقهمندان به عکاسی از معماری و فضاهای شهری دارید؟
یکی از اصلیترین پیشنهادهای من این است که هنگام عکسی از یک بنا یا فضا، ضرورتی ندارد که فضاهای معماری بهطور کامل نشان داده شوند و میتوانیم فضاهای معماری را به صورت انتزاعی نیز نشان دهیم، طوری که مثلا فقط قسمتی از فضا نشان داده شود. این امر میتواند نمایانگر یک ایده باشد. در تجربههای عکاسی خودم در بخش قسمتهای قدیمی میبد، روستای عقدا، امامزاده آقاعباس، کلیسایی که به شکل گلدون بر عکس بود، تاریخانه دامغان و... این اتفاقات صورت افتاده است. این شیوه عکاسی حالت انتزاعی دارد. در عکاسی انتزاعی عکاس میخواهد فرم را نشان دهد.
پدر شما در نقاشی صاحبِ سبکی بودند که به آن نقاشی فکری میگفتند. آیا روالی که در عکاسی طی میکنید و از آن تحت عنوان عکاسی ذهنی تعبیر میشود، متاثر از آموختن نقاشی نزد پدر است؟ همچنین در کل، تاثیر نقاشی فکری را برسبک عکاسی ذهنی خود چگونه میبینید؟
پیش از هر چیز باید متذکر شوم پدر من نقاش نبوده و من هم نزد او نقاشی یاد نمیگرفتم. با این حال، پدر من کتابی را برای دانشآموزان تهیه کرده بود با عنوان «نقاشی فکری». ضمن اینکه نقاشی فکری را هم نمیتوان بهعنوان یک سبک برشمرد؛ زیرا زمانی به چیزی سبک گفته میشود که بدیع باشد. در هر حال، پدر من تعدادی از کارها را انتخاب کرده بود تا بگوید نقاشی فکری باید چگونه باشد. موضوع چاپ کتاب، تقریبا مربوط به 60سال پیش میشود و کتاب هم نبود بلکه بیشتر دفترچهمانند بود. مقصود از نقاشی فکری این بود که به مخاطب بفهماند نباید بیخود و بیجهت و بدون منطق کار نقاشی کند. بلکه نقاشی باید فکرشده و قابل درک باشد و از منطق و فکر مولف (نقاش) خود بهره ببرد. از طرف دیگر، عکاسی ذهنی ارتباطی خاص با موضوع نقاشی فکری ندارد. این واژه را پروفسوری به نام اتو اشتینرت (Otto Steinert) وضع کرده است. او مکتبی بهوجود آورد که در تاریخ عکاسی دنیا شناختهشده است و با عنوان عکاسی سابجکتیو (به روایتی ذهنی یا درونی) (Subjective Photography) میشناسند. این مکتب در تاریخ عکاسی دنیا به اسم ایشان ثبت شده است.
منظور از عکاسی سابجکتیو در واقع این است که عکس از درون فرد بیرون آمده است. به این ترتیب منظور شما از این سوال همان عکاسی سابجکتیو است و معنای این عکاسی این است که عکاس باید در ارایه کار خود از فکر و ذهنیت و قدرت تخیل خود استفاده کند. این نمونه، باید بیهمتا و مختص کار خود عکاس باشد و تقلیدی نباشد.
به اینترتیب، یک عکس سابجکتیو چه ویژگیهایی، بهخصوص از نظر تجلی نوع عکس، دارد؟
عکس سابجکتیو (Subjective Photo) معنی ندارد. چون عکس نشاندهنده طرز فکر و قدرت تخیل شخص است. تجلی عکاسی سابجکتیو این است که نشان دهد این عکس ساخته شده، خلق شده، به وجود آمده و پرداخته شده. در تمام 15رشته عکاسی، مفاهیم مکتب اشتینرت پابرجا است و باید از فکر و ذهن شخص عکاس به وجود آمده و خلاقانه باشد. این شیوه از عکاسی، ابزار یا تکنیک خاصی ندارد و با هر وسیله سادهای - حتی بدون دوربین هم - میشود آن را خلق کرد. از طرف دیگر اگر عکسی عینیت نداشته باشد که دیگر عکس نیست، پس عکس آبجکتیو هم معنی ندارد، بلکه عکاسی آبجکتیو مطرح است. در مقایسه با نقاشی، عکاسی هم میتواند خلاقانه عمل کند و کارهایی را ارایه دهد که نمونه و منحصربهفرد هستند و از قدرت هنری و خلاقیت عکاس حکایت میکنند.
لطفا کمی از دوران آموزش نزد پروفسور اشتینرت برایمان بگویید...
من 3/5 سال شاگرد پروفسور «اشتینرت» بودم و ایشان بسیار آموزگار خوبی بودند. هرکس که شاگرد ایشان بود باید ابتدا به مدت دو سال یک دوره ابتدایی عکاسی و فنی را پیش یک استاد (master) میگذراند. بعد وی این خمیره را نرم میکرد و آنطور که میخواست فرم میداد.
ما در دوران شاگردی ایشان وا داشته شدیم تا فکرمان را بهکار بگیریم و ایشان ایراداتی را میگرفتند که ما را پرورش دهد تا به جایی برسیم که بفهمیم و او بپذیرد که ما روی این عکس خاص، خوب فکر کردهایم.
آموزش در رشته روانشناسی چه تاثیری در سبک عکاسی شما گذاشته است؟
در آلمان، من به مدت ششسال، روانشناسی را با گرایش تبلیغات خواندهام و 3/5 سال هم که پیش پروفسور اشتینرت عکاسی خواندم. با توجه به رشتهای که من خوانده بودم، دولت آلمان به ما اجازه میداد تا آژانس خبری - تبلیغاتی راه بیندازیم.
درخصوص این پرسش باید اشاره کنم به سخنرانیای که با موضوع روانشناسی و عکاسی پیشتر داشتهام. در واقع، این دو موضوع با هم بسیار ارتباط دارند. اگر کسی از روانشناسی اطلاع داشته باشد، خیلی راحت میتواند درک عکاسیاش را هم بالا ببرد.
نخستین فعالیت حرفهای شما در عکاسی مربوط به همکاری با مطبوعات آلمان میشود. عکاسی و مطبوعات در سالهای اخیر با زمانی که شما شروع به فعالیت کردهاید چه تفاوتهایی کرده است؟
من از سال 1965 در مطبوعات آلمان فعالیت رسمی خود را شروع کردم. آن موقع، بهعنوان یک خبرنگار خارجی، بیشتر به سفرهای رسمی مختلف از آلمان به سایر کشورها میرفتم و به واسطه آن برای انجام کارهای خبری از هر پنج قاره جهان دیدن کردهام. بهعنوان مثال یکی از این سفرها به چین بود که در آن موقع من عکسهایی را از ایران از محله صابونپزخانه، دستفروشها، عکسهایی از مراکش و... ارایه کرده بودم. به مدت 15سال را در کشور آلمان سپری کردم ولی رابطه همکاریهایم با مطبوعات آلمان تا همین چند وقت پیش هم ادامه داشت. این ارتباط بیشتر از طریق ایمیل و شبکههای اجتماعی صورت میگیرد و همین اواخر حتی از این طریق یکی از عکسهایم را برای نمایش در یک موزه ارایه کردم.
کمی از کارهای آموزشی و نمایشگاهی که در طول فعالیت حرفهای خود در ارتباط با موضوع عکاسی انجام دادهاید، بگویید...
من فارغالتحصیل دانشسرای مقدماتی تهران هستم و از همینرو طی سالهای 36-1334 آموزگار دبستان بودهام. بعد از تحصیل در رشته روانشناسی در دانشگاه توبینگن آلمان و پس از آن تحصیل رشته عکاسی در دانشگاه فولکوانگ شهر اسن نزد پروفسور دکتر اتو اشتینرت، با اجازه رسمی دولت مشغول بهکار بهعنوان مشاور تبلیغ و عکاس شدم.
سابقه تدریس من در سالهای قبل از انقلاب بیشتر مربوط به تدریس رشته عکاسی در دانشکده علوم ارتباطات، خبرگزاری پارس و عکاسان روزنامه کیهان خارج از مرکز، میشود. آخرین نمایشگاهی که از کارهای عکاسیام برپا شده شامل نمایشگاه خانه عکاسان در 20مرداد تا 4شهریور 1388 میشود. بهعلاوه، سخنرانیهایی نیز در ارتباط با عکاسی داشتهام که آخرین آن در دانشگاه هنر شیراز و حوزه هنری (روانشناسی و عکاسی) بوده است. آخرین گفتوگوی تلویزیونی من نیز در برنامه دو قدم مانده به صبح بوده است.
شما در آلمان، سه سال عکاس اپرای شهر اسن بودید؛ شیوه عکاسی ویژهای که نیازمند توجه به نور محیط و بهطورکلی ویژگیهای محیطی است. این شیوه از عکاسی در تمامی عکسهای معماری ضروری است یا عکس از بناهای معماری، بسته به شرایط، دارای ویژگیهای متفاوتی است؟
البته، من در آلمان به مدت دو سال عکاس اپرای شهر اسن بودهام و البته در ایران هم به مدت چهار سال سابقه کار عکاسی برای تالار رودکی را دارم. عکاسی اپرا، تئاتر و باله و... را داشتهام. عکاسی از اپرا یا تئاتر و باله، بیشتر یک نوع کار عکاسی رپورتاژ (با هدف تهیه گزارش) محسوب میشود. هدف از این نوع عکاسی، بیشتر ثبت لحظههایی است که به نظر عکاس بهترین موقعیت است و میتواند هدف کارگردان را از این اثر بیشتر بنمایاند.
تجربه عکاسی شما در ایران، بهویژه در ارتباط با معماری بنا و عکاسی از فضاهای مردمی و شهری چه بوده است؟
ترجیح میدهم ابتدا تعریفی از عکاسی معماری ارایه دهم و بعد به پاسخ این پرسش بپردازم. عکاسی معماری به صورت خلاصه یعنی «روح و جان بخشیدن به سنگ، خاک، سیمان و آهن.» عکاسی شهری یا عکاسی فضای شهری، نیز حالتی رپورتاژ دارد، چون مرتب در حال تغییر است. منظور، تغییر انسانها و وسایل نقلیه و محل قرارگرفتن آنها در عکس است. عکاسی معماری با آنکه قسمتی از عکاسی فضای شهری محسوب میشود، اما عکاسی رپورتاژ نیست.
در عکاسی فضای شهری، فضاهای خبری وجود دارد تا بیننده بتواند ببیند. یک معمار، ناخودآگاه به عکسهایی که از ساختمانها گرفته میشود دقت میکند. بسته به علاقه شما، کنجکاویهای دیگری نیز وجود دارد. در عکاسی معماری، مثلا نشاندادن ابنیه تاریخی، مهمتر از هر چیز دیگر این است که مستند باشد و محل رجوعی برای دیگرانی که از آن خبر ندارند یا به آن مراجعه نکردهاند. به طوری که بیننده دریابد که این بنا چطور بوده و چه ویژگیهایی داشته، ولی این روزها عکسها را با تکنیکها و لنزها و... دفرمه میکنند و دیگر مبنای سندیت ندارد و به عبارت دیگر، تغییری در بنا دادهاند که دیگر نمیتوان به آن مراجعه کرد و با این کار، سندیت و هویت اصلی بنا را از بین بردهاند. این در حالی است که یک عکاس اجازه چنین دخل و تصرفی را صرفا تا حدی دارد که به بهبود ارایه کار منجر شود و بس. هدف از این دستکاری باید صرفا برای این باشد که نشان دهیم که این فضا برای چه ساخته شده و چطور بوده و برای چه استفاده میشده.
شما معمولا علاقه وافری به عکاسی تکچهره داشتهاید. تا چه حد در عکسهای معماری، علاقهمند بودهاید به موضوع رابطه چهره و بنای معماری توجه کنید؟ همچنین رابطه تکچهره و فضای شهری و روستایی تا چه حد در کارهایتان تجلی داشته است؟
من را بیشتر در کارهای عکاسیخبری میشناسند تا زمینههای دیگر. البته در قسمتهای عکاسی معماری، پرتره، قومنگاری و گزارش هم کار کردهام. چند سالی است که در قسمت کویر ایران و نهتنها شهرها و روستاهای آن بلکه حتی روستاهای کوچک و بخشهای کوچک هم تمایل دارم کار کنم و با چند نفر اهل فن هم در این خصوص صحبت کردهام، زیرا آنجا دستنخوردهتر از جاهای دیگر ایران است. دورافتادگی و نبود راههای دسترسی مناسب به این مناطق باعث شده تا این روستاها از نظر عکاسی هم بکر بمانند و بیشتر شامل روستاهایی میشوند که در کوهوکمر تک افتادهاند.
در این خصوص، نمایشگاهی هم در آلمان و هم در ایران برپا کرده بودم و همچنان هم به این موضوع فکر میکنم و راجع به آن کار میکنم. هدف اصلی من از این نوع عکاسی، نشاندادن دستنخوردگی، عکاسی از فضا، مردم و محیط معماری و فضای زیستی آنها است.
عکاسی معماری ایران را چگونه ارزیابی میکنید و به نظر شما، عکاسی معماری و فضای شهری باید چه اصولی را رعایت کند؟
در حال حاضر به دلیل آنکه سالهاست که برخی ایرانیان در خارج از کشور تعلیم دیدهاند، عکاسی نیز در ایران به صورت شاخهبهشاخه و حرفهای درآمده است. درخصوص عکاسی معماری، نکته اصلی این است که محدودیتهایی وجود دارد و آن اینکه شما را در برابر یک جسم حجیم قرار میدهند که نه میتوانی تکانش دهی و نه جابهجایش کنی. عکاسی معماری، در واقع عکاسی از ساختمان یک بناست و آن بنا هم سازندهای دارد. در این خصوص، چند مساله تکنیکی لازم است که انتخاب زمان عکسبرداری و درک طرح و نقشه و فکر معمار و آرشیتکت از همه مهمتر است. اگر فلسفه معمار را راجع به ساخت بنا درک نکنیم، نمیتوانیم عکسهای خوبی هم بگیریم. از طرف دیگر میتوان با کمی تغییرات نوری و وسیلههای تکنیکی، تا حدی فکر و طرحی که داده شده و فضای روبهرویمان را بیشتر بیان کنیم. با این حال به هیچوجه نباید از حالت طبیعی خارج شد و دِفُرمهاش کرد و ساختار آن را از بین برد. تغییر در زاویه عکاسی، تغییر در نحوه عکاسی، تغییر در رویکرد عکاسی و... تمام تغییراتی است که میتوان در یک عکس ایجاد کرد و ابزار دیگر (که معمولا پس از گرفتن عکس استفاده میشود)، عکس را از حالت عادی و واقعی خارج میکنند.
دو نوع از عکاسی وجود دارد که مهمترین آن عکاسی Live است که یک موجود زنده نیز در عکس وجود دارد. این عکاسی، مشکلتر از عکاسی معمولی معماری است چون شما باید طوری عناصر را جایگزین کنید که از نظر پرسپکتیو و چیدمان افراد خیلی صحیح باشد و آن فضا یا بنا را خراب نکند، مثلا پس از آنکه بلندترین پل در آلمان ساخته شد و قرار شد ما از آن عکس بگیریم، از فاصله خیلی دور طوری عکس گرفتیم که ماشینهای روی پل در جاهای مشخصی باشند و طوری نباشد که فضایی خالی از ماشین و فضای دیگری پر از ماشین باشد. باید زمان و لحظهای را انتخاب کرد که تمام اینها صحیح و درست سر جایشان باشند.
در مجموع، مهمترین موضوعات برای عکاسی معماری شامل این موارد میشود: دخل و تصرف در بنا طوری نباشد که به فکر و تخیل معمار آن ضربه بزند، قابل سندیت باشد، روی عکس کار شده باشد، از نور در زمان مناسبی استفاده شود تا فضا برجسته به نظر آید، بیننده خود را درون فضا حس کند بهطوری که عکس عمق داشته باشد... . همه این موارد، صرفا با دانش و تجربه عکاس قابل تحقق است.
و در انتها، چه پیشنهادی برای علاقهمندان به عکاسی از معماری و فضاهای شهری دارید؟
یکی از اصلیترین پیشنهادهای من این است که هنگام عکسی از یک بنا یا فضا، ضرورتی ندارد که فضاهای معماری بهطور کامل نشان داده شوند و میتوانیم فضاهای معماری را به صورت انتزاعی نیز نشان دهیم، طوری که مثلا فقط قسمتی از فضا نشان داده شود. این امر میتواند نمایانگر یک ایده باشد. در تجربههای عکاسی خودم در بخش قسمتهای قدیمی میبد، روستای عقدا، امامزاده آقاعباس، کلیسایی که به شکل گلدون بر عکس بود، تاریخانه دامغان و... این اتفاقات صورت افتاده است. این شیوه عکاسی حالت انتزاعی دارد. در عکاسی انتزاعی عکاس میخواهد فرم را نشان دهد.
گفتوگو با بیژن «بنیاحمد» در ابتدا با هدف عکاسی معماری و شهری آغاز شد؛ اما بحث، رفتهرفته از عکاسی معماری، به اصول حرفهای این شیوه از عکاسی هم کشیده شد. بنیاحمد حین گفتوگو عکسهایی را نشانمان داد که با سابقه 50ساله در مجلههای عکاسی معروفی چون PHOTOGRAPHY و LEICA چاپ شده است. شهرت بیژن بنیاحمد (متولد 1315)، بیش از هر چیز به عکاسی خبری و عکاسی پرتره است هرچند نمونههایی از مجموعه عکاسی قابل دسترس او نشان میدهد در زمینههای مختلف عکاسی فعالیت داشته، از پرتره گرفته تا معماری، قومنگاری و محیطشناسی. بنیاحمد پس از سالها اقامت و فعالیت در آلمان و ایران در سالهای پیش از انقلاب، در اوایل انقلاب با هدف عکاسی پرتره از شاگردان «کمالالملک» موفق شد با چهار نفر از شاگردان این نقاش معروف ارتباط برقرار کند که از آن جمله میتوان به صنعتی، رخساز، شیخ و زاویه اشاره کرد. سرانجام این پروژه با نمایش 30 پرتره از نقاشان و هنرمندانی که همگی بهنوعی شاگرد کمالالملک یا شاگرد شاگردان او بودند، در انستیتو «گوته» تهران روی دیوار رفت. تکنیک خاص عکاسی در این مجموعه، استفاده از نور موجود با استفاده از تنها یک یا دو
لنز بود تا بیشتر توجه و تمرکز بر موضوع عکس (پرتره) قرار گیرد. بیژن بنیاحمد در طول فعالیت حرفهای خود از برخی چهرههای سیاسی ایران و جهان از جمله شارل دوگل، ملکه مادر انگلیس، بینظیر بوتو و سنگور، رییسجمهور وقت سنگال که جایزه ادبی فرانسه را نیز کسب کرده بود عکاسی کرده است. به همه اینها باید عکاسی از شاگردان کمالالملک، عکاسی از پرویز تناولی، غلامحسین امیرخانی، محمود فرشچیان و همچنین سهراب سپهری را اضافه کرد. گفتوگویمان را با وی در ادامه میخوانید.
پدر شما در نقاشی صاحبِ سبکی بودند که به آن نقاشی فکری میگفتند. آیا روالی که در عکاسی طی میکنید و از آن تحت عنوان عکاسی ذهنی تعبیر میشود، متاثر از آموختن نقاشی نزد پدر است؟ همچنین در کل، تاثیر نقاشی فکری را برسبک عکاسی ذهنی خود چگونه میبینید؟
پیش از هر چیز باید متذکر شوم پدر من نقاش نبوده و من هم نزد او نقاشی یاد نمیگرفتم. با این حال، پدر من کتابی را برای دانشآموزان تهیه کرده بود با عنوان «نقاشی فکری». ضمن اینکه نقاشی فکری را هم نمیتوان بهعنوان یک سبک برشمرد؛ زیرا زمانی به چیزی سبک گفته میشود که بدیع باشد. در هر حال، پدر من تعدادی از کارها را انتخاب کرده بود تا بگوید نقاشی فکری باید چگونه باشد. موضوع چاپ کتاب، تقریبا مربوط به 60سال پیش میشود و کتاب هم نبود بلکه بیشتر دفترچهمانند بود. مقصود از نقاشی فکری این بود که به مخاطب بفهماند نباید بیخود و بیجهت و بدون منطق کار نقاشی کند. بلکه نقاشی باید فکرشده و قابل درک باشد و از منطق و فکر مولف (نقاش) خود بهره ببرد. از طرف دیگر، عکاسی ذهنی ارتباطی خاص با موضوع نقاشی فکری ندارد. این واژه را پروفسوری به نام اتو اشتینرت (Otto Steinert) وضع کرده است. او مکتبی بهوجود آورد که در تاریخ عکاسی دنیا شناختهشده است و با عنوان عکاسی سابجکتیو (به روایتی ذهنی یا درونی) (Subjective Photography) میشناسند. این مکتب در تاریخ عکاسی دنیا به اسم ایشان ثبت شده است.
منظور از عکاسی سابجکتیو در واقع این است که عکس از درون فرد بیرون آمده است. به این ترتیب منظور شما از این سوال همان عکاسی سابجکتیو است و معنای این عکاسی این است که عکاس باید در ارایه کار خود از فکر و ذهنیت و قدرت تخیل خود استفاده کند. این نمونه، باید بیهمتا و مختص کار خود عکاس باشد و تقلیدی نباشد.
به اینترتیب، یک عکس سابجکتیو چه ویژگیهایی، بهخصوص از نظر تجلی نوع عکس، دارد؟
عکس سابجکتیو (Subjective Photo) معنی ندارد. چون عکس نشاندهنده طرز فکر و قدرت تخیل شخص است. تجلی عکاسی سابجکتیو این است که نشان دهد این عکس ساخته شده، خلق شده، به وجود آمده و پرداخته شده. در تمام 15رشته عکاسی، مفاهیم مکتب اشتینرت پابرجا است و باید از فکر و ذهن شخص عکاس به وجود آمده و خلاقانه باشد. این شیوه از عکاسی، ابزار یا تکنیک خاصی ندارد و با هر وسیله سادهای - حتی بدون دوربین هم - میشود آن را خلق کرد. از طرف دیگر اگر عکسی عینیت نداشته باشد که دیگر عکس نیست، پس عکس آبجکتیو هم معنی ندارد، بلکه عکاسی آبجکتیو مطرح است. در مقایسه با نقاشی، عکاسی هم میتواند خلاقانه عمل کند و کارهایی را ارایه دهد که نمونه و منحصربهفرد هستند و از قدرت هنری و خلاقیت عکاس حکایت میکنند.
لطفا کمی از دوران آموزش نزد پروفسور اشتینرت برایمان بگویید...
من 3/5 سال شاگرد پروفسور «اشتینرت» بودم و ایشان بسیار آموزگار خوبی بودند. هرکس که شاگرد ایشان بود باید ابتدا به مدت دو سال یک دوره ابتدایی عکاسی و فنی را پیش یک استاد (master) میگذراند. بعد وی این خمیره را نرم میکرد و آنطور که میخواست فرم میداد.
ما در دوران شاگردی ایشان وا داشته شدیم تا فکرمان را بهکار بگیریم و ایشان ایراداتی را میگرفتند که ما را پرورش دهد تا به جایی برسیم که بفهمیم و او بپذیرد که ما روی این عکس خاص، خوب فکر کردهایم.
آموزش در رشته روانشناسی چه تاثیری در سبک عکاسی شما گذاشته است؟
در آلمان، من به مدت ششسال، روانشناسی را با گرایش تبلیغات خواندهام و 3/5 سال هم که پیش پروفسور اشتینرت عکاسی خواندم. با توجه به رشتهای که من خوانده بودم، دولت آلمان به ما اجازه میداد تا آژانس خبری - تبلیغاتی راه بیندازیم.
درخصوص این پرسش باید اشاره کنم به سخنرانیای که با موضوع روانشناسی و عکاسی پیشتر داشتهام. در واقع، این دو موضوع با هم بسیار ارتباط دارند. اگر کسی از روانشناسی اطلاع داشته باشد، خیلی راحت میتواند درک عکاسیاش را هم بالا ببرد.
نخستین فعالیت حرفهای شما در عکاسی مربوط به همکاری با مطبوعات آلمان میشود. عکاسی و مطبوعات در سالهای اخیر با زمانی که شما شروع به فعالیت کردهاید چه تفاوتهایی کرده است؟
من از سال 1965 در مطبوعات آلمان فعالیت رسمی خود را شروع کردم. آن موقع، بهعنوان یک خبرنگار خارجی، بیشتر به سفرهای رسمی مختلف از آلمان به سایر کشورها میرفتم و به واسطه آن برای انجام کارهای خبری از هر پنج قاره جهان دیدن کردهام. بهعنوان مثال یکی از این سفرها به چین بود که در آن موقع من عکسهایی را از ایران از محله صابونپزخانه، دستفروشها، عکسهایی از مراکش و... ارایه کرده بودم. به مدت 15سال را در کشور آلمان سپری کردم ولی رابطه همکاریهایم با مطبوعات آلمان تا همین چند وقت پیش هم ادامه داشت. این ارتباط بیشتر از طریق ایمیل و شبکههای اجتماعی صورت میگیرد و همین اواخر حتی از این طریق یکی از عکسهایم را برای نمایش در یک موزه ارایه کردم.
کمی از کارهای آموزشی و نمایشگاهی که در طول فعالیت حرفهای خود در ارتباط با موضوع عکاسی انجام دادهاید، بگویید...
من فارغالتحصیل دانشسرای مقدماتی تهران هستم و از همینرو طی سالهای 36-1334 آموزگار دبستان بودهام. بعد از تحصیل در رشته روانشناسی در دانشگاه توبینگن آلمان و پس از آن تحصیل رشته عکاسی در دانشگاه فولکوانگ شهر اسن نزد پروفسور دکتر اتو اشتینرت، با اجازه رسمی دولت مشغول بهکار بهعنوان مشاور تبلیغ و عکاس شدم.
سابقه تدریس من در سالهای قبل از انقلاب بیشتر مربوط به تدریس رشته عکاسی در دانشکده علوم ارتباطات، خبرگزاری پارس و عکاسان روزنامه کیهان خارج از مرکز، میشود. آخرین نمایشگاهی که از کارهای عکاسیام برپا شده شامل نمایشگاه خانه عکاسان در 20مرداد تا 4شهریور 1388 میشود. بهعلاوه، سخنرانیهایی نیز در ارتباط با عکاسی داشتهام که آخرین آن در دانشگاه هنر شیراز و حوزه هنری (روانشناسی و عکاسی) بوده است. آخرین گفتوگوی تلویزیونی من نیز در برنامه دو قدم مانده به صبح بوده است.
شما در آلمان، سه سال عکاس اپرای شهر اسن بودید؛ شیوه عکاسی ویژهای که نیازمند توجه به نور محیط و بهطورکلی ویژگیهای محیطی است. این شیوه از عکاسی در تمامی عکسهای معماری ضروری است یا عکس از بناهای معماری، بسته به شرایط، دارای ویژگیهای متفاوتی است؟
البته، من در آلمان به مدت دو سال عکاس اپرای شهر اسن بودهام و البته در ایران هم به مدت چهار سال سابقه کار عکاسی برای تالار رودکی را دارم. عکاسی اپرا، تئاتر و باله و... را داشتهام. عکاسی از اپرا یا تئاتر و باله، بیشتر یک نوع کار عکاسی رپورتاژ (با هدف تهیه گزارش) محسوب میشود. هدف از این نوع عکاسی، بیشتر ثبت لحظههایی است که به نظر عکاس بهترین موقعیت است و میتواند هدف کارگردان را از این اثر بیشتر بنمایاند.
تجربه عکاسی شما در ایران، بهویژه در ارتباط با معماری بنا و عکاسی از فضاهای مردمی و شهری چه بوده است؟
ترجیح میدهم ابتدا تعریفی از عکاسی معماری ارایه دهم و بعد به پاسخ این پرسش بپردازم. عکاسی معماری به صورت خلاصه یعنی «روح و جان بخشیدن به سنگ، خاک، سیمان و آهن.» عکاسی شهری یا عکاسی فضای شهری، نیز حالتی رپورتاژ دارد، چون مرتب در حال تغییر است. منظور، تغییر انسانها و وسایل نقلیه و محل قرارگرفتن آنها در عکس است. عکاسی معماری با آنکه قسمتی از عکاسی فضای شهری محسوب میشود، اما عکاسی رپورتاژ نیست.
در عکاسی فضای شهری، فضاهای خبری وجود دارد تا بیننده بتواند ببیند. یک معمار، ناخودآگاه به عکسهایی که از ساختمانها گرفته میشود دقت میکند. بسته به علاقه شما، کنجکاویهای دیگری نیز وجود دارد. در عکاسی معماری، مثلا نشاندادن ابنیه تاریخی، مهمتر از هر چیز دیگر این است که مستند باشد و محل رجوعی برای دیگرانی که از آن خبر ندارند یا به آن مراجعه نکردهاند. به طوری که بیننده دریابد که این بنا چطور بوده و چه ویژگیهایی داشته، ولی این روزها عکسها را با تکنیکها و لنزها و... دفرمه میکنند و دیگر مبنای سندیت ندارد و به عبارت دیگر، تغییری در بنا دادهاند که دیگر نمیتوان به آن مراجعه کرد و با این کار، سندیت و هویت اصلی بنا را از بین بردهاند. این در حالی است که یک عکاس اجازه چنین دخل و تصرفی را صرفا تا حدی دارد که به بهبود ارایه کار منجر شود و بس. هدف از این دستکاری باید صرفا برای این باشد که نشان دهیم که این فضا برای چه ساخته شده و چطور بوده و برای چه استفاده میشده.
شما معمولا علاقه وافری به عکاسی تکچهره داشتهاید. تا چه حد در عکسهای معماری، علاقهمند بودهاید به موضوع رابطه چهره و بنای معماری توجه کنید؟ همچنین رابطه تکچهره و فضای شهری و روستایی تا چه حد در کارهایتان تجلی داشته است؟
من را بیشتر در کارهای عکاسیخبری میشناسند تا زمینههای دیگر. البته در قسمتهای عکاسی معماری، پرتره، قومنگاری و گزارش هم کار کردهام. چند سالی است که در قسمت کویر ایران و نهتنها شهرها و روستاهای آن بلکه حتی روستاهای کوچک و بخشهای کوچک هم تمایل دارم کار کنم و با چند نفر اهل فن هم در این خصوص صحبت کردهام، زیرا آنجا دستنخوردهتر از جاهای دیگر ایران است. دورافتادگی و نبود راههای دسترسی مناسب به این مناطق باعث شده تا این روستاها از نظر عکاسی هم بکر بمانند و بیشتر شامل روستاهایی میشوند که در کوهوکمر تک افتادهاند.
در این خصوص، نمایشگاهی هم در آلمان و هم در ایران برپا کرده بودم و همچنان هم به این موضوع فکر میکنم و راجع به آن کار میکنم. هدف اصلی من از این نوع عکاسی، نشاندادن دستنخوردگی، عکاسی از فضا، مردم و محیط معماری و فضای زیستی آنها است.
عکاسی معماری ایران را چگونه ارزیابی میکنید و به نظر شما، عکاسی معماری و فضای شهری باید چه اصولی را رعایت کند؟
در حال حاضر به دلیل آنکه سالهاست که برخی ایرانیان در خارج از کشور تعلیم دیدهاند، عکاسی نیز در ایران به صورت شاخهبهشاخه و حرفهای درآمده است. درخصوص عکاسی معماری، نکته اصلی این است که محدودیتهایی وجود دارد و آن اینکه شما را در برابر یک جسم حجیم قرار میدهند که نه میتوانی تکانش دهی و نه جابهجایش کنی. عکاسی معماری، در واقع عکاسی از ساختمان یک بناست و آن بنا هم سازندهای دارد. در این خصوص، چند مساله تکنیکی لازم است که انتخاب زمان عکسبرداری و درک طرح و نقشه و فکر معمار و آرشیتکت از همه مهمتر است. اگر فلسفه معمار را راجع به ساخت بنا درک نکنیم، نمیتوانیم عکسهای خوبی هم بگیریم. از طرف دیگر میتوان با کمی تغییرات نوری و وسیلههای تکنیکی، تا حدی فکر و طرحی که داده شده و فضای روبهرویمان را بیشتر بیان کنیم. با این حال به هیچوجه نباید از حالت طبیعی خارج شد و دِفُرمهاش کرد و ساختار آن را از بین برد. تغییر در زاویه عکاسی، تغییر در نحوه عکاسی، تغییر در رویکرد عکاسی و... تمام تغییراتی است که میتوان در یک عکس ایجاد کرد و ابزار دیگر (که معمولا پس از گرفتن عکس استفاده میشود)، عکس را از حالت عادی و واقعی خارج میکنند.
دو نوع از عکاسی وجود دارد که مهمترین آن عکاسی Live است که یک موجود زنده نیز در عکس وجود دارد. این عکاسی، مشکلتر از عکاسی معمولی معماری است چون شما باید طوری عناصر را جایگزین کنید که از نظر پرسپکتیو و چیدمان افراد خیلی صحیح باشد و آن فضا یا بنا را خراب نکند، مثلا پس از آنکه بلندترین پل در آلمان ساخته شد و قرار شد ما از آن عکس بگیریم، از فاصله خیلی دور طوری عکس گرفتیم که ماشینهای روی پل در جاهای مشخصی باشند و طوری نباشد که فضایی خالی از ماشین و فضای دیگری پر از ماشین باشد. باید زمان و لحظهای را انتخاب کرد که تمام اینها صحیح و درست سر جایشان باشند.
در مجموع، مهمترین موضوعات برای عکاسی معماری شامل این موارد میشود: دخل و تصرف در بنا طوری نباشد که به فکر و تخیل معمار آن ضربه بزند، قابل سندیت باشد، روی عکس کار شده باشد، از نور در زمان مناسبی استفاده شود تا فضا برجسته به نظر آید، بیننده خود را درون فضا حس کند بهطوری که عکس عمق داشته باشد... . همه این موارد، صرفا با دانش و تجربه عکاس قابل تحقق است.
و در انتها، چه پیشنهادی برای علاقهمندان به عکاسی از معماری و فضاهای شهری دارید؟
یکی از اصلیترین پیشنهادهای من این است که هنگام عکسی از یک بنا یا فضا، ضرورتی ندارد که فضاهای معماری بهطور کامل نشان داده شوند و میتوانیم فضاهای معماری را به صورت انتزاعی نیز نشان دهیم، طوری که مثلا فقط قسمتی از فضا نشان داده شود. این امر میتواند نمایانگر یک ایده باشد. در تجربههای عکاسی خودم در بخش قسمتهای قدیمی میبد، روستای عقدا، امامزاده آقاعباس، کلیسایی که به شکل گلدون بر عکس بود، تاریخانه دامغان و... این اتفاقات صورت افتاده است. این شیوه عکاسی حالت انتزاعی دارد. در عکاسی انتزاعی عکاس میخواهد فرم را نشان دهد.
پدر شما در نقاشی صاحبِ سبکی بودند که به آن نقاشی فکری میگفتند. آیا روالی که در عکاسی طی میکنید و از آن تحت عنوان عکاسی ذهنی تعبیر میشود، متاثر از آموختن نقاشی نزد پدر است؟ همچنین در کل، تاثیر نقاشی فکری را برسبک عکاسی ذهنی خود چگونه میبینید؟
پیش از هر چیز باید متذکر شوم پدر من نقاش نبوده و من هم نزد او نقاشی یاد نمیگرفتم. با این حال، پدر من کتابی را برای دانشآموزان تهیه کرده بود با عنوان «نقاشی فکری». ضمن اینکه نقاشی فکری را هم نمیتوان بهعنوان یک سبک برشمرد؛ زیرا زمانی به چیزی سبک گفته میشود که بدیع باشد. در هر حال، پدر من تعدادی از کارها را انتخاب کرده بود تا بگوید نقاشی فکری باید چگونه باشد. موضوع چاپ کتاب، تقریبا مربوط به 60سال پیش میشود و کتاب هم نبود بلکه بیشتر دفترچهمانند بود. مقصود از نقاشی فکری این بود که به مخاطب بفهماند نباید بیخود و بیجهت و بدون منطق کار نقاشی کند. بلکه نقاشی باید فکرشده و قابل درک باشد و از منطق و فکر مولف (نقاش) خود بهره ببرد. از طرف دیگر، عکاسی ذهنی ارتباطی خاص با موضوع نقاشی فکری ندارد. این واژه را پروفسوری به نام اتو اشتینرت (Otto Steinert) وضع کرده است. او مکتبی بهوجود آورد که در تاریخ عکاسی دنیا شناختهشده است و با عنوان عکاسی سابجکتیو (به روایتی ذهنی یا درونی) (Subjective Photography) میشناسند. این مکتب در تاریخ عکاسی دنیا به اسم ایشان ثبت شده است.
منظور از عکاسی سابجکتیو در واقع این است که عکس از درون فرد بیرون آمده است. به این ترتیب منظور شما از این سوال همان عکاسی سابجکتیو است و معنای این عکاسی این است که عکاس باید در ارایه کار خود از فکر و ذهنیت و قدرت تخیل خود استفاده کند. این نمونه، باید بیهمتا و مختص کار خود عکاس باشد و تقلیدی نباشد.
به اینترتیب، یک عکس سابجکتیو چه ویژگیهایی، بهخصوص از نظر تجلی نوع عکس، دارد؟
عکس سابجکتیو (Subjective Photo) معنی ندارد. چون عکس نشاندهنده طرز فکر و قدرت تخیل شخص است. تجلی عکاسی سابجکتیو این است که نشان دهد این عکس ساخته شده، خلق شده، به وجود آمده و پرداخته شده. در تمام 15رشته عکاسی، مفاهیم مکتب اشتینرت پابرجا است و باید از فکر و ذهن شخص عکاس به وجود آمده و خلاقانه باشد. این شیوه از عکاسی، ابزار یا تکنیک خاصی ندارد و با هر وسیله سادهای - حتی بدون دوربین هم - میشود آن را خلق کرد. از طرف دیگر اگر عکسی عینیت نداشته باشد که دیگر عکس نیست، پس عکس آبجکتیو هم معنی ندارد، بلکه عکاسی آبجکتیو مطرح است. در مقایسه با نقاشی، عکاسی هم میتواند خلاقانه عمل کند و کارهایی را ارایه دهد که نمونه و منحصربهفرد هستند و از قدرت هنری و خلاقیت عکاس حکایت میکنند.
لطفا کمی از دوران آموزش نزد پروفسور اشتینرت برایمان بگویید...
من 3/5 سال شاگرد پروفسور «اشتینرت» بودم و ایشان بسیار آموزگار خوبی بودند. هرکس که شاگرد ایشان بود باید ابتدا به مدت دو سال یک دوره ابتدایی عکاسی و فنی را پیش یک استاد (master) میگذراند. بعد وی این خمیره را نرم میکرد و آنطور که میخواست فرم میداد.
ما در دوران شاگردی ایشان وا داشته شدیم تا فکرمان را بهکار بگیریم و ایشان ایراداتی را میگرفتند که ما را پرورش دهد تا به جایی برسیم که بفهمیم و او بپذیرد که ما روی این عکس خاص، خوب فکر کردهایم.
آموزش در رشته روانشناسی چه تاثیری در سبک عکاسی شما گذاشته است؟
در آلمان، من به مدت ششسال، روانشناسی را با گرایش تبلیغات خواندهام و 3/5 سال هم که پیش پروفسور اشتینرت عکاسی خواندم. با توجه به رشتهای که من خوانده بودم، دولت آلمان به ما اجازه میداد تا آژانس خبری - تبلیغاتی راه بیندازیم.
درخصوص این پرسش باید اشاره کنم به سخنرانیای که با موضوع روانشناسی و عکاسی پیشتر داشتهام. در واقع، این دو موضوع با هم بسیار ارتباط دارند. اگر کسی از روانشناسی اطلاع داشته باشد، خیلی راحت میتواند درک عکاسیاش را هم بالا ببرد.
نخستین فعالیت حرفهای شما در عکاسی مربوط به همکاری با مطبوعات آلمان میشود. عکاسی و مطبوعات در سالهای اخیر با زمانی که شما شروع به فعالیت کردهاید چه تفاوتهایی کرده است؟
من از سال 1965 در مطبوعات آلمان فعالیت رسمی خود را شروع کردم. آن موقع، بهعنوان یک خبرنگار خارجی، بیشتر به سفرهای رسمی مختلف از آلمان به سایر کشورها میرفتم و به واسطه آن برای انجام کارهای خبری از هر پنج قاره جهان دیدن کردهام. بهعنوان مثال یکی از این سفرها به چین بود که در آن موقع من عکسهایی را از ایران از محله صابونپزخانه، دستفروشها، عکسهایی از مراکش و... ارایه کرده بودم. به مدت 15سال را در کشور آلمان سپری کردم ولی رابطه همکاریهایم با مطبوعات آلمان تا همین چند وقت پیش هم ادامه داشت. این ارتباط بیشتر از طریق ایمیل و شبکههای اجتماعی صورت میگیرد و همین اواخر حتی از این طریق یکی از عکسهایم را برای نمایش در یک موزه ارایه کردم.
کمی از کارهای آموزشی و نمایشگاهی که در طول فعالیت حرفهای خود در ارتباط با موضوع عکاسی انجام دادهاید، بگویید...
من فارغالتحصیل دانشسرای مقدماتی تهران هستم و از همینرو طی سالهای 36-1334 آموزگار دبستان بودهام. بعد از تحصیل در رشته روانشناسی در دانشگاه توبینگن آلمان و پس از آن تحصیل رشته عکاسی در دانشگاه فولکوانگ شهر اسن نزد پروفسور دکتر اتو اشتینرت، با اجازه رسمی دولت مشغول بهکار بهعنوان مشاور تبلیغ و عکاس شدم.
سابقه تدریس من در سالهای قبل از انقلاب بیشتر مربوط به تدریس رشته عکاسی در دانشکده علوم ارتباطات، خبرگزاری پارس و عکاسان روزنامه کیهان خارج از مرکز، میشود. آخرین نمایشگاهی که از کارهای عکاسیام برپا شده شامل نمایشگاه خانه عکاسان در 20مرداد تا 4شهریور 1388 میشود. بهعلاوه، سخنرانیهایی نیز در ارتباط با عکاسی داشتهام که آخرین آن در دانشگاه هنر شیراز و حوزه هنری (روانشناسی و عکاسی) بوده است. آخرین گفتوگوی تلویزیونی من نیز در برنامه دو قدم مانده به صبح بوده است.
شما در آلمان، سه سال عکاس اپرای شهر اسن بودید؛ شیوه عکاسی ویژهای که نیازمند توجه به نور محیط و بهطورکلی ویژگیهای محیطی است. این شیوه از عکاسی در تمامی عکسهای معماری ضروری است یا عکس از بناهای معماری، بسته به شرایط، دارای ویژگیهای متفاوتی است؟
البته، من در آلمان به مدت دو سال عکاس اپرای شهر اسن بودهام و البته در ایران هم به مدت چهار سال سابقه کار عکاسی برای تالار رودکی را دارم. عکاسی اپرا، تئاتر و باله و... را داشتهام. عکاسی از اپرا یا تئاتر و باله، بیشتر یک نوع کار عکاسی رپورتاژ (با هدف تهیه گزارش) محسوب میشود. هدف از این نوع عکاسی، بیشتر ثبت لحظههایی است که به نظر عکاس بهترین موقعیت است و میتواند هدف کارگردان را از این اثر بیشتر بنمایاند.
تجربه عکاسی شما در ایران، بهویژه در ارتباط با معماری بنا و عکاسی از فضاهای مردمی و شهری چه بوده است؟
ترجیح میدهم ابتدا تعریفی از عکاسی معماری ارایه دهم و بعد به پاسخ این پرسش بپردازم. عکاسی معماری به صورت خلاصه یعنی «روح و جان بخشیدن به سنگ، خاک، سیمان و آهن.» عکاسی شهری یا عکاسی فضای شهری، نیز حالتی رپورتاژ دارد، چون مرتب در حال تغییر است. منظور، تغییر انسانها و وسایل نقلیه و محل قرارگرفتن آنها در عکس است. عکاسی معماری با آنکه قسمتی از عکاسی فضای شهری محسوب میشود، اما عکاسی رپورتاژ نیست.
در عکاسی فضای شهری، فضاهای خبری وجود دارد تا بیننده بتواند ببیند. یک معمار، ناخودآگاه به عکسهایی که از ساختمانها گرفته میشود دقت میکند. بسته به علاقه شما، کنجکاویهای دیگری نیز وجود دارد. در عکاسی معماری، مثلا نشاندادن ابنیه تاریخی، مهمتر از هر چیز دیگر این است که مستند باشد و محل رجوعی برای دیگرانی که از آن خبر ندارند یا به آن مراجعه نکردهاند. به طوری که بیننده دریابد که این بنا چطور بوده و چه ویژگیهایی داشته، ولی این روزها عکسها را با تکنیکها و لنزها و... دفرمه میکنند و دیگر مبنای سندیت ندارد و به عبارت دیگر، تغییری در بنا دادهاند که دیگر نمیتوان به آن مراجعه کرد و با این کار، سندیت و هویت اصلی بنا را از بین بردهاند. این در حالی است که یک عکاس اجازه چنین دخل و تصرفی را صرفا تا حدی دارد که به بهبود ارایه کار منجر شود و بس. هدف از این دستکاری باید صرفا برای این باشد که نشان دهیم که این فضا برای چه ساخته شده و چطور بوده و برای چه استفاده میشده.
شما معمولا علاقه وافری به عکاسی تکچهره داشتهاید. تا چه حد در عکسهای معماری، علاقهمند بودهاید به موضوع رابطه چهره و بنای معماری توجه کنید؟ همچنین رابطه تکچهره و فضای شهری و روستایی تا چه حد در کارهایتان تجلی داشته است؟
من را بیشتر در کارهای عکاسیخبری میشناسند تا زمینههای دیگر. البته در قسمتهای عکاسی معماری، پرتره، قومنگاری و گزارش هم کار کردهام. چند سالی است که در قسمت کویر ایران و نهتنها شهرها و روستاهای آن بلکه حتی روستاهای کوچک و بخشهای کوچک هم تمایل دارم کار کنم و با چند نفر اهل فن هم در این خصوص صحبت کردهام، زیرا آنجا دستنخوردهتر از جاهای دیگر ایران است. دورافتادگی و نبود راههای دسترسی مناسب به این مناطق باعث شده تا این روستاها از نظر عکاسی هم بکر بمانند و بیشتر شامل روستاهایی میشوند که در کوهوکمر تک افتادهاند.
در این خصوص، نمایشگاهی هم در آلمان و هم در ایران برپا کرده بودم و همچنان هم به این موضوع فکر میکنم و راجع به آن کار میکنم. هدف اصلی من از این نوع عکاسی، نشاندادن دستنخوردگی، عکاسی از فضا، مردم و محیط معماری و فضای زیستی آنها است.
عکاسی معماری ایران را چگونه ارزیابی میکنید و به نظر شما، عکاسی معماری و فضای شهری باید چه اصولی را رعایت کند؟
در حال حاضر به دلیل آنکه سالهاست که برخی ایرانیان در خارج از کشور تعلیم دیدهاند، عکاسی نیز در ایران به صورت شاخهبهشاخه و حرفهای درآمده است. درخصوص عکاسی معماری، نکته اصلی این است که محدودیتهایی وجود دارد و آن اینکه شما را در برابر یک جسم حجیم قرار میدهند که نه میتوانی تکانش دهی و نه جابهجایش کنی. عکاسی معماری، در واقع عکاسی از ساختمان یک بناست و آن بنا هم سازندهای دارد. در این خصوص، چند مساله تکنیکی لازم است که انتخاب زمان عکسبرداری و درک طرح و نقشه و فکر معمار و آرشیتکت از همه مهمتر است. اگر فلسفه معمار را راجع به ساخت بنا درک نکنیم، نمیتوانیم عکسهای خوبی هم بگیریم. از طرف دیگر میتوان با کمی تغییرات نوری و وسیلههای تکنیکی، تا حدی فکر و طرحی که داده شده و فضای روبهرویمان را بیشتر بیان کنیم. با این حال به هیچوجه نباید از حالت طبیعی خارج شد و دِفُرمهاش کرد و ساختار آن را از بین برد. تغییر در زاویه عکاسی، تغییر در نحوه عکاسی، تغییر در رویکرد عکاسی و... تمام تغییراتی است که میتوان در یک عکس ایجاد کرد و ابزار دیگر (که معمولا پس از گرفتن عکس استفاده میشود)، عکس را از حالت عادی و واقعی خارج میکنند.
دو نوع از عکاسی وجود دارد که مهمترین آن عکاسی Live است که یک موجود زنده نیز در عکس وجود دارد. این عکاسی، مشکلتر از عکاسی معمولی معماری است چون شما باید طوری عناصر را جایگزین کنید که از نظر پرسپکتیو و چیدمان افراد خیلی صحیح باشد و آن فضا یا بنا را خراب نکند، مثلا پس از آنکه بلندترین پل در آلمان ساخته شد و قرار شد ما از آن عکس بگیریم، از فاصله خیلی دور طوری عکس گرفتیم که ماشینهای روی پل در جاهای مشخصی باشند و طوری نباشد که فضایی خالی از ماشین و فضای دیگری پر از ماشین باشد. باید زمان و لحظهای را انتخاب کرد که تمام اینها صحیح و درست سر جایشان باشند.
در مجموع، مهمترین موضوعات برای عکاسی معماری شامل این موارد میشود: دخل و تصرف در بنا طوری نباشد که به فکر و تخیل معمار آن ضربه بزند، قابل سندیت باشد، روی عکس کار شده باشد، از نور در زمان مناسبی استفاده شود تا فضا برجسته به نظر آید، بیننده خود را درون فضا حس کند بهطوری که عکس عمق داشته باشد... . همه این موارد، صرفا با دانش و تجربه عکاس قابل تحقق است.
و در انتها، چه پیشنهادی برای علاقهمندان به عکاسی از معماری و فضاهای شهری دارید؟
یکی از اصلیترین پیشنهادهای من این است که هنگام عکسی از یک بنا یا فضا، ضرورتی ندارد که فضاهای معماری بهطور کامل نشان داده شوند و میتوانیم فضاهای معماری را به صورت انتزاعی نیز نشان دهیم، طوری که مثلا فقط قسمتی از فضا نشان داده شود. این امر میتواند نمایانگر یک ایده باشد. در تجربههای عکاسی خودم در بخش قسمتهای قدیمی میبد، روستای عقدا، امامزاده آقاعباس، کلیسایی که به شکل گلدون بر عکس بود، تاریخانه دامغان و... این اتفاقات صورت افتاده است. این شیوه عکاسی حالت انتزاعی دارد. در عکاسی انتزاعی عکاس میخواهد فرم را نشان دهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.