|

داغ خوزستان!

مهرداد حجتی

نسل‌های مختلف، خوزستان را با خاطراتشان می‌شناسند. آنها که از خوزستان پیش از 57 خاطره دارند، لابد آنجا را با آن تصاویر کارت‌پستالی به یاد می‌آورند که در ایام تعطیلات نوروزی غرق در سرور و شادی بود. همه‌جا زیبا و خوش و خرم بود؛ منطقه‌ای که فوج‌فوج جمعیت به آنجا سرازیر می‌شد و شیر و خورشید سابق و هلال‌احمر کنونی ناچار می‌شد برای اسکان مسافران در حاشیه رود کارون برای آنها کمپ تدارک ببیند. هتل‌ها که از مدت‌ها قبل رزرو شده بودند و مدارس هم به اشغال فرهنگیان درآمده بود. فقط می‌ماند «چادر» در هوای بازِ ساحل کارون. این وضعیت اغلب شهرهای مهم خوزستان نظیر اهواز، آبادان و خرمشهر بود. شهرهای دیگر هم از این قاعده مستثنا نبودند. آنها هم کم‌وبیش از مسافران نوروزی استقبال می‌کردند، اما شهر‌های عمده همین چند شهر مهم بودند که به‌یک‌باره لبریز از مسافر می‌شدند. بازار «جین‌فروش‌ها» رونق می‌گرفت. بیشترین میزان فروش سال کاسبان خوزستانی در همین ایام تعطیلات نوروزی بود. آن زمان از هوای آلوده و ریزگرد خبری نبود. اطراف شهر‌ها مدام «مالچ‌پاشی» می‌شد و باغ‌ها هم دورتادور آبادی‌ها را گرفته بود. من در آن سال‌ها کودکی‌ام را سر می‌کردم. سرتاسر شهر را می‌شد با دوچرخه طی کرد و کودکی را شاد و بی‌دغدغه سر کرد. محصولات کشاورزی خوزستان هم زبانزد بود. هندوانه، طالبی و مرکبات از جمله پرتقال و لیموی دزفول، به‌قدری وفور داشت که به مناطق دیگر کشور صادر می‌شد. آن سال‌ها، سال‌های شکوهمندی خوزستان بود. هرچند که اینجا و آنجایش فقر هم بود. محرومیت یا تبعیض، اما شهرهای مهم آباد بودند. خرمشهر بزرگ‌ترین بندر خاورمیانه بود. بیشترین حجم واردات و صادرات از همین بندر انجام می‌شد. به‌همین‌دلیل بزرگ‌ترین گمرک ساحلی را هم داشت، با حجمی فوق تصور! آبادان بزرگ‌ترین و مهم‌ترین پالایشگاه خاورمیانه را داشت و محله‌های «بریم» و «بوارده» هر صبح شاهد خروج شتابان مردان کاری بودند که با دوچرخه و پیاده به‌سوی پالایشگاه می‌رفتند. آن سال‌ها آبادان عروس خوزستان بود! در همان سال‌ها رود کارون هم قابلیت کشتی‌رانی داشت و تا آن زمان پرآب‌ترین رود ایران بود! دو سد از مهم‌ترین سد‌های ایران که شبکه برق سراسری را تأمین می‌کردند در خوزستان قرار داشتند که مهم‌ترینشان «سد دز»، واقع در نزدیکی دزفول بود. کارخانه نورد لوله اهواز و کشت و صنعت نیشکر هفت‌تپه هم به رونق کار و تولید در خوزستان کمک و خوزستان را به قطب صنعتی ایران تبدیل می‌کردند. «سینمای آزاد» اهواز هم در آن سال‌ها به‌واسطه وجود نخبگانی همچون «کیانوش و داریوش عیاری» و گروهی از فیلم‌سازان آماتور نه‌تنها در سطح کشور که در بخش‌هایی از جهان شهرت داشت. شهرت فیلم‌های «هشت‌میلی‌متری» و «سوپر هشت‌میلی‌متری» نابغه سینمای آماتور ایران، «کیانوش عیاری»، از مرزها هم فراتر رفته بود و در آن‌سوی مرزها جوایزی گرفته بود.

اما آنهایی که از دوران جنگ خوزستان خاطره دارند، آنچه از اهواز و آبادان و خرمشهر به یاد دارند، سال‌های دود و خمپاره و انفجار است و مقاومت مردمی که هشت سال بی‌وقفه برای خاکشان جنگیدند و نهایتا دشمن را بیرون ریختند! اما در آن هشت سال همه آنچه که پیش‌تر موجب خرمی خوزستان بود، از کف رفت. دیگر خرمشهر، خرمشهر سابق نشد؛ همان خرمشهری که بزرگ‌ترین بندر خاورمیانه بود و بزرگ‌ترین اسکله و بزرگ‌ترین گمرک را داشت! آبادان هم پالایشگاه - نماد همه دوران‌هایش - را از دست داده بود. بمباران‌های مداوم چیزی از آبادی باقی نگذاشته بود. خرمشهر و آبادان به ویرانه‌ای بدل شدند که حتی وسعت ویرانی‌هایشان در قاب تصاویر هرگز نگنجید! اهواز هم از این ویرانی بی‌نصیب نماند. شهر پس از انفجار انبار مهمات «لشکر92 زرهی» ‌یکباره خلوت شد. اهواز به طور بی‌وقفه زیر خمپاره قرار گرفت تا مردم مقاوم ساکن شهر، شهر را تخلیه کنند؛ همان‌طور که با موشک مردم دزفول را هدف گرفتند تا آنجا تخلیه شود. خوزستان اما مقاومت کرد به قیمت ویرانی و تباهی ثروت و آبادی‌اش، اما تسلیم نشد، اما آنها که در این سال‌های اخیر از خوزستان خاطره دارند، خاطره دردناک «ذرات معلق گردوغبار» و «آب بویناک شهر» و «هوای داغ و شرجی چسبنده»؛ منطقه‌ای که گاهي خبر ناگوار «قطع آب و برق» از آن می‌رسد و دمای بالای 53 درجه! هوای صاف و زلال سال‌های دور جای خود را به غبار مداومی داده است که مردم را مدام در خانه محبوس می‌کند! غباری کُشنده و آزار‌دهنده که هرروز بر حجمش افزوده می‌شود. آب کارون هم سال‌هاست کیفیت خود را به‌خاطر حجم زیاد فاضلابی که به آن ریخته می‌شود از دست داده است. خاک اراضی منتهی به مرز آلوده به مواد شیمیایی مصرف‌شده از سوی عراق است که حالا با جریان ریزگردها در هوا معلق می‌ماند و مدام به ریه مردم وارد می‌شود. از «خاک»، «آب» و «هوا» حالا هیچ‌کدام سالم نمانده‌اند! نسل امروز از خوزستان چه خاطره‌اي به همراه خواهد برد!

نسل‌های مختلف، خوزستان را با خاطراتشان می‌شناسند. آنها که از خوزستان پیش از 57 خاطره دارند، لابد آنجا را با آن تصاویر کارت‌پستالی به یاد می‌آورند که در ایام تعطیلات نوروزی غرق در سرور و شادی بود. همه‌جا زیبا و خوش و خرم بود؛ منطقه‌ای که فوج‌فوج جمعیت به آنجا سرازیر می‌شد و شیر و خورشید سابق و هلال‌احمر کنونی ناچار می‌شد برای اسکان مسافران در حاشیه رود کارون برای آنها کمپ تدارک ببیند. هتل‌ها که از مدت‌ها قبل رزرو شده بودند و مدارس هم به اشغال فرهنگیان درآمده بود. فقط می‌ماند «چادر» در هوای بازِ ساحل کارون. این وضعیت اغلب شهرهای مهم خوزستان نظیر اهواز، آبادان و خرمشهر بود. شهرهای دیگر هم از این قاعده مستثنا نبودند. آنها هم کم‌وبیش از مسافران نوروزی استقبال می‌کردند، اما شهر‌های عمده همین چند شهر مهم بودند که به‌یک‌باره لبریز از مسافر می‌شدند. بازار «جین‌فروش‌ها» رونق می‌گرفت. بیشترین میزان فروش سال کاسبان خوزستانی در همین ایام تعطیلات نوروزی بود. آن زمان از هوای آلوده و ریزگرد خبری نبود. اطراف شهر‌ها مدام «مالچ‌پاشی» می‌شد و باغ‌ها هم دورتادور آبادی‌ها را گرفته بود. من در آن سال‌ها کودکی‌ام را سر می‌کردم. سرتاسر شهر را می‌شد با دوچرخه طی کرد و کودکی را شاد و بی‌دغدغه سر کرد. محصولات کشاورزی خوزستان هم زبانزد بود. هندوانه، طالبی و مرکبات از جمله پرتقال و لیموی دزفول، به‌قدری وفور داشت که به مناطق دیگر کشور صادر می‌شد. آن سال‌ها، سال‌های شکوهمندی خوزستان بود. هرچند که اینجا و آنجایش فقر هم بود. محرومیت یا تبعیض، اما شهرهای مهم آباد بودند. خرمشهر بزرگ‌ترین بندر خاورمیانه بود. بیشترین حجم واردات و صادرات از همین بندر انجام می‌شد. به‌همین‌دلیل بزرگ‌ترین گمرک ساحلی را هم داشت، با حجمی فوق تصور! آبادان بزرگ‌ترین و مهم‌ترین پالایشگاه خاورمیانه را داشت و محله‌های «بریم» و «بوارده» هر صبح شاهد خروج شتابان مردان کاری بودند که با دوچرخه و پیاده به‌سوی پالایشگاه می‌رفتند. آن سال‌ها آبادان عروس خوزستان بود! در همان سال‌ها رود کارون هم قابلیت کشتی‌رانی داشت و تا آن زمان پرآب‌ترین رود ایران بود! دو سد از مهم‌ترین سد‌های ایران که شبکه برق سراسری را تأمین می‌کردند در خوزستان قرار داشتند که مهم‌ترینشان «سد دز»، واقع در نزدیکی دزفول بود. کارخانه نورد لوله اهواز و کشت و صنعت نیشکر هفت‌تپه هم به رونق کار و تولید در خوزستان کمک و خوزستان را به قطب صنعتی ایران تبدیل می‌کردند. «سینمای آزاد» اهواز هم در آن سال‌ها به‌واسطه وجود نخبگانی همچون «کیانوش و داریوش عیاری» و گروهی از فیلم‌سازان آماتور نه‌تنها در سطح کشور که در بخش‌هایی از جهان شهرت داشت. شهرت فیلم‌های «هشت‌میلی‌متری» و «سوپر هشت‌میلی‌متری» نابغه سینمای آماتور ایران، «کیانوش عیاری»، از مرزها هم فراتر رفته بود و در آن‌سوی مرزها جوایزی گرفته بود.

اما آنهایی که از دوران جنگ خوزستان خاطره دارند، آنچه از اهواز و آبادان و خرمشهر به یاد دارند، سال‌های دود و خمپاره و انفجار است و مقاومت مردمی که هشت سال بی‌وقفه برای خاکشان جنگیدند و نهایتا دشمن را بیرون ریختند! اما در آن هشت سال همه آنچه که پیش‌تر موجب خرمی خوزستان بود، از کف رفت. دیگر خرمشهر، خرمشهر سابق نشد؛ همان خرمشهری که بزرگ‌ترین بندر خاورمیانه بود و بزرگ‌ترین اسکله و بزرگ‌ترین گمرک را داشت! آبادان هم پالایشگاه - نماد همه دوران‌هایش - را از دست داده بود. بمباران‌های مداوم چیزی از آبادی باقی نگذاشته بود. خرمشهر و آبادان به ویرانه‌ای بدل شدند که حتی وسعت ویرانی‌هایشان در قاب تصاویر هرگز نگنجید! اهواز هم از این ویرانی بی‌نصیب نماند. شهر پس از انفجار انبار مهمات «لشکر92 زرهی» ‌یکباره خلوت شد. اهواز به طور بی‌وقفه زیر خمپاره قرار گرفت تا مردم مقاوم ساکن شهر، شهر را تخلیه کنند؛ همان‌طور که با موشک مردم دزفول را هدف گرفتند تا آنجا تخلیه شود. خوزستان اما مقاومت کرد به قیمت ویرانی و تباهی ثروت و آبادی‌اش، اما تسلیم نشد، اما آنها که در این سال‌های اخیر از خوزستان خاطره دارند، خاطره دردناک «ذرات معلق گردوغبار» و «آب بویناک شهر» و «هوای داغ و شرجی چسبنده»؛ منطقه‌ای که گاهي خبر ناگوار «قطع آب و برق» از آن می‌رسد و دمای بالای 53 درجه! هوای صاف و زلال سال‌های دور جای خود را به غبار مداومی داده است که مردم را مدام در خانه محبوس می‌کند! غباری کُشنده و آزار‌دهنده که هرروز بر حجمش افزوده می‌شود. آب کارون هم سال‌هاست کیفیت خود را به‌خاطر حجم زیاد فاضلابی که به آن ریخته می‌شود از دست داده است. خاک اراضی منتهی به مرز آلوده به مواد شیمیایی مصرف‌شده از سوی عراق است که حالا با جریان ریزگردها در هوا معلق می‌ماند و مدام به ریه مردم وارد می‌شود. از «خاک»، «آب» و «هوا» حالا هیچ‌کدام سالم نمانده‌اند! نسل امروز از خوزستان چه خاطره‌اي به همراه خواهد برد!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.