|

کاری ظریف به نام دیپلماسی

فریدون مجلسی- ديپلمات سابق

پس از 40 سال، درحالی‌که هنوز هم از شرایط اضطراری کاملا خارج نشده‌ایم، چند سالی است به واسطه روابط خارجی موازی، می‌توانیم ادعا کنیم که صاحب یک دیپلماسی متعارف نیز شده‌ایم. حقیقت این است که در کشور ما هیچ‌چیز به اندازه روابط خارجی برای مسئولان دلنشین و جذاب نیست. از‌این‌رو وزیر خارجه تا دولت یازدهم، بخشی از این امر را بیشتر برای اعتراض به ادعاهای دیگران درباره ایران برعهده داشت؛ اعتراض‌هایی که بعدا به فراموشی سپرده می‌شد، یا با اعتراض‌های متقابل مواجه می‌شد. روال در محافل مختلف نیز بر همین منوال بود تا اینکه چند صباحی دولت گفت‌وگوی تمدن‌ها، ‌تغییر و تحولی پدید آورد و حتی سالی را به افتخار همین گفت‌وگو نام‌گذاری کردند. اما تسلسل بحران‌ها ‌ادامه یافت تا به نتیجه رسید و دولتی روی کار آمد که با شش کاغذ‌پاره کشور را با شرایط تحریم کامل و به گفته خودشان فلج‌کننده روبه‌رو کرد. مردم بلاتکلیف بودند که در آستانه انتخابات یازدهم، درحالی‌که مذاکره‌کننده پیشین که کارشناس به‌نتیجه‌نرساندن هرگونه مذاکره بود، برای تداوم وضع پیشین، خودش را کاندیدا کرده بود، ناگهان مردم دیدند کاندیدایی با آنان همدلی می‌کند، درهای بسته‌شده به سوی آزادی و توسعه را می‌بیند و به مردم، نوید کلید و گشایش می‌دهد. مردم به امیدی به پای صندوق‌های رأی رفتند و نوید‌دهنده کلید و گشایش، بیش از 50 درصد رأی آورد و از همان آغاز، باب گفت‌وگو را گشود. نمی‌گویم تا پیش از آن روابط بین‌المللی نداشتیم. اما آن‌گونه روابط چندان مفيد نبود. دیپلماسی هنگامی هنر است که از چای‌خوردن با دوستان بگذرد و به دیدار و جر و بحث و چانه‌زنی با نادوستان برسد، بر آنان تأثیر بگذارد، از زیان پیشگیری و منافعی را برای کشور کسب کند. این کاری است که در دولت یازدهم انجام شد و آقای ظریف و تیم همراهش با کارشناسی و زبان‌دانی و تجربه لازم از عهده‌اش بر آمدند؛ با گرفتن حد‌اکثر امتیاز در مرز خطر و دادن حد‌اقل امتیاز، باز هم در مرز خطر، توانستند به قطع‌نامه باطل‌السحر شش قطع‌نامه تحریم‌کننده که به‌عنوان مخاطره‌آمیزبودن ایران برای صلح و امنیت بین‌المللی صادر شده بود، دست یابند. چالش آسانی هم نبود، خصوصا آنکه برخی در داخل نیز هر بار در آستانه به‌نتیجه‌رسیدن مذاکرات حرکاتی انجام می‌دادند و شعارهایی مطرح می‌کردند که در مقابل ادعاهای آنان موضع ایران را فقط تضعیف می‌کرد. دولت اوباما آمادگی بیشتری برای مصالحه با ایران داشت که متأسفانه فرصت‌های بسیار از دست رفت تا نوبت به بحران آقای ترامپ و همدستی عربستان و اسرائیل رسید. کسانی سفارت عربستان را به آتش کشیدند و یک‌شبه موضع مسلط ایران را در برابر قتل و غارت ایرانیان در عربستان، به موضع تدافعی در برابر عربستان بدل کردند. از قضا همین‌ها ‌به دیپلماسی دولت یازدهم ضربه زدند و دستیابی به نتیجه، یعنی برجام را به تأخیر انداختند. طولانی‌شدن مذاکرات و ادامه تحریم‌ها ‌اجازه اجرای برنامه‌های دیگری به دولت نمی‌داد و آن‌‎گاه همان‌ها ‌بلافاصله پس از امضای برجام، در‌حالی‌که در راه اجرای آن از سنگ‌اندازی فروگذار نمی‌کردند، فریاد و فغان می‌کردند که پس چرا کارها به روال رونق باز‌نمی‌گردد!

درحالی‌که دیپلمات‌های ایرانی می‌کوشیدند اتفاق آرای شش کشور بزرگ جهان و اتحادیه اروپا را جلب کنند که مستلزم توافق آمریکا بود، همین افراد از هیچ‌گونه تهدید و تحقیر بازدارنده‌ای خودداری نمی‌کردند. دیپلماسی تریبون‌های هفتگی از یک سو، دیپلماسی شهرداری با بیلبوردهایش و شمایل اوباما با دستان خون‌آلود. نمی‌دانم در این کار زیان‌بخش چه سودی برایشان نهفته بود؟ اهمیت قضیه هنگامی معلوم‌تر شد که فریاد و فغان از دست‌راستی‌های آمریکا بلند شد و توانستند آقای ترامپ سردسته دلواپسان آمریکایی را به کاخ سفید برسانند و برخلاف دلواپسان داخلی فریادشان بلند است که می‌گویند ایرانی‌ها ‌سر ما کلاه گذاشته‌اند! اکنون تحریم‌های بین‌المللی از میان رفته است. تحریم‌های آمریکا یا تحریم‌های تحت‌تأثیر آمریکا امری دوجانبه است و زمانی رفع می‌شود که رابطه ایران با آن کشور به نوعی جدایی غیرخصمانه تبدیل شود و آن هنگامی امکان‌پذیر است که ادعای ایران را بپذیرند که در حمله و تجاور به هیچ کشوری پیش‌قدم نخواهد شد.
اکنون که بزرگ‌ترین قرارداد نفت و گاز در میدان دریایی پارس جنوبی با شرکت بزرگ توتال به امضا رسیده است که مانع عقب‌ماندگی ما از بهره‌برداری از میدان مشترک با قطر نیز خواهد شد، بار دیگر بهانه می‌آورند که قرارداد با شرایط بهتری هم امکان‌پذیر بود! تاریخ کشور ما پر است از زیان‌های این‌گونه امیدها و چانه‌زنی بی‌پایان بر سر شرایط قراردادی بهتر و شکست و ناکامی و زیان. این پیروزی و توافق نفتی حاصل همان پیروزی دیپلماتیک است و نویدی است بر سست‌شدن مبانی تحریم‌های ثانویه.

پس از 40 سال، درحالی‌که هنوز هم از شرایط اضطراری کاملا خارج نشده‌ایم، چند سالی است به واسطه روابط خارجی موازی، می‌توانیم ادعا کنیم که صاحب یک دیپلماسی متعارف نیز شده‌ایم. حقیقت این است که در کشور ما هیچ‌چیز به اندازه روابط خارجی برای مسئولان دلنشین و جذاب نیست. از‌این‌رو وزیر خارجه تا دولت یازدهم، بخشی از این امر را بیشتر برای اعتراض به ادعاهای دیگران درباره ایران برعهده داشت؛ اعتراض‌هایی که بعدا به فراموشی سپرده می‌شد، یا با اعتراض‌های متقابل مواجه می‌شد. روال در محافل مختلف نیز بر همین منوال بود تا اینکه چند صباحی دولت گفت‌وگوی تمدن‌ها، ‌تغییر و تحولی پدید آورد و حتی سالی را به افتخار همین گفت‌وگو نام‌گذاری کردند. اما تسلسل بحران‌ها ‌ادامه یافت تا به نتیجه رسید و دولتی روی کار آمد که با شش کاغذ‌پاره کشور را با شرایط تحریم کامل و به گفته خودشان فلج‌کننده روبه‌رو کرد. مردم بلاتکلیف بودند که در آستانه انتخابات یازدهم، درحالی‌که مذاکره‌کننده پیشین که کارشناس به‌نتیجه‌نرساندن هرگونه مذاکره بود، برای تداوم وضع پیشین، خودش را کاندیدا کرده بود، ناگهان مردم دیدند کاندیدایی با آنان همدلی می‌کند، درهای بسته‌شده به سوی آزادی و توسعه را می‌بیند و به مردم، نوید کلید و گشایش می‌دهد. مردم به امیدی به پای صندوق‌های رأی رفتند و نوید‌دهنده کلید و گشایش، بیش از 50 درصد رأی آورد و از همان آغاز، باب گفت‌وگو را گشود. نمی‌گویم تا پیش از آن روابط بین‌المللی نداشتیم. اما آن‌گونه روابط چندان مفيد نبود. دیپلماسی هنگامی هنر است که از چای‌خوردن با دوستان بگذرد و به دیدار و جر و بحث و چانه‌زنی با نادوستان برسد، بر آنان تأثیر بگذارد، از زیان پیشگیری و منافعی را برای کشور کسب کند. این کاری است که در دولت یازدهم انجام شد و آقای ظریف و تیم همراهش با کارشناسی و زبان‌دانی و تجربه لازم از عهده‌اش بر آمدند؛ با گرفتن حد‌اکثر امتیاز در مرز خطر و دادن حد‌اقل امتیاز، باز هم در مرز خطر، توانستند به قطع‌نامه باطل‌السحر شش قطع‌نامه تحریم‌کننده که به‌عنوان مخاطره‌آمیزبودن ایران برای صلح و امنیت بین‌المللی صادر شده بود، دست یابند. چالش آسانی هم نبود، خصوصا آنکه برخی در داخل نیز هر بار در آستانه به‌نتیجه‌رسیدن مذاکرات حرکاتی انجام می‌دادند و شعارهایی مطرح می‌کردند که در مقابل ادعاهای آنان موضع ایران را فقط تضعیف می‌کرد. دولت اوباما آمادگی بیشتری برای مصالحه با ایران داشت که متأسفانه فرصت‌های بسیار از دست رفت تا نوبت به بحران آقای ترامپ و همدستی عربستان و اسرائیل رسید. کسانی سفارت عربستان را به آتش کشیدند و یک‌شبه موضع مسلط ایران را در برابر قتل و غارت ایرانیان در عربستان، به موضع تدافعی در برابر عربستان بدل کردند. از قضا همین‌ها ‌به دیپلماسی دولت یازدهم ضربه زدند و دستیابی به نتیجه، یعنی برجام را به تأخیر انداختند. طولانی‌شدن مذاکرات و ادامه تحریم‌ها ‌اجازه اجرای برنامه‌های دیگری به دولت نمی‌داد و آن‌‎گاه همان‌ها ‌بلافاصله پس از امضای برجام، در‌حالی‌که در راه اجرای آن از سنگ‌اندازی فروگذار نمی‌کردند، فریاد و فغان می‌کردند که پس چرا کارها به روال رونق باز‌نمی‌گردد!

درحالی‌که دیپلمات‌های ایرانی می‌کوشیدند اتفاق آرای شش کشور بزرگ جهان و اتحادیه اروپا را جلب کنند که مستلزم توافق آمریکا بود، همین افراد از هیچ‌گونه تهدید و تحقیر بازدارنده‌ای خودداری نمی‌کردند. دیپلماسی تریبون‌های هفتگی از یک سو، دیپلماسی شهرداری با بیلبوردهایش و شمایل اوباما با دستان خون‌آلود. نمی‌دانم در این کار زیان‌بخش چه سودی برایشان نهفته بود؟ اهمیت قضیه هنگامی معلوم‌تر شد که فریاد و فغان از دست‌راستی‌های آمریکا بلند شد و توانستند آقای ترامپ سردسته دلواپسان آمریکایی را به کاخ سفید برسانند و برخلاف دلواپسان داخلی فریادشان بلند است که می‌گویند ایرانی‌ها ‌سر ما کلاه گذاشته‌اند! اکنون تحریم‌های بین‌المللی از میان رفته است. تحریم‌های آمریکا یا تحریم‌های تحت‌تأثیر آمریکا امری دوجانبه است و زمانی رفع می‌شود که رابطه ایران با آن کشور به نوعی جدایی غیرخصمانه تبدیل شود و آن هنگامی امکان‌پذیر است که ادعای ایران را بپذیرند که در حمله و تجاور به هیچ کشوری پیش‌قدم نخواهد شد.
اکنون که بزرگ‌ترین قرارداد نفت و گاز در میدان دریایی پارس جنوبی با شرکت بزرگ توتال به امضا رسیده است که مانع عقب‌ماندگی ما از بهره‌برداری از میدان مشترک با قطر نیز خواهد شد، بار دیگر بهانه می‌آورند که قرارداد با شرایط بهتری هم امکان‌پذیر بود! تاریخ کشور ما پر است از زیان‌های این‌گونه امیدها و چانه‌زنی بی‌پایان بر سر شرایط قراردادی بهتر و شکست و ناکامی و زیان. این پیروزی و توافق نفتی حاصل همان پیروزی دیپلماتیک است و نویدی است بر سست‌شدن مبانی تحریم‌های ثانویه.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.