|

نمايشنامه‌هايي در نقد قدرت

به‌تازگي دو نمايشنامه از والاس شان، نمايشنامه‌نويس آمريكايي، با ترجمه بهرنگ رجبي توسط نشر بيدگل منتشر شده كه عناوينشان «عزادار اجير» و «شب در رستوران تاك‌هاس» است. والاس شان در سال 1945 در نيويورك متولد شده و امروز از چهره‌هاي مطرح ادبيات نمايشي آمريكا به‌شمار مي‌رود. پدر والاس شان بيش از سه دهه سردبير هفته‌نامه نيويوركر بود و به‌اين‌خاطر والاس در دوران كودكي و نوجواني‌اش با بسياري از روشنفكران و نويسندگان آن دوران معاشرت داشته است. والاس شان در دانشگاه تاريخ، فلسفه و اقتصاد خوانده و بعد به نمايشنامه‌نويسي مشغول شده است. «آخر شب ما» اولين نمايشنامه‌اي از والاس بود كه در سال 1975 اجرا شد و از آن زمان تا امروز، يعني چيزي حدود چهار دهه، او فقط هشت نمايشنامه ديگر نوشته است. شهرت عمده والاس شان در اواخر دهه هفتاد ميلادي به دست آمد، وقتي كه او چهارمين نمايشنامه‌اش با عنوان «مري و بروس» را نوشت و اقبال عمومي مخاطبان و توجه منتقدان را به خود جلب كرد. از آن پس اجراي هر نمايشنامه‌اي از او مورد توجه زيادي قرار گرفته است.
اجراي بيشتر نمايشنامه‌هاي والاس با جنجال‌هاي زيادي همراه بوده‌اند. «عمه دن و لمون»، «تب»، «عزادار اجير»، «علف‌هاي هزاررنگ» و «شب در رستوران تاك‌هاس» از جمله آثار او هستند كه باعث منازعات زيادي شدند تا جايي كه حتي اجراي يكي دوتا از اين نمايشنامه‌ها براي مدتي در كشور خود او ممنوع بوده است. والاس‌ شان را مي‌توان به‌عنوان نويسنده‌اي منتقد در نظر گرفت كه در آثارش به نقد صريح قدرت مي‌پردازد. او توجه زيادي به فاشيسم و امكان برآمدن دوباره آن در جهان فعلي دارد و در آثارش به نابودي ارزش‌ها و حقوق انساني پرداخته است.
«عزادار اجير»، نمايشنامه‌اي است كه در آن روايتي از زندگي روشنفكراني به دست داده شده كه زير سلطه هستند كه در آن برخي نهادها در همه‌چيز حرف اول و آخر را مي‌زنند. هوارد، يكي از شخصيت‌هاي اين نمايشنامه، كسي است كه انتقاداتش حدومرزي نمي‌شناسد و با جسارتي زياد همه‌چيز و همه‌كس را نقد مي‌كند. اگرچه او به‌عنوان آدمي جسور شناخته مي‌شود اما اين وضعيت تبعاتي هم براي او دارد. از جمله اينكه عده‌اي مي‌توانند به‌يكباره به خانه‌اش بيايند و بي‌آن‌كه توضيحي بدهند هركاري مي‌خواهند انجام دهند و او و اطرافيانش را با بحران روبه‌رو كنند. در بخشي از يكي از ديالوگ‌هاي هوارد مي‌خوانيم: «منظورم اينه كه شما دارين توان‌تونو صرف تحسين كردن يا سرزنش كردن آدم‌ها مي‌كنين و مي‌گين كي بهتره يا بدتره- اين وسط حواس‌تون كلا پرته از درد و رنج‌هاي بشري‌اي كه دورتادورتون برقراره، كلا پرته از اين مسئله پيچيده‌اي كه جواب دادنش هم سخته: چي باعث اين درد و رنج شده. منظورم اينه كه عوض محكوم كردن مارتين يا هركس ديگه‌اي، كار باارزش‌تر اين نيست كه سعي كنيم چيزهاي مختلفيو بفهميم؟ مثلا بفهميم چه شرايطي تو دنيا يا تو زندگي شخصي آدم‌ها ممكنه باعث شده باشه جوري رفتار كنن كه مارتين رفتار كرد؟ چه شرايطي تو دنيا به وجود اومده كه باعث اين قضيه شده؟ و چه‌طور شده كه اين شرايط به وجود اومده‌ن؟ مي‌خوام بگم همه قضاوت كردن‌ها، همه محكوم كردن‌ها، اين‌كه كي بالاتره، اين‌كه كي پايين‌تره، حق با من بودها و اين‌ها، خيلي به كار و كمك اين‌همه آدمي نمي‌آن كه واقعا قرباني انواع جورواجور وحشت‌ان، همون وقتي كه شما دارين وقتتونو صرف بحث كردن سر اين مسايل مي‌كنين.»
والاس شان در نمايشنامه «شب در رستوران تاك‌هاس»،‌ به‌نوعي به سراغ ارتباط هنر و اجتماع و نقش يا وظيفه هنرمند در برابر مسايل اجتماعي و سياسي رفته است. اين نمايش، در آينده‌اي نه‌چندان‌دور اتفاق مي‌افتد و شخصيت‌هاي آن، آدم‌هايي تئاتري‌اند، از بازيگر و كارگردان گرفته تا نويسنده و طراح. ده سال پيش از اين آنها همگي در اجراي يك تئاتر در كنار هم بوده‌اند و حالا قرار است به ياد آن دوران دور هم جمع شوند. در اين مدت يكي، دو نفر از آنها به موفقيت و ثروت زيادي رسيده‌اند و بقيه هركدام به راه‌هاي ديگري رفته‌اند. مسئله‌اي كه اين قرار دوستانه را در موقعيتي بغرنج قرار مي‌دهد، پاسخ به اين پرسش است كه اگر كار يكي از اين آدم‌ها با سلاح‌هاي كشتار جمعي مرتبط باشد بايد چگونه رفتار كرد و آيا مي‌توان همچنان اين رفاقت را ادامه داد؟ آيا آنها باز هم مي‌توانند در اين شرايط از هنر و خاطرات تئاتري‌شان حرف بزنند؟ در ابتداي نمايشنامه و در بخشي از ديالوگ تد، يكي از شخصيت‌هاي نمايش،‌ مي‌خوانيم: «چند شب پيش تد بهم زنگ زد. جا خوردم. شايد پنج شيش سالي مي‌شد خبري از تد نداشتم. البته من واقعا هيچ‌وقت- خب، مي‌خواستم بگم من واقعا هيچ‌وقت اون‌قدرها هم با تد نزديك نبودم- ولي خب تعارفو بذاريم كنار و فكرشو كه بكنيم، مگه با كي نزديك بوده‌م؟ - برا همين هم حدس مي‌زنم نشه اينو بگم. نزديك بودن با كسي- منظورم اينه كه اين يه اصطلاحيه مال يه دوروزمونه ديگه‌اي. اصطلاح احمقانه‌ايه. من با كي نزديك بوده‌م؟ با هيشكي نزديك نبوده‌م. ولي به‌هرحال مي‌دونين، تد ده دوازده سال پيش يا تو همين حدود برا يكي از نمايشنامه‌هايي كه من نوشته بودم و اسمش بود نيمه‌شب با ماه و ستاره‌ها در دشت، ‌يه موسيقي مختصري ساخته بود - راستي‌راستي موسيقي خيلي دلنشيني بود- و اون زمان،‌ مي‌دونين، اون‌موقع‌ها كه تئاتر يه نقش نسبتا بزرگ‌تري تو زندگي شهر ما بازي مي‌كرد تا نقشي كه الان بازي مي‌كنه، تد خيلي هم موفق بود، يه ماشين خيلي قشنگي زير پاش بود، كاپشن‌ها و پيرهن‌هاي حسابي خوشگل تنش مي‌كرد، اوضاعش روبه‌راه بود، ‌ولي تا اون‌جايي كه خبردار شده‌م، بخت ازش رو گردانده بوده، برا همين يه جورهايي خيلي ناراحت‌كننده بود كه مي‌خواست يه تعدادي از دارودسته قديم نمايش نيمه‌شب رو دور همديگه جمع كنه، ‌ما اسم نمايشه رو اين‌جوري مي‌گفتيم، تا يادبود دهمين سالگرد شب افتتاحشو بگيره، تاريخي كه اگه اون يادآوري نمي‌كرد، خود من هيچ‌رقمه متوجهش نبودم...».

به‌تازگي دو نمايشنامه از والاس شان، نمايشنامه‌نويس آمريكايي، با ترجمه بهرنگ رجبي توسط نشر بيدگل منتشر شده كه عناوينشان «عزادار اجير» و «شب در رستوران تاك‌هاس» است. والاس شان در سال 1945 در نيويورك متولد شده و امروز از چهره‌هاي مطرح ادبيات نمايشي آمريكا به‌شمار مي‌رود. پدر والاس شان بيش از سه دهه سردبير هفته‌نامه نيويوركر بود و به‌اين‌خاطر والاس در دوران كودكي و نوجواني‌اش با بسياري از روشنفكران و نويسندگان آن دوران معاشرت داشته است. والاس شان در دانشگاه تاريخ، فلسفه و اقتصاد خوانده و بعد به نمايشنامه‌نويسي مشغول شده است. «آخر شب ما» اولين نمايشنامه‌اي از والاس بود كه در سال 1975 اجرا شد و از آن زمان تا امروز، يعني چيزي حدود چهار دهه، او فقط هشت نمايشنامه ديگر نوشته است. شهرت عمده والاس شان در اواخر دهه هفتاد ميلادي به دست آمد، وقتي كه او چهارمين نمايشنامه‌اش با عنوان «مري و بروس» را نوشت و اقبال عمومي مخاطبان و توجه منتقدان را به خود جلب كرد. از آن پس اجراي هر نمايشنامه‌اي از او مورد توجه زيادي قرار گرفته است.
اجراي بيشتر نمايشنامه‌هاي والاس با جنجال‌هاي زيادي همراه بوده‌اند. «عمه دن و لمون»، «تب»، «عزادار اجير»، «علف‌هاي هزاررنگ» و «شب در رستوران تاك‌هاس» از جمله آثار او هستند كه باعث منازعات زيادي شدند تا جايي كه حتي اجراي يكي دوتا از اين نمايشنامه‌ها براي مدتي در كشور خود او ممنوع بوده است. والاس‌ شان را مي‌توان به‌عنوان نويسنده‌اي منتقد در نظر گرفت كه در آثارش به نقد صريح قدرت مي‌پردازد. او توجه زيادي به فاشيسم و امكان برآمدن دوباره آن در جهان فعلي دارد و در آثارش به نابودي ارزش‌ها و حقوق انساني پرداخته است.
«عزادار اجير»، نمايشنامه‌اي است كه در آن روايتي از زندگي روشنفكراني به دست داده شده كه زير سلطه هستند كه در آن برخي نهادها در همه‌چيز حرف اول و آخر را مي‌زنند. هوارد، يكي از شخصيت‌هاي اين نمايشنامه، كسي است كه انتقاداتش حدومرزي نمي‌شناسد و با جسارتي زياد همه‌چيز و همه‌كس را نقد مي‌كند. اگرچه او به‌عنوان آدمي جسور شناخته مي‌شود اما اين وضعيت تبعاتي هم براي او دارد. از جمله اينكه عده‌اي مي‌توانند به‌يكباره به خانه‌اش بيايند و بي‌آن‌كه توضيحي بدهند هركاري مي‌خواهند انجام دهند و او و اطرافيانش را با بحران روبه‌رو كنند. در بخشي از يكي از ديالوگ‌هاي هوارد مي‌خوانيم: «منظورم اينه كه شما دارين توان‌تونو صرف تحسين كردن يا سرزنش كردن آدم‌ها مي‌كنين و مي‌گين كي بهتره يا بدتره- اين وسط حواس‌تون كلا پرته از درد و رنج‌هاي بشري‌اي كه دورتادورتون برقراره، كلا پرته از اين مسئله پيچيده‌اي كه جواب دادنش هم سخته: چي باعث اين درد و رنج شده. منظورم اينه كه عوض محكوم كردن مارتين يا هركس ديگه‌اي، كار باارزش‌تر اين نيست كه سعي كنيم چيزهاي مختلفيو بفهميم؟ مثلا بفهميم چه شرايطي تو دنيا يا تو زندگي شخصي آدم‌ها ممكنه باعث شده باشه جوري رفتار كنن كه مارتين رفتار كرد؟ چه شرايطي تو دنيا به وجود اومده كه باعث اين قضيه شده؟ و چه‌طور شده كه اين شرايط به وجود اومده‌ن؟ مي‌خوام بگم همه قضاوت كردن‌ها، همه محكوم كردن‌ها، اين‌كه كي بالاتره، اين‌كه كي پايين‌تره، حق با من بودها و اين‌ها، خيلي به كار و كمك اين‌همه آدمي نمي‌آن كه واقعا قرباني انواع جورواجور وحشت‌ان، همون وقتي كه شما دارين وقتتونو صرف بحث كردن سر اين مسايل مي‌كنين.»
والاس شان در نمايشنامه «شب در رستوران تاك‌هاس»،‌ به‌نوعي به سراغ ارتباط هنر و اجتماع و نقش يا وظيفه هنرمند در برابر مسايل اجتماعي و سياسي رفته است. اين نمايش، در آينده‌اي نه‌چندان‌دور اتفاق مي‌افتد و شخصيت‌هاي آن، آدم‌هايي تئاتري‌اند، از بازيگر و كارگردان گرفته تا نويسنده و طراح. ده سال پيش از اين آنها همگي در اجراي يك تئاتر در كنار هم بوده‌اند و حالا قرار است به ياد آن دوران دور هم جمع شوند. در اين مدت يكي، دو نفر از آنها به موفقيت و ثروت زيادي رسيده‌اند و بقيه هركدام به راه‌هاي ديگري رفته‌اند. مسئله‌اي كه اين قرار دوستانه را در موقعيتي بغرنج قرار مي‌دهد، پاسخ به اين پرسش است كه اگر كار يكي از اين آدم‌ها با سلاح‌هاي كشتار جمعي مرتبط باشد بايد چگونه رفتار كرد و آيا مي‌توان همچنان اين رفاقت را ادامه داد؟ آيا آنها باز هم مي‌توانند در اين شرايط از هنر و خاطرات تئاتري‌شان حرف بزنند؟ در ابتداي نمايشنامه و در بخشي از ديالوگ تد، يكي از شخصيت‌هاي نمايش،‌ مي‌خوانيم: «چند شب پيش تد بهم زنگ زد. جا خوردم. شايد پنج شيش سالي مي‌شد خبري از تد نداشتم. البته من واقعا هيچ‌وقت- خب، مي‌خواستم بگم من واقعا هيچ‌وقت اون‌قدرها هم با تد نزديك نبودم- ولي خب تعارفو بذاريم كنار و فكرشو كه بكنيم، مگه با كي نزديك بوده‌م؟ - برا همين هم حدس مي‌زنم نشه اينو بگم. نزديك بودن با كسي- منظورم اينه كه اين يه اصطلاحيه مال يه دوروزمونه ديگه‌اي. اصطلاح احمقانه‌ايه. من با كي نزديك بوده‌م؟ با هيشكي نزديك نبوده‌م. ولي به‌هرحال مي‌دونين، تد ده دوازده سال پيش يا تو همين حدود برا يكي از نمايشنامه‌هايي كه من نوشته بودم و اسمش بود نيمه‌شب با ماه و ستاره‌ها در دشت، ‌يه موسيقي مختصري ساخته بود - راستي‌راستي موسيقي خيلي دلنشيني بود- و اون زمان،‌ مي‌دونين، اون‌موقع‌ها كه تئاتر يه نقش نسبتا بزرگ‌تري تو زندگي شهر ما بازي مي‌كرد تا نقشي كه الان بازي مي‌كنه، تد خيلي هم موفق بود، يه ماشين خيلي قشنگي زير پاش بود، كاپشن‌ها و پيرهن‌هاي حسابي خوشگل تنش مي‌كرد، اوضاعش روبه‌راه بود، ‌ولي تا اون‌جايي كه خبردار شده‌م، بخت ازش رو گردانده بوده، برا همين يه جورهايي خيلي ناراحت‌كننده بود كه مي‌خواست يه تعدادي از دارودسته قديم نمايش نيمه‌شب رو دور همديگه جمع كنه، ‌ما اسم نمايشه رو اين‌جوري مي‌گفتيم، تا يادبود دهمين سالگرد شب افتتاحشو بگيره، تاريخي كه اگه اون يادآوري نمي‌كرد، خود من هيچ‌رقمه متوجهش نبودم...».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.