|

همه‌چیز تمام می‌شود

«تمومه، تموم شده، تقریبا تمومه، باید تقریبا تموم شده باشه.» «دست‌آخر» ساموئل بکت با این دیالوگ آغاز می‌شود. تک‌گویی آغازین کلاو، به‌نوعی پیش‌گویی پایان این نمایشنامه هم هست. «دست‌‌آخر» از جمله مشهورترین نمایشنامه‌های بکت است که همواره مورد توجه بوده. این‌روزها این اثر بکت با ترجمه مهدی نوید منتشر شده و به‌جز متن خود نمایش، مقاله‌ای مفصل درباره آن همراه زندگی‌نامه بکت به پیوست نمایشنامه منتشر شده‌اند. «دست‌آخر» نمایشی در یک پرده و با چهار شخصیت است. در بخشی از مقاله پیوست کتاب، با عنوان «حواشی و تعلیقات» درباره فضای حاکم بر این نمایش می‌خوانیم: «آن‌چه در دست‌آخر به مثابه کنش قلمداد می‌شود اگر جزئی نباشد ساده است. یک زوج مرد، ارباب و خدمتکار، هم و کلاو، در یک پناهگاه یا یک‌جور انباری اقامت دارند. تصویر آخرالزمانی است، انگار آن‌ها تنها بازماندگان فاجعه‌ای نامعلوم‌اند. هر دو رو به موت اگرچه هنوز نمرده‌اند چراکه دیگه طبیعتی نیست. پناهگاه روی یک صخره است، در حاشیه دو جهان. سمت چپ مخاطب پنجره‌ای رو به دریاست و سمت راست وی رو به زمین است. پنجره‌ها بلندتر از آن‌اند که کلاو بتواند بدون کمک نردبان از آن‌ها به بیرون نگاه کند. چیدمان صحنه حس درون جمجمه انسان را خلق می‌کند. بیرون یک زمین هرز فیزیکی است؛ درون، آگاهی منفک. اگرچه این نمایش‌نامه در پس‌آیند جنگ جهانی دوم نوشته شد، چرک‌نویس‌های ابتدایی کنش را طی و بلافاصله پس از جنگ جهانی اول مستقر می‌سازند، بالاخص در پیکاردی. در این اقامتگاه کنار صخره، در حاشیه زمین و دریا، این زوج که از جهانی ویران‌شده پناه گرفته‌اند تحت سلطه آیین‌ها و تکرارها زندگی می‌کنند. نمایش با پانتومیمی آغاز می‌شود که یک روتین روزانه را تداعی می‌کند. بکت آغاز را یک پرده‌برداری می‌خواند، که یعنی، کنش کلاو بازتاب‌دهنده بالا رفتن پرده است همچنان‌که از صحنه پرده‌برداری می‌شود. کلاو هیچ ورود آغازینی ندارد، همان‌طور که خروج نهایی‌ای نیز ندارد. او همیشه از قبل در فضایش حاضر است، بدون پوشش، بی‌که در حجاب پرده پیش‌صحنه باشد. او که تنها عضو متحرک این گروه است، هر روز از پنجره‌ها، دو سطل آشغال و نهایتا صندلی که شخصیت روی آن نشسته است، پرده‌برداری می‌کند.» «دست‌آخر» اولین‌بار در 1958 در نیویورک روی صحنه رفت و اولین اجرای لندن در اکتبر همان سال در دربار سلطنتی اجرا شد. در بخشی دیگر از مقاله انتهایی کتاب می‌خوانیم: «در این روز فوق‌العاده در جهانی که در آن هیچ‌چیزی برای تغییر کردن نمانده و همه‌چیز تمام می‌شود، بالاخص مُسکن، چیزی تغییر کرده، همان‌طور که کلاو پس از، یا پیش از بالا بردن پرده مشاهده می‌کند: نل می‌میرد و سروکله شپشی پیدا می‌شود؛ یک زندگی جایگزین زندگی دیگری می‌شود. شپش پست هم را به وحشت می‌اندازد: ولی ممکنه بشریت دوباره از اون‌جا شروع بشه! هم از تمام شدن می‌ترسد، از وجودی چرخه‌ای، در دست‌آخر مضمون ضدآفرینش وجود دارد؛ هم، همچون حام، پسر مطرود نوح، می‌ترسد کل چرخه بشریت از شپش از نو آغاز شود و به این ترتیب این‌همه رنج - رنج خودش و بشریت- بی‌اثر شود. محیط، پناهگاه، کیفیات کشتی نوح را دارند که طبق سفر پیدایش، همه حیات زمینی از آن از نو آغاز شد».

«تمومه، تموم شده، تقریبا تمومه، باید تقریبا تموم شده باشه.» «دست‌آخر» ساموئل بکت با این دیالوگ آغاز می‌شود. تک‌گویی آغازین کلاو، به‌نوعی پیش‌گویی پایان این نمایشنامه هم هست. «دست‌‌آخر» از جمله مشهورترین نمایشنامه‌های بکت است که همواره مورد توجه بوده. این‌روزها این اثر بکت با ترجمه مهدی نوید منتشر شده و به‌جز متن خود نمایش، مقاله‌ای مفصل درباره آن همراه زندگی‌نامه بکت به پیوست نمایشنامه منتشر شده‌اند. «دست‌آخر» نمایشی در یک پرده و با چهار شخصیت است. در بخشی از مقاله پیوست کتاب، با عنوان «حواشی و تعلیقات» درباره فضای حاکم بر این نمایش می‌خوانیم: «آن‌چه در دست‌آخر به مثابه کنش قلمداد می‌شود اگر جزئی نباشد ساده است. یک زوج مرد، ارباب و خدمتکار، هم و کلاو، در یک پناهگاه یا یک‌جور انباری اقامت دارند. تصویر آخرالزمانی است، انگار آن‌ها تنها بازماندگان فاجعه‌ای نامعلوم‌اند. هر دو رو به موت اگرچه هنوز نمرده‌اند چراکه دیگه طبیعتی نیست. پناهگاه روی یک صخره است، در حاشیه دو جهان. سمت چپ مخاطب پنجره‌ای رو به دریاست و سمت راست وی رو به زمین است. پنجره‌ها بلندتر از آن‌اند که کلاو بتواند بدون کمک نردبان از آن‌ها به بیرون نگاه کند. چیدمان صحنه حس درون جمجمه انسان را خلق می‌کند. بیرون یک زمین هرز فیزیکی است؛ درون، آگاهی منفک. اگرچه این نمایش‌نامه در پس‌آیند جنگ جهانی دوم نوشته شد، چرک‌نویس‌های ابتدایی کنش را طی و بلافاصله پس از جنگ جهانی اول مستقر می‌سازند، بالاخص در پیکاردی. در این اقامتگاه کنار صخره، در حاشیه زمین و دریا، این زوج که از جهانی ویران‌شده پناه گرفته‌اند تحت سلطه آیین‌ها و تکرارها زندگی می‌کنند. نمایش با پانتومیمی آغاز می‌شود که یک روتین روزانه را تداعی می‌کند. بکت آغاز را یک پرده‌برداری می‌خواند، که یعنی، کنش کلاو بازتاب‌دهنده بالا رفتن پرده است همچنان‌که از صحنه پرده‌برداری می‌شود. کلاو هیچ ورود آغازینی ندارد، همان‌طور که خروج نهایی‌ای نیز ندارد. او همیشه از قبل در فضایش حاضر است، بدون پوشش، بی‌که در حجاب پرده پیش‌صحنه باشد. او که تنها عضو متحرک این گروه است، هر روز از پنجره‌ها، دو سطل آشغال و نهایتا صندلی که شخصیت روی آن نشسته است، پرده‌برداری می‌کند.» «دست‌آخر» اولین‌بار در 1958 در نیویورک روی صحنه رفت و اولین اجرای لندن در اکتبر همان سال در دربار سلطنتی اجرا شد. در بخشی دیگر از مقاله انتهایی کتاب می‌خوانیم: «در این روز فوق‌العاده در جهانی که در آن هیچ‌چیزی برای تغییر کردن نمانده و همه‌چیز تمام می‌شود، بالاخص مُسکن، چیزی تغییر کرده، همان‌طور که کلاو پس از، یا پیش از بالا بردن پرده مشاهده می‌کند: نل می‌میرد و سروکله شپشی پیدا می‌شود؛ یک زندگی جایگزین زندگی دیگری می‌شود. شپش پست هم را به وحشت می‌اندازد: ولی ممکنه بشریت دوباره از اون‌جا شروع بشه! هم از تمام شدن می‌ترسد، از وجودی چرخه‌ای، در دست‌آخر مضمون ضدآفرینش وجود دارد؛ هم، همچون حام، پسر مطرود نوح، می‌ترسد کل چرخه بشریت از شپش از نو آغاز شود و به این ترتیب این‌همه رنج - رنج خودش و بشریت- بی‌اثر شود. محیط، پناهگاه، کیفیات کشتی نوح را دارند که طبق سفر پیدایش، همه حیات زمینی از آن از نو آغاز شد».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.