تمثیل رستگاری گوته:
یک قصه پریان برای دیالکتیسینها
محسن ملکی
«او باور داشت که چیزی در طبیعیت میبیند که خود را فقط و فقط در تناقض بروز میدهد وزینرو نمیتواند در هیچ مفهوم یا کلمهای بیان شود... من این ذات را که به همگان نفوذ میکرد و آنها را جدا کرده یا به هم میآمیخت امر شیطانی نامیدم... من تلاش کردم خود را از این چیز دهشتناک نجات دهم.»
گوته
چندی پیش رمان مشهور گوته، «خویشاوندیهای اختیاری» به قلم سعید پیرمرادی و به همت نشر چشمه به چاپ رسید. عنوان غریب رمان گوته به پدیدهای در شیمی اشاره دارد که در خود رمان نیز توضیح داده میشود: «ذاتهایی را که هنگام رویارویی بهسرعت یکدیگر را قاپیده و بر هم تأثیر درخور توجه میگذارند، خویشاوند مینامیم» (ص 60). گوته در این رمان سعی میکند این نظریه را در مورد روابط انسانها به کار ببرد. داستان درباره زوجی است به نام شارلوته و ادوارد که پس از جدایی طولانی ناشی از مصلحتاندیشیهای والدینشان و مرگ همسرانشان، دوباره به یکدیگر رسیدهاند. آنها فضایی خیالی و سرشار از هماهنگی برای خود خلق کردهاند. اما همواره از این ترس دارند که ورود فرد سوم این هماهنگی حبابگونه را در هم بشکند («در هر اوضاع و احوالی هیچچیز مهمتر از مداخله نفر سوم نیست» (ص30) یا در جای دیگر: «من متأسفانه موارد زیادی میشناسم که پیوند صمیمانه و به ظاهر گسستناپذیر بین دو موجود بهعلت ورود اتفاقی نفر سوم مضمحل شده و آنچه زمانی نماد پیوند مبارک آنان بوده، به باد فنا رفته است» (ص 63). ازاینرو حتی وقتی بالاخره متقاعد میشوند نامهای به سروان
بنویسند و بگذارند مداخلهگران وارد فضای زهدانگونه زندگیشان شوند، هنگام نوشتن نامه لکهای روی کاغذ میافتد که موجب تشویششان میشود، لکهای که مانند پسماندهای به تصویر هماهنگی که آنها از آینده کشیدهاند میچسبد و گویی نشانهای است از بلایایی که در ادامه باعث ویرانی زندگی هماهنگشان میشود. نکته مهم فضای اسطورهای است که بر قاب اصلی روایت حاکم است. تقریباً به شکلی جادویی، هرآنچه شخصیتها دربارهاش حرف میزنند بر سرشان میآید، گویی تقدیری اسطورهای و تیرهوتار بر داستان حاکم است. بیدلیل نیست شارلوته هنگام بحث در مورد خویشاوندیهای اختیاری به «جبر طبیعی» (ص 62) اشاره میکند. پایان هولناک ماجرا و مردن ادوارد، اتیلیه و کودک خود شاهدی بر این مدعاست (کنارهجویی و امتناع نهایی اتیلیه از حرفزدن و خوردن به این دلیل بود که او مرگ کودک را «نشانه» گناهکاری عشق خود میداند و ازاینرو تن به حکم سرنوشت میسپارد). شاید حکم نهایی شارلوته پس از مرگ طفل به حد کافی گویای سلطه کامل سرنوشت اسطورهای بر قاب اصلی روایت باشد: «چیزهایی هست که سرنوشت سرسختانه به حساب و کتاب آن رسیدگی میکند. چه بیهوده که عقل و درایت، وظیفه و
همه مقدسات در برابر آن قد علم کنند؛ اتفاقی که مهر تقدیر بر پیشانی آن حک شده خواهد افتاد، امری که به نظر ما جایز نمیآید؛ اما در نهایت تحقق میپذیرد، به هر دری بزنیم، هیچ تفاوتی در سیر ماجرا نخواهد داشت» (ص 295). ازاینرو، اتیلیه نیز به ناممکنی «گریز از سرنوشت محتوم» (ص 302) اشاره میکند. طبیعت اسطورهای «که در اینجا سرشار از نیروهای فراانسانی است، با حالتی تهدیدکننده دستبهکار میشود» (والتر بنیامین، خویشاوندیهای اختیاری گوته، نوشتههای گزیده بنیامین، جلد یک). گویی «نیرویی پنهان» بر سرتاسر داستان سایه افکنده و با حالتی آیرونیک همهچیز را به ویرانی میکشاند، «قانونی بینام، تقدیری که جهانشان را با نور رنگپریده کسوف پر میکند» (همانجا). لحن راوی داستان که بسیار سرد و علمی است باعث تشدید فضای داستان میشود که در آن ارادههای شخصی هیچ تأثیری بر سرنوشت غیرشخصی حاکم بر داستان ندارد. بهترین نمونه این تسلط طبیعت اسطورهای بر داستان عنصر آب بهعنوان «عنصر آشوبناک زندگی» و نوعی مغاک بیبنیاد است که بنیادی عقلانی ندارد و ازاینروست که بنیامین به نقل از منتقدی دیگر میگوید: «سرنوشتی هولناک و شیطانی بر سرتاسر
دریاچه حاکم است» (همانجا). بنیامین مینویسد «تا جایی که عشاق موهبت زمین و بنیادی استوار را پس میزنند، تسلیم اموری ناشناختی و مرموز میشوند که در آبهای راکد چون چیزی بدوی و ماقبل تاریخی نمود مییابد» (همانجا). طبیعت حاکم بر قاب اصلی روایت طبیعتی شیطانی و اسطورهای و بیبنیاد است که از ایستادن بر زمین لوگوس پرهیز میکند. این همان چیزی است که باعث میشد منتقدان حلقه اشتفان گئورگه این اثر گوته را همسو با تصویری بدانند که خود از طبیعیت ترسیم میکردند، طبیعت به مثابه عرصه شیطانی نشانههای اسطورهای و تقدیرگونه که عقل فضول از درکشان عاجز است و فقط شهود شاعر توانایی فهمشان را دارد. آنها «خویشاوندیهای اختیاری» گوته را بهکمالرسیدن چنین تصویری از طبیعت میپنداشتند.
در همین پسزمینه است که مداخله انتقادی والتر بنیامین در «حیات پس از مرگ» (afterlife) این رمان بیاندازه مهم میشود. والتر بنیامین در حقیقت مقاله معروف خود در باب گوته را برای نقد اشتفان گئورکه و حلقه طرفداران و خوانششان از رمان گوته مینویسد. در این مقاله، بنیامین بر نکته فرمال مهمی در رمان دست میگذارد که در وهله اول چندان مهم به نظر نمیرسد. او به قصه کوتاهی اشاره میکند که در بخشی از رمان «همراه لرد»، شخصیتی کاملاً فرعی، تعریف میکند: قصه «بچههمسایههای شگفتآور» (ص 262) که در آن عشاق بر تقدیر اسطورهای پیروز میشوند. این قصه که در دهان شخصیتی کاملاً بیاهمیت قرار داده شده دقیقاً کلید اصلی خواندن رمان است. پس در خوانش بنیامین ما با دو قاب اصلی روبرو هستیم، قابی که در آن با نوعی ستایش سرنوشت و نیروهای اسطورهای مواجهیم یعنی همان قاب اصلی روایت، و قابی که در آن با نوعی ستایش آزادی و اراده و پیروزی نهایی عشق روبرو میشویم. این مضاعفسازی قاب خود همراه است با مضاعفسازی دو دسته شخصیت: از طرفی دو زوج قاب اصلی روایت را داریم، و از طرف دیگر زوج قصۀ کوتاه را. ویژگیهای قاب اصلی روایت که تحت سلطۀ نیروهای
اسطورهای قرار دارد عبارتند از: «سردی و بیتفاوتی در مواجهه با ازدواجی در حال فروپاشی، نوری رنگپریده که بر کل فضا پرتو افکنده، محدود بودن انتخاب اسامی شخصیتها [همانطور که در توضیحات نهایی رمان آمده: «همه نامهای چهار چهره اصلی رمان در Ott تشابه دارند» (ص337)]، غنای عناصر موازی و پیشگویانه، بازگشت امر همان» (رالف ویگرزهاوس، مکتب فرانفکورت: تاریخ، نظریهها و اهمیت سیاسی آن، ص 86). بنیامین همه اینها را نشانه مفهومی از طبیعت میداند که زیر بار اسطوره قرار دارد. درست برعکس، قصه کوتاه سرشار از «نور درخشان» کسانی است که بهراستی به یکدیگر عشق میورزند و در نهایت بر تقدیر پیروز میشوند. در قاب اصلی روایت، در خویشاوندیهای اختیاریِ شخصیتها هیچ اختیاری نهفته نیست، تنها نوعی تسلیمشدن در برابر نیروهایی کور در کار است که برای همه آنها غیرقابل درک است، نوعی «جبر طبیعی» (در نهایت تلاش محافظهکارانه همه شخصیتها از جمله شارلوته نیز معطوف به برگردان امور به مجرای عادی و حفظ «پیوند مقدس» ازدواج است)؛ در قاب دوم است که از نظر بنیامین عشق واقعی رخ میدهد، عشقی که مبتنی است بر اراده راسخ افراد و تلاششان برای فائقآمدن
بر طبیعت و سرنوشت کور. اولی سرشار است از آشوبی شیطانی و غیرعقلانی که در نهایت به تسلیم میرسد. دومی نشان از چراغ کمنور رستگاری دارد و به نوعی آشتی میرسد، پیروزی بر نیروها و اجبار اسطورهای قاب اول. گویی در دل قاب اصلی رمان عنصری نهفته شده که از درون قاب اول و در تنشی دیالکتیکی آن را زیر سوال میبرد. به همین دلیل بنیامین میگوید «وعدهای نابتر باید در این رمان نمایان باشد، صرفنظر از اینکه اسطوره چقدر تیره و تار بر آن مستولی یافته باشد». حال باید پرسید این مضاعفسازی قاب روایی را چگونه میتوان فهمید؟
نکته اساسی است این است که در اینجا با نوعی قاب در قاب بینهایت پستمدرن روبرو نیستیم یا آنچه شلگل «توالی بیپایان آینهها» مینامد. نکته مهم این است که ما با «دو» قاب روبروییم، قاب اصلی و قاب فرعی که نقش مکمل دریدایی قاب اول را دارد. اگر با بیش از دو قاب روبرو بودیم درست وارد همان بازی پستمدرن بازنماییِ بازنماییِ بازنمایی تا بینهایت میشدیم و این خود تمهیدی بود برای گریز از آنتاگونیسم و امر واقعی درون فرم رمان، ولی دقیقاً همین وجود «دو» قاب است که باعث ثبت تنش و آنتاگونیسم درونی فرم میشود. زوپانچیچ در کتاب «کوتاهترین سایه» برای توضیح تلهموش در «هملت» به نوعی مضاعفسازی قاب اشاره میکند: «بازی در بازی» یا «نمایش درون نمایش» ساختار، منطق و تأثیری متفاوت با ساختار نمایش درون نمایش درون نمایش درون... دارد. قضیه فقط این نیست که «دو تا بس است»، بلکه تکثیر یا انعکاس بیشتر از دوبار بهوضوح به پیکربندی کاملاً متفاوتی میانجامد- به پیکربندی توهم بیپایان مجازهای مرسل. در هملت، مضاعفشدن یا دوبرابرگشتن داستان بههیچروی به معنای پرهیز از رویارویی با امر واقعی یا فقدان امر واقعی نیست، بلکه درست بهسان «دام» (یا
«تلهموشِ») امر واقعی عمل میکند» (ترجمه صالح نجفی، علی عباسبیگی، ص 33، نشر هرمس). به عبارت دیگر، مضاعفشدن قاب در «خویشاوندیهای اختیاری»، «تلهای» است که خود تنش و امر واقعی را ثبت میکند و صرفاً باعث بازتاب بینهایت تصاویر خیالی در هم و روبروی هم نمیشود. همین منطق است که باعث میشود در آثار مدرنیستی بزرگ بسیاری با همین مضاعفسازی قاب روبرو شویم، از جمله در «مولوی» بکت.
علاوهبراین، نکته دیگری که باید بر آن تأکید کرد این است که این ثبت تنش درونی فرم و مضاعفسازی قاب درعینحال نوعی تنش درونی و بوطیقایی فرم رمان نیز هست. در این اثر با تنش درونی بین فرم رمان و فرم قصه روبروییم. قاب اصلی اثر به رمان تعلق دارد و قاب فرعی به قصه. قصه در اینجا به معنای دقیقی به کار میرود که بنیامین در مقاله «قصهگو» از آن مراد میکند. در این مقاله بنیامین از تضاد و تفاوت بین رمان و قصه حرف میزند و میگوید: «اولین نشانه روندی که پایانش زوال قصهگویی است، ظهور رمان در عصر جدید است» (ترجمه مراد فرهادپور و فضلالله پاکزاد، ارغنون شماره 9) ولی در «خویشاوندیهای اختیاری»، با مضاعفشدن قاب روایی، تضاد بین رمان و قصه، درونیِ خود فرم رمان میشود. به همین دلیل است که بنیامین از امکان انفجار فرم رمان از درون به وسیله قصه یا همان قاب فرعی حرف میزند و میگوید: «به نظر میرسد تنش و تعارض [بین این دو قاب] با خشونت آرام شده است». بنیامین با توجه به همین تنش است که میگوید «حضور قصهگو در همهجای این رمان محسوس است»، مگر نه اینکه تکنیک قاب در قاب خود یکی از خصیصههای فرمال و اصلی قصهگویی است؟ ازاینرو در
تنش بین فرم رمان و فرم قصه در این اثر خاص، قصه یعنی قاب دوم نقش مازادی را دارد که تمامِ قاب اصلی را ناتمام میکند و به این معناست که کلید اصلی درک رمان است. جالب است که بنیامین قصه یا قاب دوم موجود در رمان را با یک قصه پریان (به نام «ملوسین جدید») مقایسه میکند که گوته در اثر دیگر خود به کار برده بود. در مقاله «قصهگو» بنیامین درباره قصه پریان میگوید: «داستان پریان، که تا امروز نخستین آموزگار کودکان است، زیرا روزی نخستین آموزگار بشریت بود، پنهانی در قصه به حیات خود ادامه میدهد... داستان پریان با ما از نخستین تمهیدات بشر برای رهایی از چنگ بختکی که اسطوره بر سینهاش نشانده بود سخن میگوید». حال میتوان نقش قاب دوم را بهتر فهمید. در قاب اول که همان قاب رمان است بختک سرنوشت و اسطوره بر همهچیز حاکم است، و چنانکه بنیامین مثل همیشه به درستی اشاره کرده، این چرخه سرنوشت درعینحال چرخه احساس گناه و تاوان نیز هست. بیدلیل نیست مفهوم «قربانی» در قاب اصلی روایت تا این حد مهم است و افرادی که میمیرند «قربانیان سرنوشت» نامیده میشوند. چرخه اسطورهای حاکم بر رمان قربانی میطلبد. گوته یک قصه پریان در دل رمان خود
میکارد و این قصه مثل تمهیدی است که از درون این فضای تقدیرگونه و چرخه احساس گناه و تاوان را در هم میشکند و بختک اسطوره برداشته میشود. به همین دلیل است که بنیامین میگوید عاشقان موجود در قاب دوم «رهایی خود را از طریق قربانی به دست نمیآورند». قاب دوم باعث کندن از منطق قربانی و احساس گناه و تاوان میشود. به همین دلیل در قاب دوم دو عنصر اصلی موجود در قاب اول، یعنی عنصر آب و ازدواج، دچار تغییر میشوند. در قاب اول، ازدواج چنانکه شخصیت میتلر نشان داده، چون تقدیری آهنین عمل میکند و آب نیز عنصری تاریک است که بوی مرگ میدهد، اما در قاب دوم، در این قصه پریان برای دیالکتیسینها، است که عشاق بر نیروی اسطورهای آب و منطق آهنین ازدواج پیروز میشوند.
گوته در طبیعت عنصری شیطانی میدید و سعی میکرد راه رهایی از این «چیز دهشتناک» را بیابد، در او «تقلایی بود برای رها کردن خود از چنگال طبیعیت اسطورهای». او این تنش میان تقدیر و رستگاری را در تنش میان دو قاب «خویشاوندیهای اختیاری» ثبت میکند. قصه «بچههمسایههای شگفتانگیز» نوعی تمثیل رستگاری و آشتی است که در دل رمان کاشته شده و چرخه تقدیر را درهم میشکند. این قصه تمهیدی است برای «رهایی از بختکی که اسطوره بر سینه آدمی نشانده است».
«او باور داشت که چیزی در طبیعیت میبیند که خود را فقط و فقط در تناقض بروز میدهد وزینرو نمیتواند در هیچ مفهوم یا کلمهای بیان شود... من این ذات را که به همگان نفوذ میکرد و آنها را جدا کرده یا به هم میآمیخت امر شیطانی نامیدم... من تلاش کردم خود را از این چیز دهشتناک نجات دهم.»
گوته
چندی پیش رمان مشهور گوته، «خویشاوندیهای اختیاری» به قلم سعید پیرمرادی و به همت نشر چشمه به چاپ رسید. عنوان غریب رمان گوته به پدیدهای در شیمی اشاره دارد که در خود رمان نیز توضیح داده میشود: «ذاتهایی را که هنگام رویارویی بهسرعت یکدیگر را قاپیده و بر هم تأثیر درخور توجه میگذارند، خویشاوند مینامیم» (ص 60). گوته در این رمان سعی میکند این نظریه را در مورد روابط انسانها به کار ببرد. داستان درباره زوجی است به نام شارلوته و ادوارد که پس از جدایی طولانی ناشی از مصلحتاندیشیهای والدینشان و مرگ همسرانشان، دوباره به یکدیگر رسیدهاند. آنها فضایی خیالی و سرشار از هماهنگی برای خود خلق کردهاند. اما همواره از این ترس دارند که ورود فرد سوم این هماهنگی حبابگونه را در هم بشکند («در هر اوضاع و احوالی هیچچیز مهمتر از مداخله نفر سوم نیست» (ص30) یا در جای دیگر: «من متأسفانه موارد زیادی میشناسم که پیوند صمیمانه و به ظاهر گسستناپذیر بین دو موجود بهعلت ورود اتفاقی نفر سوم مضمحل شده و آنچه زمانی نماد پیوند مبارک آنان بوده، به باد فنا رفته است» (ص 63). ازاینرو حتی وقتی بالاخره متقاعد میشوند نامهای به سروان
بنویسند و بگذارند مداخلهگران وارد فضای زهدانگونه زندگیشان شوند، هنگام نوشتن نامه لکهای روی کاغذ میافتد که موجب تشویششان میشود، لکهای که مانند پسماندهای به تصویر هماهنگی که آنها از آینده کشیدهاند میچسبد و گویی نشانهای است از بلایایی که در ادامه باعث ویرانی زندگی هماهنگشان میشود. نکته مهم فضای اسطورهای است که بر قاب اصلی روایت حاکم است. تقریباً به شکلی جادویی، هرآنچه شخصیتها دربارهاش حرف میزنند بر سرشان میآید، گویی تقدیری اسطورهای و تیرهوتار بر داستان حاکم است. بیدلیل نیست شارلوته هنگام بحث در مورد خویشاوندیهای اختیاری به «جبر طبیعی» (ص 62) اشاره میکند. پایان هولناک ماجرا و مردن ادوارد، اتیلیه و کودک خود شاهدی بر این مدعاست (کنارهجویی و امتناع نهایی اتیلیه از حرفزدن و خوردن به این دلیل بود که او مرگ کودک را «نشانه» گناهکاری عشق خود میداند و ازاینرو تن به حکم سرنوشت میسپارد). شاید حکم نهایی شارلوته پس از مرگ طفل به حد کافی گویای سلطه کامل سرنوشت اسطورهای بر قاب اصلی روایت باشد: «چیزهایی هست که سرنوشت سرسختانه به حساب و کتاب آن رسیدگی میکند. چه بیهوده که عقل و درایت، وظیفه و
همه مقدسات در برابر آن قد علم کنند؛ اتفاقی که مهر تقدیر بر پیشانی آن حک شده خواهد افتاد، امری که به نظر ما جایز نمیآید؛ اما در نهایت تحقق میپذیرد، به هر دری بزنیم، هیچ تفاوتی در سیر ماجرا نخواهد داشت» (ص 295). ازاینرو، اتیلیه نیز به ناممکنی «گریز از سرنوشت محتوم» (ص 302) اشاره میکند. طبیعت اسطورهای «که در اینجا سرشار از نیروهای فراانسانی است، با حالتی تهدیدکننده دستبهکار میشود» (والتر بنیامین، خویشاوندیهای اختیاری گوته، نوشتههای گزیده بنیامین، جلد یک). گویی «نیرویی پنهان» بر سرتاسر داستان سایه افکنده و با حالتی آیرونیک همهچیز را به ویرانی میکشاند، «قانونی بینام، تقدیری که جهانشان را با نور رنگپریده کسوف پر میکند» (همانجا). لحن راوی داستان که بسیار سرد و علمی است باعث تشدید فضای داستان میشود که در آن ارادههای شخصی هیچ تأثیری بر سرنوشت غیرشخصی حاکم بر داستان ندارد. بهترین نمونه این تسلط طبیعت اسطورهای بر داستان عنصر آب بهعنوان «عنصر آشوبناک زندگی» و نوعی مغاک بیبنیاد است که بنیادی عقلانی ندارد و ازاینروست که بنیامین به نقل از منتقدی دیگر میگوید: «سرنوشتی هولناک و شیطانی بر سرتاسر
دریاچه حاکم است» (همانجا). بنیامین مینویسد «تا جایی که عشاق موهبت زمین و بنیادی استوار را پس میزنند، تسلیم اموری ناشناختی و مرموز میشوند که در آبهای راکد چون چیزی بدوی و ماقبل تاریخی نمود مییابد» (همانجا). طبیعت حاکم بر قاب اصلی روایت طبیعتی شیطانی و اسطورهای و بیبنیاد است که از ایستادن بر زمین لوگوس پرهیز میکند. این همان چیزی است که باعث میشد منتقدان حلقه اشتفان گئورگه این اثر گوته را همسو با تصویری بدانند که خود از طبیعیت ترسیم میکردند، طبیعت به مثابه عرصه شیطانی نشانههای اسطورهای و تقدیرگونه که عقل فضول از درکشان عاجز است و فقط شهود شاعر توانایی فهمشان را دارد. آنها «خویشاوندیهای اختیاری» گوته را بهکمالرسیدن چنین تصویری از طبیعت میپنداشتند.
در همین پسزمینه است که مداخله انتقادی والتر بنیامین در «حیات پس از مرگ» (afterlife) این رمان بیاندازه مهم میشود. والتر بنیامین در حقیقت مقاله معروف خود در باب گوته را برای نقد اشتفان گئورکه و حلقه طرفداران و خوانششان از رمان گوته مینویسد. در این مقاله، بنیامین بر نکته فرمال مهمی در رمان دست میگذارد که در وهله اول چندان مهم به نظر نمیرسد. او به قصه کوتاهی اشاره میکند که در بخشی از رمان «همراه لرد»، شخصیتی کاملاً فرعی، تعریف میکند: قصه «بچههمسایههای شگفتآور» (ص 262) که در آن عشاق بر تقدیر اسطورهای پیروز میشوند. این قصه که در دهان شخصیتی کاملاً بیاهمیت قرار داده شده دقیقاً کلید اصلی خواندن رمان است. پس در خوانش بنیامین ما با دو قاب اصلی روبرو هستیم، قابی که در آن با نوعی ستایش سرنوشت و نیروهای اسطورهای مواجهیم یعنی همان قاب اصلی روایت، و قابی که در آن با نوعی ستایش آزادی و اراده و پیروزی نهایی عشق روبرو میشویم. این مضاعفسازی قاب خود همراه است با مضاعفسازی دو دسته شخصیت: از طرفی دو زوج قاب اصلی روایت را داریم، و از طرف دیگر زوج قصۀ کوتاه را. ویژگیهای قاب اصلی روایت که تحت سلطۀ نیروهای
اسطورهای قرار دارد عبارتند از: «سردی و بیتفاوتی در مواجهه با ازدواجی در حال فروپاشی، نوری رنگپریده که بر کل فضا پرتو افکنده، محدود بودن انتخاب اسامی شخصیتها [همانطور که در توضیحات نهایی رمان آمده: «همه نامهای چهار چهره اصلی رمان در Ott تشابه دارند» (ص337)]، غنای عناصر موازی و پیشگویانه، بازگشت امر همان» (رالف ویگرزهاوس، مکتب فرانفکورت: تاریخ، نظریهها و اهمیت سیاسی آن، ص 86). بنیامین همه اینها را نشانه مفهومی از طبیعت میداند که زیر بار اسطوره قرار دارد. درست برعکس، قصه کوتاه سرشار از «نور درخشان» کسانی است که بهراستی به یکدیگر عشق میورزند و در نهایت بر تقدیر پیروز میشوند. در قاب اصلی روایت، در خویشاوندیهای اختیاریِ شخصیتها هیچ اختیاری نهفته نیست، تنها نوعی تسلیمشدن در برابر نیروهایی کور در کار است که برای همه آنها غیرقابل درک است، نوعی «جبر طبیعی» (در نهایت تلاش محافظهکارانه همه شخصیتها از جمله شارلوته نیز معطوف به برگردان امور به مجرای عادی و حفظ «پیوند مقدس» ازدواج است)؛ در قاب دوم است که از نظر بنیامین عشق واقعی رخ میدهد، عشقی که مبتنی است بر اراده راسخ افراد و تلاششان برای فائقآمدن
بر طبیعت و سرنوشت کور. اولی سرشار است از آشوبی شیطانی و غیرعقلانی که در نهایت به تسلیم میرسد. دومی نشان از چراغ کمنور رستگاری دارد و به نوعی آشتی میرسد، پیروزی بر نیروها و اجبار اسطورهای قاب اول. گویی در دل قاب اصلی رمان عنصری نهفته شده که از درون قاب اول و در تنشی دیالکتیکی آن را زیر سوال میبرد. به همین دلیل بنیامین میگوید «وعدهای نابتر باید در این رمان نمایان باشد، صرفنظر از اینکه اسطوره چقدر تیره و تار بر آن مستولی یافته باشد». حال باید پرسید این مضاعفسازی قاب روایی را چگونه میتوان فهمید؟
نکته اساسی است این است که در اینجا با نوعی قاب در قاب بینهایت پستمدرن روبرو نیستیم یا آنچه شلگل «توالی بیپایان آینهها» مینامد. نکته مهم این است که ما با «دو» قاب روبروییم، قاب اصلی و قاب فرعی که نقش مکمل دریدایی قاب اول را دارد. اگر با بیش از دو قاب روبرو بودیم درست وارد همان بازی پستمدرن بازنماییِ بازنماییِ بازنمایی تا بینهایت میشدیم و این خود تمهیدی بود برای گریز از آنتاگونیسم و امر واقعی درون فرم رمان، ولی دقیقاً همین وجود «دو» قاب است که باعث ثبت تنش و آنتاگونیسم درونی فرم میشود. زوپانچیچ در کتاب «کوتاهترین سایه» برای توضیح تلهموش در «هملت» به نوعی مضاعفسازی قاب اشاره میکند: «بازی در بازی» یا «نمایش درون نمایش» ساختار، منطق و تأثیری متفاوت با ساختار نمایش درون نمایش درون نمایش درون... دارد. قضیه فقط این نیست که «دو تا بس است»، بلکه تکثیر یا انعکاس بیشتر از دوبار بهوضوح به پیکربندی کاملاً متفاوتی میانجامد- به پیکربندی توهم بیپایان مجازهای مرسل. در هملت، مضاعفشدن یا دوبرابرگشتن داستان بههیچروی به معنای پرهیز از رویارویی با امر واقعی یا فقدان امر واقعی نیست، بلکه درست بهسان «دام» (یا
«تلهموشِ») امر واقعی عمل میکند» (ترجمه صالح نجفی، علی عباسبیگی، ص 33، نشر هرمس). به عبارت دیگر، مضاعفشدن قاب در «خویشاوندیهای اختیاری»، «تلهای» است که خود تنش و امر واقعی را ثبت میکند و صرفاً باعث بازتاب بینهایت تصاویر خیالی در هم و روبروی هم نمیشود. همین منطق است که باعث میشود در آثار مدرنیستی بزرگ بسیاری با همین مضاعفسازی قاب روبرو شویم، از جمله در «مولوی» بکت.
علاوهبراین، نکته دیگری که باید بر آن تأکید کرد این است که این ثبت تنش درونی فرم و مضاعفسازی قاب درعینحال نوعی تنش درونی و بوطیقایی فرم رمان نیز هست. در این اثر با تنش درونی بین فرم رمان و فرم قصه روبروییم. قاب اصلی اثر به رمان تعلق دارد و قاب فرعی به قصه. قصه در اینجا به معنای دقیقی به کار میرود که بنیامین در مقاله «قصهگو» از آن مراد میکند. در این مقاله بنیامین از تضاد و تفاوت بین رمان و قصه حرف میزند و میگوید: «اولین نشانه روندی که پایانش زوال قصهگویی است، ظهور رمان در عصر جدید است» (ترجمه مراد فرهادپور و فضلالله پاکزاد، ارغنون شماره 9) ولی در «خویشاوندیهای اختیاری»، با مضاعفشدن قاب روایی، تضاد بین رمان و قصه، درونیِ خود فرم رمان میشود. به همین دلیل است که بنیامین از امکان انفجار فرم رمان از درون به وسیله قصه یا همان قاب فرعی حرف میزند و میگوید: «به نظر میرسد تنش و تعارض [بین این دو قاب] با خشونت آرام شده است». بنیامین با توجه به همین تنش است که میگوید «حضور قصهگو در همهجای این رمان محسوس است»، مگر نه اینکه تکنیک قاب در قاب خود یکی از خصیصههای فرمال و اصلی قصهگویی است؟ ازاینرو در
تنش بین فرم رمان و فرم قصه در این اثر خاص، قصه یعنی قاب دوم نقش مازادی را دارد که تمامِ قاب اصلی را ناتمام میکند و به این معناست که کلید اصلی درک رمان است. جالب است که بنیامین قصه یا قاب دوم موجود در رمان را با یک قصه پریان (به نام «ملوسین جدید») مقایسه میکند که گوته در اثر دیگر خود به کار برده بود. در مقاله «قصهگو» بنیامین درباره قصه پریان میگوید: «داستان پریان، که تا امروز نخستین آموزگار کودکان است، زیرا روزی نخستین آموزگار بشریت بود، پنهانی در قصه به حیات خود ادامه میدهد... داستان پریان با ما از نخستین تمهیدات بشر برای رهایی از چنگ بختکی که اسطوره بر سینهاش نشانده بود سخن میگوید». حال میتوان نقش قاب دوم را بهتر فهمید. در قاب اول که همان قاب رمان است بختک سرنوشت و اسطوره بر همهچیز حاکم است، و چنانکه بنیامین مثل همیشه به درستی اشاره کرده، این چرخه سرنوشت درعینحال چرخه احساس گناه و تاوان نیز هست. بیدلیل نیست مفهوم «قربانی» در قاب اصلی روایت تا این حد مهم است و افرادی که میمیرند «قربانیان سرنوشت» نامیده میشوند. چرخه اسطورهای حاکم بر رمان قربانی میطلبد. گوته یک قصه پریان در دل رمان خود
میکارد و این قصه مثل تمهیدی است که از درون این فضای تقدیرگونه و چرخه احساس گناه و تاوان را در هم میشکند و بختک اسطوره برداشته میشود. به همین دلیل است که بنیامین میگوید عاشقان موجود در قاب دوم «رهایی خود را از طریق قربانی به دست نمیآورند». قاب دوم باعث کندن از منطق قربانی و احساس گناه و تاوان میشود. به همین دلیل در قاب دوم دو عنصر اصلی موجود در قاب اول، یعنی عنصر آب و ازدواج، دچار تغییر میشوند. در قاب اول، ازدواج چنانکه شخصیت میتلر نشان داده، چون تقدیری آهنین عمل میکند و آب نیز عنصری تاریک است که بوی مرگ میدهد، اما در قاب دوم، در این قصه پریان برای دیالکتیسینها، است که عشاق بر نیروی اسطورهای آب و منطق آهنین ازدواج پیروز میشوند.
گوته در طبیعت عنصری شیطانی میدید و سعی میکرد راه رهایی از این «چیز دهشتناک» را بیابد، در او «تقلایی بود برای رها کردن خود از چنگال طبیعیت اسطورهای». او این تنش میان تقدیر و رستگاری را در تنش میان دو قاب «خویشاوندیهای اختیاری» ثبت میکند. قصه «بچههمسایههای شگفتانگیز» نوعی تمثیل رستگاری و آشتی است که در دل رمان کاشته شده و چرخه تقدیر را درهم میشکند. این قصه تمهیدی است برای «رهایی از بختکی که اسطوره بر سینه آدمی نشانده است».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.