فاجعه زيستمحيطي قريبالوقوع و ضرورت همکاري منطقهاي
بيآبي در عراق بحران براي همه
ماهر سعيد متي ترجمه:امير پورعيسي
بعد از آغاز جنگ تحميلي هشتساله عراق با ايران در سال 1980 و بهبود شرایط اقتصادي کشورهاي حاشيه خلیج فارس در پي توقف صادرات نفتي ايران و عراق و در نتيجه افزايش صادرات نفتي اين کشورها و در کنار آن عرضه نيروي کار ارزان عراقي، پروژه درازمدتي براي فروپاشي اقتصاد عراق در دستور کار عربستان و متحدانش قرار گرفت.
در سال 1983 اين پروژه با احداث سد آتاتورک بر روي رودخانه فرات با سرمايهگذاري 25/1ميليارددلاري اين کشورها کليد خورد و با ادامه روند سدسازي ترکيه بر روي دجله و فرات با وجود هشدارهاي کارشناسان، درباره پيامدهاي مخرب زيستمحيطي آن و افزايش دماي منطقه، شکل خطرناکتري به خود گرفت. اما صرف ميلياردها دلار براي اجراي اين پروژهها نتايج مطلوبي در پي نداشت. کارشناسان محيط زيست به اين نتيجه رسيده بودند که به علت پستبودن فلات عراق نسبت به کشورهاي همجوار، ادامه روند سدسازي و محرومكردن اين کشور از آب دجله و فرات، باعث سرازيرشدن آبهاي زيرزميني کشورهاي همجوار به سفرههاي آبي عراق ميشود که از بغداد تا بصره امتداد دارد، پديدهاي که در نتيجه آن، عمق چاههاي مناطق وسيعي از اين کشورها، عربستان سعودي، منطقه شام (سوريه و لبنان) و بخشهايي از ايران که گياهان از آبهاي زيرزميني آبياري ميشوند، از 25 متر به 100 متر افزايش يافته که حاصل آن تبديل اين مناطق به شورهزارهاي غيرقابلزيست و بدون پوشش گياهي خواهد بود. اين پديده خطرساز، حتي با بارانهاي سيلآسا و سدسازي بهعلت سرازيرشدن اين آبها به خاک عراق قابلپيشگيري نيست.آخرين کشفيات يک استاد عراقي دانشگاه سيدني که در يک گزارش تفصيلي، به مقامات سعودي ارائه شد از دسترسي عراق به مرگبارترين سلاح در حالت اضطراري حکايت ميکند و آنهم استفاده ازچاههاي آب براي جبران کمبود آب است که فاجعه زيستمحيطي را براي عربستان در پي خواهد داشت. براساس اين گزارش درصورتيکه عراق ناچار به اين اقدام شود، سواحل جنوبي خليج فارس تا 150 کيلومتر به شورهزار تبديل ميشود؛ بهطوريکه زيرساختهاي شهرهاي اين مناطق و شهرهايي که آب شرب آنها از چاهها تأمين ميشود، در معرض نابودي کامل قرار خواهند گرفت. اين پژوهشگر براي اثبات مدعاي خود به نمونه زير اشاره ميکند: هنگاميکه داعش يکي از سدهاي الانبار را به اشغال خود درآورد و با بستن آب به روي فرات، چند ماه آب را به سمت حبانيه تغيير مسير داد، سطح آب چاههاي مناطق عرعر عربستان سعودي پنج متر، رياض يک متر و ظهران 10 متر در ماه کاهش يافت. تحقيقات بعدي نشان داد، علت اين امر سرازيرشدن آب اين مناطق به داخل خاک عراق و فوران آن به شکل چشمهها در رودخانه فرات بود. اين گزارش به کشورهاي حاشيه خليج فارس و ايران توصيه ميکند با عراق همکاري كرده و جهت حفظ آبهاي سطحي و محافظت از محيط زيست، ضمن رعايت سهم عراق از آبهاي جاري، بهويژه از جانب ترکيه و ايران از ادامه سدسازي خودداري كنند.اين پژوهشگر هشدار ميدهد در صورت عدم توجه به اين موارد و بحرانيشدن شرايط محيط زيست، عراق ممکن است به اهرمهاي ديگري مانند استفاده از آبهاي درياچه ساوه و حتي پمپاژ آب اين درياچه به خليج فارس از طريق کانال آبي متوسل شود که ظرف دو ماه عواقب زيست محيطي جبرانناپذيري براي کشورهاي همجوار در پي خواهد داشت. در چنين شرايطي، ميزان شوري آب به حدي خواهد رسيد که حتي تکنولوژي آبشيرينکن هم کارايي خود را از دست خواهد داد و با نفوذ نمک به داخل شهرها کنترل اوضاع از دست دولتها خارج خواهد شد.دراينميان، واکنش دولتهاي حاشيه خليجفارس به اين معضل زيست محيطي، بسيار مضحک و تأملبرانگيز است. مقامات دولتي اين کشورها از طريق کانال تلويزيوني صفاي عربستان سعودي، داعش را به بستن رودخانه فرات و قطع آب به روي مردم شهرهاي جنوب بغداد با اکثريت شيعي و کشتار جمعي آنها تشويق و ترغيب ميکنند. و اين در حالي است که عکسهاي ماهوارهاي فرانسه نشان ميداد وقوع چنين امري نتيجهاي جز فاجعه زيستمحيطي براي همسايگان عراق نخواهد داشت و با توجه به اصل موازنه طبيعي (ظروف مرتبطه) و پايينبودن فلات عراق اين اقدام ضدبشري به سرازيرشدن آب سفرههاي زيرزميني اين کشورها بهداخل خاک عراق و ذخيرهسازي آن در مناطق جنوبي کشور خواهد انجاميد که تا پيش از سدسازي ترکيه وسعت سفرههاي زيرزميني آنها بالغ بر دو برابر مساحت کشور لبنان بود. اين توازن طبيعي، باعث افزايش پوشش گياهي و اعتدال جوي و در نتيجه بيابانزدايي خواهد شد.
بعد از آغاز جنگ تحميلي هشتساله عراق با ايران در سال 1980 و بهبود شرایط اقتصادي کشورهاي حاشيه خلیج فارس در پي توقف صادرات نفتي ايران و عراق و در نتيجه افزايش صادرات نفتي اين کشورها و در کنار آن عرضه نيروي کار ارزان عراقي، پروژه درازمدتي براي فروپاشي اقتصاد عراق در دستور کار عربستان و متحدانش قرار گرفت.
در سال 1983 اين پروژه با احداث سد آتاتورک بر روي رودخانه فرات با سرمايهگذاري 25/1ميليارددلاري اين کشورها کليد خورد و با ادامه روند سدسازي ترکيه بر روي دجله و فرات با وجود هشدارهاي کارشناسان، درباره پيامدهاي مخرب زيستمحيطي آن و افزايش دماي منطقه، شکل خطرناکتري به خود گرفت. اما صرف ميلياردها دلار براي اجراي اين پروژهها نتايج مطلوبي در پي نداشت. کارشناسان محيط زيست به اين نتيجه رسيده بودند که به علت پستبودن فلات عراق نسبت به کشورهاي همجوار، ادامه روند سدسازي و محرومكردن اين کشور از آب دجله و فرات، باعث سرازيرشدن آبهاي زيرزميني کشورهاي همجوار به سفرههاي آبي عراق ميشود که از بغداد تا بصره امتداد دارد، پديدهاي که در نتيجه آن، عمق چاههاي مناطق وسيعي از اين کشورها، عربستان سعودي، منطقه شام (سوريه و لبنان) و بخشهايي از ايران که گياهان از آبهاي زيرزميني آبياري ميشوند، از 25 متر به 100 متر افزايش يافته که حاصل آن تبديل اين مناطق به شورهزارهاي غيرقابلزيست و بدون پوشش گياهي خواهد بود. اين پديده خطرساز، حتي با بارانهاي سيلآسا و سدسازي بهعلت سرازيرشدن اين آبها به خاک عراق قابلپيشگيري نيست.آخرين کشفيات يک استاد عراقي دانشگاه سيدني که در يک گزارش تفصيلي، به مقامات سعودي ارائه شد از دسترسي عراق به مرگبارترين سلاح در حالت اضطراري حکايت ميکند و آنهم استفاده ازچاههاي آب براي جبران کمبود آب است که فاجعه زيستمحيطي را براي عربستان در پي خواهد داشت. براساس اين گزارش درصورتيکه عراق ناچار به اين اقدام شود، سواحل جنوبي خليج فارس تا 150 کيلومتر به شورهزار تبديل ميشود؛ بهطوريکه زيرساختهاي شهرهاي اين مناطق و شهرهايي که آب شرب آنها از چاهها تأمين ميشود، در معرض نابودي کامل قرار خواهند گرفت. اين پژوهشگر براي اثبات مدعاي خود به نمونه زير اشاره ميکند: هنگاميکه داعش يکي از سدهاي الانبار را به اشغال خود درآورد و با بستن آب به روي فرات، چند ماه آب را به سمت حبانيه تغيير مسير داد، سطح آب چاههاي مناطق عرعر عربستان سعودي پنج متر، رياض يک متر و ظهران 10 متر در ماه کاهش يافت. تحقيقات بعدي نشان داد، علت اين امر سرازيرشدن آب اين مناطق به داخل خاک عراق و فوران آن به شکل چشمهها در رودخانه فرات بود. اين گزارش به کشورهاي حاشيه خليج فارس و ايران توصيه ميکند با عراق همکاري كرده و جهت حفظ آبهاي سطحي و محافظت از محيط زيست، ضمن رعايت سهم عراق از آبهاي جاري، بهويژه از جانب ترکيه و ايران از ادامه سدسازي خودداري كنند.اين پژوهشگر هشدار ميدهد در صورت عدم توجه به اين موارد و بحرانيشدن شرايط محيط زيست، عراق ممکن است به اهرمهاي ديگري مانند استفاده از آبهاي درياچه ساوه و حتي پمپاژ آب اين درياچه به خليج فارس از طريق کانال آبي متوسل شود که ظرف دو ماه عواقب زيست محيطي جبرانناپذيري براي کشورهاي همجوار در پي خواهد داشت. در چنين شرايطي، ميزان شوري آب به حدي خواهد رسيد که حتي تکنولوژي آبشيرينکن هم کارايي خود را از دست خواهد داد و با نفوذ نمک به داخل شهرها کنترل اوضاع از دست دولتها خارج خواهد شد.دراينميان، واکنش دولتهاي حاشيه خليجفارس به اين معضل زيست محيطي، بسيار مضحک و تأملبرانگيز است. مقامات دولتي اين کشورها از طريق کانال تلويزيوني صفاي عربستان سعودي، داعش را به بستن رودخانه فرات و قطع آب به روي مردم شهرهاي جنوب بغداد با اکثريت شيعي و کشتار جمعي آنها تشويق و ترغيب ميکنند. و اين در حالي است که عکسهاي ماهوارهاي فرانسه نشان ميداد وقوع چنين امري نتيجهاي جز فاجعه زيستمحيطي براي همسايگان عراق نخواهد داشت و با توجه به اصل موازنه طبيعي (ظروف مرتبطه) و پايينبودن فلات عراق اين اقدام ضدبشري به سرازيرشدن آب سفرههاي زيرزميني اين کشورها بهداخل خاک عراق و ذخيرهسازي آن در مناطق جنوبي کشور خواهد انجاميد که تا پيش از سدسازي ترکيه وسعت سفرههاي زيرزميني آنها بالغ بر دو برابر مساحت کشور لبنان بود. اين توازن طبيعي، باعث افزايش پوشش گياهي و اعتدال جوي و در نتيجه بيابانزدايي خواهد شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.