تراژدی آرمانشهر
«و سرانجام آن روز فرا خواهد رسید، رودخانههای شیر و شراب جاری خواهند شد، گرگ در کنار گوسفند خانه خواهد کرد و نیزهها به چنگکها آویزان میشوند، فیلسوفان پادشاه خواهند شد، نه تزویری در کار خواهد بود و نه نفاقی، نه فریب و نه تملقی، نه ستیز و نه اختلافی. نفرتی در کار نخواهد بود، نیز رشک و گرسنگی و تشنگی رخت برمیبندد. لذت بیشتر خواهد شد. کسی ملکی از آن خود نخواهد داشت و همراهی جمعی جای آن را پر میکند. هرکسی بنا به تواناش کار خواهد کرد و بنا به نیازهایش حمایت و پشتیبانی نصیباش خواهد شد. شکلهای تازه آگاهی انسانی پدید خواهند آمد. طبع شهوانی ما از سرکوبهای بیفایده رها میشود و جامعه در صورتهای مختلف رستگاری غرقه خواهد شد. هرگز جنگی در نخواهد گرفت و همه ما، کوچک و بزرگ، خوشی و سعادت را خواهیم یافت .... بیتردید». (ص11) همه این وعدهها داده شدهاند: این آرمانشهر را اووید توصیف کرده، در افسانههای قرون وسطایی کاکین پیشبینی شده، توماس مور از آن گفته، کارل مارکس پیشبینیاش کرده، ادوارد بلامی برای عموم به تصویرش کشیده، مارکوزه و اسکینر و دوشاردن نیز از آن خبر دادهاند و حتی امروزه افشاگران و هکرهای اینترنتی
از آن دفاع میکنند. بااینحال، این سیاره پس از قرنها حتی به این آرمانها نزدیک هم نشده است. پس باید بحثهای حول آرمانشهر همچنان زنده و پویا باقی بماند. در سال 2000، در آستانه قرن جدید، موضوع آرمانشهر موضوع جذابی برای تحقیق و بررسی به نظر میآمد. کتابخانه عمومی نیویورک نمایشگاه بزرگی به راه انداخت، به نام «آرمانشهر: جستوجوی جامعه آرمانی در جهان غرب». آکسفورد هم سه نفر از سخنرانان برجستهاش - ادوارد راثاستاین (منتقد فرهنگی)، هربرت میوشامپ (منتقد معماری) و مارتین ای. مارتی (مورخ دین) - را دعوت کرد تا درباره تاریخ اندیشه آرمانشهری، عینیت آن و مفاهیم آن بحث کنند. ماحصل این بحثها در کتابی با عنوان «چشماندازهای آرمانشهر» منتشر شد که بهتازگی از سوی نشر آگاه ترجمه شده است. نتیجه سخنرانیها سه قطعه مجزا اما مرتبط به هم است که خوانندگان را از طیف اندیشمندان دینی تا نویسندگان و هنرمندانی که دغدغه جستوجوی جامعه آرمانی را در سر داشتند و آنچه میتوان از انگارهها و تجارب آنان آموخت، آگاه میکند. مجموعهمقالات کتاب حاضر نشان میدهند اگرچه ایدههای آرمانشهری غالبا به شکست یا ویرانشهر (دیستوپیا) انجامیده، تفکر
آرمانشهرگرایانه به خودیخود امری بسیار ارزشمند است و بدون آن نمیتوان تصوری از پیشرفت و تعالی جامعه انسانی داشت.
ادوارد راثاستاین در مقاله اول به مسئلهای میپردازد که میتوان تراژدی آرمانشهر نامید. او با بررسی میراث ادبی و فلسفی این مفهوم تأکید دارد که روی دیگر هر آرمانشهری دیستوپیا است. بهعبارتدیگر طرحهای آرمانشهری بذر تخریب خودشان را در درون خود دارند. همچنین نویسنده در این مقاله پیوند ناگسستنی میان باورهای نهادینه انگارههای آرمانشهری - یعنی هماهنگی، برابری، رفع نیازها یا امیال بیپاسخ، تعامل اخلاقی و نیروی منتج برای ایجاد اشکال تازه آگاهی انسان - و امکان اساسی پیشرفت اجتماعی را مطرح میکند. استاین بر این باور است که تلاشهای آرمانشهری هر خطری داشته باشد، بااینحال نفس جستوجو همچنان پیششرط خیالانگیز تغییرات دسترسپذیر دنیوی است. او با پیگیری ایدههای آرمانی در سیاست و تکنولوژی به این نتیجه میرسد که فناوری نوپای اینترنت بهعنوان یک طرح شبهآرمانشهری، ضمن دگرگونی بنیانهای روابط اجتماعی دنیای حاضر منجر به امحای هویتهای عرفی و صورتهای تعاملی نمیشود.
در مقاله دوم هربرت میوشامپ تصاویر و انگیزههای آرمانشهری را در دو تلاش و عرصه ظاهرا متفاوت جستوجو میکند: یکی سنت بودایی و دیگری آثار معمار اتریشی، آدولف لوس. در نظر نویسنده آثار لوس آرمانشهر را بهعنوان «نمادی از کمال» تصویر میکنند، حال آنکه بودیسم نمونهای از گردهمآمدن ادراک سوبژکتیو و واقعیت ابژکتیو در رابطهای است که در عین دوگانگی منسجم است. طبق نظر او، معماری و آیین بودا، به دلیل وابستگی همسانشان به تحقیق و پالایش ادراک، در کنار یکدیگر قرار میگیرند. معمارانی چون آدولف لوس با طراحی ساختمانهایی که میانجی نیازهای زیباییشناختی و اجتماعی و میانجی فضای داخلی ساختمان و فضای بیرونی آنند، آرمانهای آرمانشهری را به چالش میکشند. کیهانشناسی آیین بودایی مهایانه بر این درک استعاری استوار است که شرط کمال گل لوتوس آشوب تیره و تار مرداب است، یعنی تنها محیطی که لوتوس در آن میروید. در این چارچوب، نویسنده با تمرکز بر تضاد و تناقض، به دنبال تحقق امکان آرمانشهری است. به نظر میوشامپ، چنین درکی التزام به جهان را تقویت میکند. این التزام با جستوجوی همیشگی آگاهی درست از تجربههای ذهنی و واقعیتهای عینی، ناکاملی
و نقص را بازشناسی کرده و از این طریق امکان فراروی از آنها را فراهم میکند.
در مقاله آخر، مارتین مارتی به نمونههای تاریخی و گونههای مختلف اندیشه آرمانشهری میپردازد که در درک کنونی ما از آرمانشهر مؤثرند: از آرمانشهر توماس مور، تلاشهای توماس مونتسر راهب با هدف ساختن جامعهای براساس اصول دینی او در آلمان قرن شانزدهم، جامعهای که یوهان والنتین آندریای، متفکر دینی آلمانی دیگر در اثر قرنهفدهمی خود با نام عیساشهر به تصویر میکشد. او میکوشد نشان دهد گرچه تاکنون هیچ آرمانشهری محقق نشده، باید در سرزنش و تقبیح آنها بسیار محتاط بود. چراکه نباید فراموش کرد ایدههای آرمانشهری ابعادی از وجودمان را یادآوری میکند و سرمنشأ ایدههاییاند که میتوانند در بستری واقعگرایانهتر و عملیتری دنبال شوند.
درمجموع دیدگاههای کتاب حاضر درباره آرمانشهر را میتوان چنین خلاصه کرد: اگر راثاستاین یادآور میشود که برنامههای آرمانشهری فینفسه محکوم به شکستاند، اما مارتی پیشنهاد میدهد که این تلاشها را ببینیم تا جامعه بینقص را با «طنز انسانی» درک کنیم. در نظر مارتی، والاترین ارزش اندیشه آرمانشهری، در تعادل میان درک شناخت آن اندیشه از توانایی انسان و شکگرایی سالم در برابر نظم مطلقی است که بیشتر آرمانشهرها در خیال آناند. این مقالات در عین اینکه گزینشی و فراگیرند، در کنار یکدیگر، به پیچیدگی و تناقضات ذاتی جستوجوی جهان کامل میپردازد و نیز از شیوههای گسترش مرزهای خیال انسان در پی اندیشه آرمانشهری میگویند. ازاینرو، کتاب حاضر را میتوان تلاشی دانست در پاسخ به این سؤال: آیا بدون چشماندازی از آرمانشهر، تصوری از پیشرفت انسانی ممکن است؟
«و سرانجام آن روز فرا خواهد رسید، رودخانههای شیر و شراب جاری خواهند شد، گرگ در کنار گوسفند خانه خواهد کرد و نیزهها به چنگکها آویزان میشوند، فیلسوفان پادشاه خواهند شد، نه تزویری در کار خواهد بود و نه نفاقی، نه فریب و نه تملقی، نه ستیز و نه اختلافی. نفرتی در کار نخواهد بود، نیز رشک و گرسنگی و تشنگی رخت برمیبندد. لذت بیشتر خواهد شد. کسی ملکی از آن خود نخواهد داشت و همراهی جمعی جای آن را پر میکند. هرکسی بنا به تواناش کار خواهد کرد و بنا به نیازهایش حمایت و پشتیبانی نصیباش خواهد شد. شکلهای تازه آگاهی انسانی پدید خواهند آمد. طبع شهوانی ما از سرکوبهای بیفایده رها میشود و جامعه در صورتهای مختلف رستگاری غرقه خواهد شد. هرگز جنگی در نخواهد گرفت و همه ما، کوچک و بزرگ، خوشی و سعادت را خواهیم یافت .... بیتردید». (ص11) همه این وعدهها داده شدهاند: این آرمانشهر را اووید توصیف کرده، در افسانههای قرون وسطایی کاکین پیشبینی شده، توماس مور از آن گفته، کارل مارکس پیشبینیاش کرده، ادوارد بلامی برای عموم به تصویرش کشیده، مارکوزه و اسکینر و دوشاردن نیز از آن خبر دادهاند و حتی امروزه افشاگران و هکرهای اینترنتی
از آن دفاع میکنند. بااینحال، این سیاره پس از قرنها حتی به این آرمانها نزدیک هم نشده است. پس باید بحثهای حول آرمانشهر همچنان زنده و پویا باقی بماند. در سال 2000، در آستانه قرن جدید، موضوع آرمانشهر موضوع جذابی برای تحقیق و بررسی به نظر میآمد. کتابخانه عمومی نیویورک نمایشگاه بزرگی به راه انداخت، به نام «آرمانشهر: جستوجوی جامعه آرمانی در جهان غرب». آکسفورد هم سه نفر از سخنرانان برجستهاش - ادوارد راثاستاین (منتقد فرهنگی)، هربرت میوشامپ (منتقد معماری) و مارتین ای. مارتی (مورخ دین) - را دعوت کرد تا درباره تاریخ اندیشه آرمانشهری، عینیت آن و مفاهیم آن بحث کنند. ماحصل این بحثها در کتابی با عنوان «چشماندازهای آرمانشهر» منتشر شد که بهتازگی از سوی نشر آگاه ترجمه شده است. نتیجه سخنرانیها سه قطعه مجزا اما مرتبط به هم است که خوانندگان را از طیف اندیشمندان دینی تا نویسندگان و هنرمندانی که دغدغه جستوجوی جامعه آرمانی را در سر داشتند و آنچه میتوان از انگارهها و تجارب آنان آموخت، آگاه میکند. مجموعهمقالات کتاب حاضر نشان میدهند اگرچه ایدههای آرمانشهری غالبا به شکست یا ویرانشهر (دیستوپیا) انجامیده، تفکر
آرمانشهرگرایانه به خودیخود امری بسیار ارزشمند است و بدون آن نمیتوان تصوری از پیشرفت و تعالی جامعه انسانی داشت.
ادوارد راثاستاین در مقاله اول به مسئلهای میپردازد که میتوان تراژدی آرمانشهر نامید. او با بررسی میراث ادبی و فلسفی این مفهوم تأکید دارد که روی دیگر هر آرمانشهری دیستوپیا است. بهعبارتدیگر طرحهای آرمانشهری بذر تخریب خودشان را در درون خود دارند. همچنین نویسنده در این مقاله پیوند ناگسستنی میان باورهای نهادینه انگارههای آرمانشهری - یعنی هماهنگی، برابری، رفع نیازها یا امیال بیپاسخ، تعامل اخلاقی و نیروی منتج برای ایجاد اشکال تازه آگاهی انسان - و امکان اساسی پیشرفت اجتماعی را مطرح میکند. استاین بر این باور است که تلاشهای آرمانشهری هر خطری داشته باشد، بااینحال نفس جستوجو همچنان پیششرط خیالانگیز تغییرات دسترسپذیر دنیوی است. او با پیگیری ایدههای آرمانی در سیاست و تکنولوژی به این نتیجه میرسد که فناوری نوپای اینترنت بهعنوان یک طرح شبهآرمانشهری، ضمن دگرگونی بنیانهای روابط اجتماعی دنیای حاضر منجر به امحای هویتهای عرفی و صورتهای تعاملی نمیشود.
در مقاله دوم هربرت میوشامپ تصاویر و انگیزههای آرمانشهری را در دو تلاش و عرصه ظاهرا متفاوت جستوجو میکند: یکی سنت بودایی و دیگری آثار معمار اتریشی، آدولف لوس. در نظر نویسنده آثار لوس آرمانشهر را بهعنوان «نمادی از کمال» تصویر میکنند، حال آنکه بودیسم نمونهای از گردهمآمدن ادراک سوبژکتیو و واقعیت ابژکتیو در رابطهای است که در عین دوگانگی منسجم است. طبق نظر او، معماری و آیین بودا، به دلیل وابستگی همسانشان به تحقیق و پالایش ادراک، در کنار یکدیگر قرار میگیرند. معمارانی چون آدولف لوس با طراحی ساختمانهایی که میانجی نیازهای زیباییشناختی و اجتماعی و میانجی فضای داخلی ساختمان و فضای بیرونی آنند، آرمانهای آرمانشهری را به چالش میکشند. کیهانشناسی آیین بودایی مهایانه بر این درک استعاری استوار است که شرط کمال گل لوتوس آشوب تیره و تار مرداب است، یعنی تنها محیطی که لوتوس در آن میروید. در این چارچوب، نویسنده با تمرکز بر تضاد و تناقض، به دنبال تحقق امکان آرمانشهری است. به نظر میوشامپ، چنین درکی التزام به جهان را تقویت میکند. این التزام با جستوجوی همیشگی آگاهی درست از تجربههای ذهنی و واقعیتهای عینی، ناکاملی
و نقص را بازشناسی کرده و از این طریق امکان فراروی از آنها را فراهم میکند.
در مقاله آخر، مارتین مارتی به نمونههای تاریخی و گونههای مختلف اندیشه آرمانشهری میپردازد که در درک کنونی ما از آرمانشهر مؤثرند: از آرمانشهر توماس مور، تلاشهای توماس مونتسر راهب با هدف ساختن جامعهای براساس اصول دینی او در آلمان قرن شانزدهم، جامعهای که یوهان والنتین آندریای، متفکر دینی آلمانی دیگر در اثر قرنهفدهمی خود با نام عیساشهر به تصویر میکشد. او میکوشد نشان دهد گرچه تاکنون هیچ آرمانشهری محقق نشده، باید در سرزنش و تقبیح آنها بسیار محتاط بود. چراکه نباید فراموش کرد ایدههای آرمانشهری ابعادی از وجودمان را یادآوری میکند و سرمنشأ ایدههاییاند که میتوانند در بستری واقعگرایانهتر و عملیتری دنبال شوند.
درمجموع دیدگاههای کتاب حاضر درباره آرمانشهر را میتوان چنین خلاصه کرد: اگر راثاستاین یادآور میشود که برنامههای آرمانشهری فینفسه محکوم به شکستاند، اما مارتی پیشنهاد میدهد که این تلاشها را ببینیم تا جامعه بینقص را با «طنز انسانی» درک کنیم. در نظر مارتی، والاترین ارزش اندیشه آرمانشهری، در تعادل میان درک شناخت آن اندیشه از توانایی انسان و شکگرایی سالم در برابر نظم مطلقی است که بیشتر آرمانشهرها در خیال آناند. این مقالات در عین اینکه گزینشی و فراگیرند، در کنار یکدیگر، به پیچیدگی و تناقضات ذاتی جستوجوی جهان کامل میپردازد و نیز از شیوههای گسترش مرزهای خیال انسان در پی اندیشه آرمانشهری میگویند. ازاینرو، کتاب حاضر را میتوان تلاشی دانست در پاسخ به این سؤال: آیا بدون چشماندازی از آرمانشهر، تصوری از پیشرفت انسانی ممکن است؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.