|

آموزش پیش‌دبستانی، بایدها و نبایدها

عثمان رفاعی. آموزگار

آموزش در اوایل دوران کودکی، نقشی مهم در زندگی کودکان ایفا می‌کند. به‌همین‌دلیل است که در سراسر جهان توجه زیادی به این امر معطوف می‌شود (اوسانیان، 2002). این سال‌ها مهم‌ترین سال‌های زندگی فرد هستند، زیرا بنیان رشد شخصیت وی در این دوره طرح‌ریزی می‌شود. اهمیت این موضوع به‌گونه‌ای بوده که باعث برگزاری کنوانسیون‌ها و کنفرانس‌های بین‌المللی شده است که از جمله مهم‌ترین آنها می‌توان به کنوانسیون حقوق کودک در سال ۱۹۹۰، کنفرانس جهانی آموزش برای همه در سال ۱۹۹۰ در جامتین و ۱۹۹۳ در دهلی‌نو و کنفرانس بین‌المللی مساعدت به کودکان آفریقا اشاره کرد.
توسعه آموزش‌وپرورش در کشورهایی که دارای چند زبان محاوره‌اي و نوشتاری هستند، به‌ویژه در زمانی که کشور امکانات مالی را برای سرمایه‌گذاری به منظور به‌کار‌گیری چند زبان آموزشی ندارد، با مشکلاتی روبه‌رو است؛ مثلا کشور هندوستان که دارای هزارو 652 گویش و 200 زبان است، اگر بخواهد برای این تعداد زبان و گویش فرایند فرادهی و فراگیری را استوار كند، باید کتاب و مواد درسی را با زبان‌های متعدد به رشته تحریر درآورد. همچنین مراکز تربیت معلم براي آموزش معلم دایر کند که بسیار هزینه‌بر است و از طرفی اگر قادر به اجرای آن نباشد، بدون‌شک در توسعه و سازماندهی آموزش‌وپرورش؛ هم از لحاظ کمی و هم از لحاظ کیفی دچار مشکل خواهد شد.
اما در کشور ایران، تنوع زبان نه آنچنان زیاد است و نه به‌لحاظ مالی آنچنان با کمبود منبع مالی مواجه است که توانایی اجرای آن را نداشته باشد. بی‌شک با یک برنامه‌ریزی مدون و با استفاده از ظرفیت‌های موجود، به آن هدف که همانا آموزش به زبان مادری حداقل (تا پایان ابتدایی) است خواهیم رسید.
با وجود آنچه در قانون اساسی حق آموزش به زبان مادری برای دانش‌آموزان مناطق دوزبانه به‌صراحت بیان شده است، آنچه دولتمردان و برنامه‌ریزان آموزشی را در به اجرا درنیاوردن آن مردد کرده، به‌خطرافتادن تفاهم همگانی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین عوامل تحکیم وحدت ملی است و این تفاهم تحقق نمی‌یابد مگر با زبانی مشترک و با سازماندهی چند زبان آموزشی برای افراد ملتی که به چند زبان تکلم می‌کنند.
صاحب‌نظران بر این باورند که آموزش یک یا دو سال قبل از دبستان در توسعه خزانه لغوی کودکان، ایجاد مفاهیم اساسی و قدرت بیان بسیار مؤثر است و کسب مهارت‌های مختلف از قبیل فصاحت نسبی در کلام و استعمال سریع مجموعه وسیعی از لغات این کودکان را به هنگام ورود به مدارس ابتدایی نسبت به هم‌کلاسی‌هایشان که از این مزیت برخوردار نبوده‌اند متمایز می‌كند و این امتیاز تا آخر سال‌های تحصیل حفظ خواهد شد.
همچنین از جمله دلایلی که از سوی دولت‌ها در تأکید آموزش‌وپرورش پیش از دبستان ابراز شده، تمایل آنها براي کمک به مادرانی است که مجبور به کار‌کردن در خارج از منزلند و مشارکت آنها در امر تولید و خدمات حرفه‌ای در جهت بالندگی اقتصادی کشور به اثبات رسیده است.
مهم‌ترین چالش پیش‌روی مهدکودک و کودکستان‌ها در ایران‌، نبودن متولی واحد در این زمینه است. هم‌اکنون در کشور ما علاوه‌بر آموزش‌وپرورش از طریق نهادها و مؤسسات دیگری همچون بهزیستی، بسیج و شهرداری‌ها خدمات‌رسانی به کودکان زیر شش سال صورت می‌گیرد و گاها دوگانگی یا موازی‌کاری‌هایی نیز وجود دارد. در کشور ما طبق قانون و اسناد موجود چهار تا شش سالگی را دوران پیش‌دبستانی تعریف کرده‌اند و چون اجباری نیست، الزامی برای حضور تمام نوآموزان در این گروه سنی وجود ندارد. با توجه به اینکه این دوره سنی یک دوره طلایی در زندگی است، بنابراین نباید فرصت را از دست بدهیم و برای آموزش این گروه سنی باید تدابیری اندیشید. اگر در این مرحله درست سرمایه‌گذاری شود، در مراحل بعد با صرف انرژی کمتر بازدهی بیشتری خواهیم یافت و اگر فرصت از دست برود جبران آن در سال‌های بعد پرهزینه‌تر و دشوارتر خواهد بود. بنابراین باید مراکز تخصصی آموزش پیش‌دبستانی وجود داشته باشند و این دوره، رسمی تلقی شود. لازم است بچه‌ها از چهارسالگی به‌بعد، با رویکردهایی که نظام کلان کشور تبیین می‌کند تحت حمایت برنامه‌های دوره رسمی قرار بگیرند و این در مناطق دوزبانه ارزش مضاعف پیدا خواهد کرد.
در سند چشم‌‌انداز و نقشه جامع علمی کشور که به‌عنوان سند بالادستی علمی و آموزشی کشور تلقی می‌شود، بر پرورش خلاقیت و روحیه پرسشگری از سنین پایین تأکید شده است. همچنین دهمین راهبرد کلان سند تحول بنیادین به‌روشنی تأکید کرده که دوره پیش‌‌دبستانی حاکمیتی است و وزارت آموزش‌وپرورش مسئولیت آن را برعهده دارد. راهکار ۵-۱ سند تحول نیز به‌روشنی به تبیین آن پرداخته و تعمیم دوره پیش‌‌دبستان به‌ویژه در مناطق محروم را مورد تأکید قرار داده است.
اما در کشور ما، ایران، با تکثر قومی و زبانی دست‌کم در 9 استان کشور، برای کودکان دوزبانه در سنین قبل از دبستان چه اقداماتی صورت گرفته است و کودکستان‌ها و مهدکودک‌ها چه نقشی ایفا كرده‌اند؟ دولتمردان و برنامه‌ریزان آموزشی بر این باورند که برای جبران خلأ و مشکلات ناشی از دوزبانه‌بودن دانش‌آموزان مناطق دوزبانه، دایركردن مراکز پیش‌دبستانی برای کودکان زیر شش سال است. با این شرایط سؤال این است که:
آیا سازوکار لازم و امکانات زیربنایی در برنامه‌ریزی میان‌مدت و بلندمدت، تأمین بودجه و امکانات مالی، فضای آموزشی، تربیت مربی متخصص و آشنا با مسائل روان‌شناسی و تعلیم و تربیت و... مهیاست تا خانواده‌ها بدون دغدغه فرزندان خود را به مهدکودک‌ها و کودکستان‌ها بفرستند؟ آیا آموزش قبل از دبستان که کارشناسان آموزشی آن را به‌عنوان تنها راه همسان‌سازی کودکان مناطق دوزبانه با سایر کودکان مناطق تک‌زبانه می‌دانند، به آن صورتی که لازم است فعالیت می‌کنند و از امکانات لازم برخوردارند؟
به امید روزی که تمام کودکان این سرزمین حتی در دورافتاده‌ترین روستاها از امکانات آموزشی درست و استاندارد بهره‌مند شوند و عدالت آموزشی بر تمام کودکان سایه بیفکند.

آموزش در اوایل دوران کودکی، نقشی مهم در زندگی کودکان ایفا می‌کند. به‌همین‌دلیل است که در سراسر جهان توجه زیادی به این امر معطوف می‌شود (اوسانیان، 2002). این سال‌ها مهم‌ترین سال‌های زندگی فرد هستند، زیرا بنیان رشد شخصیت وی در این دوره طرح‌ریزی می‌شود. اهمیت این موضوع به‌گونه‌ای بوده که باعث برگزاری کنوانسیون‌ها و کنفرانس‌های بین‌المللی شده است که از جمله مهم‌ترین آنها می‌توان به کنوانسیون حقوق کودک در سال ۱۹۹۰، کنفرانس جهانی آموزش برای همه در سال ۱۹۹۰ در جامتین و ۱۹۹۳ در دهلی‌نو و کنفرانس بین‌المللی مساعدت به کودکان آفریقا اشاره کرد.
توسعه آموزش‌وپرورش در کشورهایی که دارای چند زبان محاوره‌اي و نوشتاری هستند، به‌ویژه در زمانی که کشور امکانات مالی را برای سرمایه‌گذاری به منظور به‌کار‌گیری چند زبان آموزشی ندارد، با مشکلاتی روبه‌رو است؛ مثلا کشور هندوستان که دارای هزارو 652 گویش و 200 زبان است، اگر بخواهد برای این تعداد زبان و گویش فرایند فرادهی و فراگیری را استوار كند، باید کتاب و مواد درسی را با زبان‌های متعدد به رشته تحریر درآورد. همچنین مراکز تربیت معلم براي آموزش معلم دایر کند که بسیار هزینه‌بر است و از طرفی اگر قادر به اجرای آن نباشد، بدون‌شک در توسعه و سازماندهی آموزش‌وپرورش؛ هم از لحاظ کمی و هم از لحاظ کیفی دچار مشکل خواهد شد.
اما در کشور ایران، تنوع زبان نه آنچنان زیاد است و نه به‌لحاظ مالی آنچنان با کمبود منبع مالی مواجه است که توانایی اجرای آن را نداشته باشد. بی‌شک با یک برنامه‌ریزی مدون و با استفاده از ظرفیت‌های موجود، به آن هدف که همانا آموزش به زبان مادری حداقل (تا پایان ابتدایی) است خواهیم رسید.
با وجود آنچه در قانون اساسی حق آموزش به زبان مادری برای دانش‌آموزان مناطق دوزبانه به‌صراحت بیان شده است، آنچه دولتمردان و برنامه‌ریزان آموزشی را در به اجرا درنیاوردن آن مردد کرده، به‌خطرافتادن تفاهم همگانی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین عوامل تحکیم وحدت ملی است و این تفاهم تحقق نمی‌یابد مگر با زبانی مشترک و با سازماندهی چند زبان آموزشی برای افراد ملتی که به چند زبان تکلم می‌کنند.
صاحب‌نظران بر این باورند که آموزش یک یا دو سال قبل از دبستان در توسعه خزانه لغوی کودکان، ایجاد مفاهیم اساسی و قدرت بیان بسیار مؤثر است و کسب مهارت‌های مختلف از قبیل فصاحت نسبی در کلام و استعمال سریع مجموعه وسیعی از لغات این کودکان را به هنگام ورود به مدارس ابتدایی نسبت به هم‌کلاسی‌هایشان که از این مزیت برخوردار نبوده‌اند متمایز می‌كند و این امتیاز تا آخر سال‌های تحصیل حفظ خواهد شد.
همچنین از جمله دلایلی که از سوی دولت‌ها در تأکید آموزش‌وپرورش پیش از دبستان ابراز شده، تمایل آنها براي کمک به مادرانی است که مجبور به کار‌کردن در خارج از منزلند و مشارکت آنها در امر تولید و خدمات حرفه‌ای در جهت بالندگی اقتصادی کشور به اثبات رسیده است.
مهم‌ترین چالش پیش‌روی مهدکودک و کودکستان‌ها در ایران‌، نبودن متولی واحد در این زمینه است. هم‌اکنون در کشور ما علاوه‌بر آموزش‌وپرورش از طریق نهادها و مؤسسات دیگری همچون بهزیستی، بسیج و شهرداری‌ها خدمات‌رسانی به کودکان زیر شش سال صورت می‌گیرد و گاها دوگانگی یا موازی‌کاری‌هایی نیز وجود دارد. در کشور ما طبق قانون و اسناد موجود چهار تا شش سالگی را دوران پیش‌دبستانی تعریف کرده‌اند و چون اجباری نیست، الزامی برای حضور تمام نوآموزان در این گروه سنی وجود ندارد. با توجه به اینکه این دوره سنی یک دوره طلایی در زندگی است، بنابراین نباید فرصت را از دست بدهیم و برای آموزش این گروه سنی باید تدابیری اندیشید. اگر در این مرحله درست سرمایه‌گذاری شود، در مراحل بعد با صرف انرژی کمتر بازدهی بیشتری خواهیم یافت و اگر فرصت از دست برود جبران آن در سال‌های بعد پرهزینه‌تر و دشوارتر خواهد بود. بنابراین باید مراکز تخصصی آموزش پیش‌دبستانی وجود داشته باشند و این دوره، رسمی تلقی شود. لازم است بچه‌ها از چهارسالگی به‌بعد، با رویکردهایی که نظام کلان کشور تبیین می‌کند تحت حمایت برنامه‌های دوره رسمی قرار بگیرند و این در مناطق دوزبانه ارزش مضاعف پیدا خواهد کرد.
در سند چشم‌‌انداز و نقشه جامع علمی کشور که به‌عنوان سند بالادستی علمی و آموزشی کشور تلقی می‌شود، بر پرورش خلاقیت و روحیه پرسشگری از سنین پایین تأکید شده است. همچنین دهمین راهبرد کلان سند تحول بنیادین به‌روشنی تأکید کرده که دوره پیش‌‌دبستانی حاکمیتی است و وزارت آموزش‌وپرورش مسئولیت آن را برعهده دارد. راهکار ۵-۱ سند تحول نیز به‌روشنی به تبیین آن پرداخته و تعمیم دوره پیش‌‌دبستان به‌ویژه در مناطق محروم را مورد تأکید قرار داده است.
اما در کشور ما، ایران، با تکثر قومی و زبانی دست‌کم در 9 استان کشور، برای کودکان دوزبانه در سنین قبل از دبستان چه اقداماتی صورت گرفته است و کودکستان‌ها و مهدکودک‌ها چه نقشی ایفا كرده‌اند؟ دولتمردان و برنامه‌ریزان آموزشی بر این باورند که برای جبران خلأ و مشکلات ناشی از دوزبانه‌بودن دانش‌آموزان مناطق دوزبانه، دایركردن مراکز پیش‌دبستانی برای کودکان زیر شش سال است. با این شرایط سؤال این است که:
آیا سازوکار لازم و امکانات زیربنایی در برنامه‌ریزی میان‌مدت و بلندمدت، تأمین بودجه و امکانات مالی، فضای آموزشی، تربیت مربی متخصص و آشنا با مسائل روان‌شناسی و تعلیم و تربیت و... مهیاست تا خانواده‌ها بدون دغدغه فرزندان خود را به مهدکودک‌ها و کودکستان‌ها بفرستند؟ آیا آموزش قبل از دبستان که کارشناسان آموزشی آن را به‌عنوان تنها راه همسان‌سازی کودکان مناطق دوزبانه با سایر کودکان مناطق تک‌زبانه می‌دانند، به آن صورتی که لازم است فعالیت می‌کنند و از امکانات لازم برخوردارند؟
به امید روزی که تمام کودکان این سرزمین حتی در دورافتاده‌ترین روستاها از امکانات آموزشی درست و استاندارد بهره‌مند شوند و عدالت آموزشی بر تمام کودکان سایه بیفکند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.