بحران قطر و وضعیت خاورمیانه
گرگوری گاوس- استاد روابط بینالملل
بحران میان شیخنشینان خلیج فارس که عربستان سعودی و امارات متحده عربی را در برابر قطر قرار داده، ممکن است در کوتاهمدت و با میانجیگری کویت و آمریکا فروکش کند، اما بعید به نظر میرسد در بلندمدت حلوفصل شود. برای آنهایی که بحران کنونی را صرفا از دریچه تقابل فرقهای میبینند، اینکه ایران بهسرعت از پشت قطر در آمده است، تنها تفسیری دیگر از نزاع میان شیعه و سنی است. بااینحال، نزاع بنیادی نه به ایران، بلکه به برداشتهای متفاوت کشورهای سنینشین از رابطه اسلام سیاسی با دولت و حکومت مربوط میشود. قطر، امارات و عربستان سعودی، هر سه از اکثریتی سنی برخوردارند و حاکمانی سنی ادارهشان میکنند، اما مواضع متفاوتی در قبال رابطه میان اسلام و حاکمیت دارند. ترکیه و مصر نیز بهعنوان بزرگترین جمهوریهای سنی راه خود را از آنها جدا کردهاند. در واقع، ناتوانی دولتهای سنی خاورمیانه در ایجاد و تشکیل یک ائتلاف مؤثر و کارآمد، از درک متفاوت آنها در قبال ماهیت تهدیدهایی که پیشِروی خود میبینند، نشئت میگیرد. قطر و ترکیه، امارات و مصر و عربستان سعودی، بهتنهایی سه موضع متفاوت در قبال این مسئله خطیر دارند. بحران قطر تنها جدیدترین و آشکارترین نمود و بروز این نزاع درون سنی هاست.
قطر و اخوانالمسلمین
قطر با حمایت از اخوانالمسلمین مدتها قبل از بهار عربی، روی قدرتگیری اخوانالمسلمین در سراسر جهان عرب قمار کرد. در واقع، قطر بهشتی امن برای تبعیدیان اخوانی، از جمله یوسف القرضاوی، عالم دینی مصری و خالد مشعل، رهبر حماس بود. همچنین قطریها از شبکه تلویزیونی الجزیره، به عنوان محملی برای اشاعه نظرات و نگرشهای اسلام میانهرو و پوپولیستی بهره گرفتند. این موضع سنی پوپولیستی که مشخصا لیبرالدموکرات نبود، به دنبال تسخیر قدرت از طریق روشهای انتخاباتی است. این همان نگرشی است که رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه نیز به آن باور دارد؛ او در موفقیتهای اخوانالمسلمین بعد از بهار عربی، امکان تشکیل جبههای از رژیمهای مشابه به رهبری ترکیه را میدید. سوریه بدون اسد نیز میتوانست یک عضو بالقوه برای این جبهه باشد و به همین خاطر است که اردوغان اولین کشوری در منطقه بود که خواستار کنارهگیری اسد از قدرت شد.
حکمرانی مذهبی عربستان سعودی
عربستان سعودی نقطه مقابل اسلام پوپولیستی و از پایین به بالا (معتقد به روالهای انتخاباتی) است. پادشاهی عربستان مدتها پیش برای تضمین بقای خود، تشکیلات مذهبی سلفی را که با نام وهابیگری شناخته میشود، راه انداخت. روحانیون سعودی اکنون به بوروکراتهایی دولتی بدل شدهاند که حامی تفسیر و قرائتی خشک و دیگرهراسانه از اسلاماند و سعی میکنند این قرائت را در سراسر جهان عرب اشاعه دهند. این شکلی از اسلام از بالا به پایین است که در تقابل با آن خوانشِ معتقد به روالهای انتخاباتی قرار میگیرد.
اسلام از بالا به پایین در یک کشور واحد
امارات متحده عربی هرچند متحد وفادار عربستان محسوب میشود، همزمان نماینده رویکرد و نگرشی سوم در اسلام سیاسی است. اسلام رسمی در امارات ارتباط و پیوستگی تنگاتنگی با قدرت دولتی داشته و تابع آن است. امارات، خلاف عربستان سعودی، نهتنها هیچگونه قصدی برای تبلیغ اسلام در ورای مرزهای خود ندارد، بلکه از نیروهای ضداسلامی در مصر، لیبی و هر جای دیگر حمایت میکند. این هم شکلی از اسلام از بالا به پایین است؛ تنها با این تفاوت که در یک کشور واحد به اجرا درمیآید. اماراتیها در این رویکرد، مصر را نیز در کنار خود میبینند. مصر که زمانی در مرکز جهان عرب قرار داشت، حالا به خاطر مشکلات داخلی و اقتصادیاش، بیشتر یک رهرو است تا یک رهبر. دانشگاه الازهر بهعنوان یکی از مراکز بزرگ و مهم تعالیم اسلام سنی، یقینا به ورای مرزهای مصر نگاه میکند، ولی درحالحاضر از توان مالی کافی برای بهچالشکشیدن نهادها و مؤسسات مُبلغ سلفیگری که از سوی عربستان حمایت میشوند، برخوردار نیست.
نزاعهای ایدئولوژیک در منطقه
اضافهکردن عنصر تروریستهای سلفی که دارای بازوهای قدرتمندی مانند داعش و القاعده است، باعث میشود که منازعات ایدئولوژیک جهان سنی از این هم پیچیدهتر شود. این گروههای تروریستی هرچند در قرائت خشک خود از اسلام، با عربستان سعودی اشتراک دارند؛ اما همزمان از حاکمان سعودی به خاطر نزدیکیشان به ایالات متحده متنفرند. این گروههای تروریستی را نیز میتوان جنبشی از پایین به بالا و پوپولیستی دانست که فرایند انتخاباتی مورد نظر حزب اردوغان و اخوانالمسلمین را رد میکنند. اسلام حکومتی در مرزبندیهای موجود منطقهای، درست در نقطه مقابل خواست تروریستهای سلفی برای تشکیل یک امت واحد مسلمان قرار دارد. شاید به همین خاطر باشد که داعش و القاعده هر بار که فرصت یافتهاند، ترکیه، عربستان سعودی و مصر را از حملات خود بینصیب نگذاشتهاند. کشورهای سنی با اینکه ایران را تهدیدی مشترک میدانند، اما نمیتوانند با هم هماهنگ عمل کنند؛ زیرا یکدیگر را تهدیدی بالقوه برای ثبات و تمامیت ارضی خود میدانند. از نظر مصریها و اماراتیها، اخوانالمسلمین اصلیترین تهدید داخلی بوده و به همین خاطر، به ترکیه و قطر به چشم متحدان دشمنان داخلی خود نگاه
میکنند. یک استدلال ساده و قدیمی: دوستِ دشمن من، دشمن من است. به همین خاطر است که قاهره و ابوظبی بر تعطیلی شبکه الجزیره اصرار دارند. حاکمان سعودی نگراناند که قطر با به حرکت درآوردن جنبشهای اعتراضی در عربستان، در سیاست این کشور مداخله کند. مصر چندان تمایلی ندارد تا از تلاش سعودیها برای کنارزدن اسد در سوریه حمایت کند؛ زیرا میترسد که این مسئله به سود گروههای اسلامگرا، از جمله اخوانالمسلمین تمام شود. عربستان سعودی دارای پیوندهایی تاریخی با اخوانالمسلمین بوده هرچند در سالهای اخیر از آن فاصله گرفته است و اسلام سیاسی پوپولیستی و از پایین به بالا را تهدیدی داخلی میداند. از دیگر سو، ترکیه نگران آن است که در صورت موفقیتآمیزبودن فشارها بر قطر، این فشارهای منطقهای دامن خود او را نیز بگیرد. ترکیه و عربستان سعودی در جنگهای منطقهای در زمین داعش و القاعده بازی کردند؛ ترکیه در سوریه و عربستان سعودی نیز در سوریه و یمن طرف تروریستها را گرفتند، ولی نه قدرت کنترل این شورشیان سلفی را دارند و نه میتوانند به آنها اعتماد کنند. نگرش دونالد ترامپ نیز مبنی بر اتحاد کشورهای سنی علیه ایران و تروریسم مادامی که رژیمهای
سنی در خاورمیانه چنین نگرشهای متفاوت و ناهمگونی در قبال رابطه اسلام با سیاست دارند، بعید است راه به جایی ببرد؛ در خاورمیانهای که با تقابل سنی و شیعه تعریف میشود، خود سنیها ناتوان از ایجاد یک جبهه واحد هستند.
منبع: واشنگتنپست
بحران میان شیخنشینان خلیج فارس که عربستان سعودی و امارات متحده عربی را در برابر قطر قرار داده، ممکن است در کوتاهمدت و با میانجیگری کویت و آمریکا فروکش کند، اما بعید به نظر میرسد در بلندمدت حلوفصل شود. برای آنهایی که بحران کنونی را صرفا از دریچه تقابل فرقهای میبینند، اینکه ایران بهسرعت از پشت قطر در آمده است، تنها تفسیری دیگر از نزاع میان شیعه و سنی است. بااینحال، نزاع بنیادی نه به ایران، بلکه به برداشتهای متفاوت کشورهای سنینشین از رابطه اسلام سیاسی با دولت و حکومت مربوط میشود. قطر، امارات و عربستان سعودی، هر سه از اکثریتی سنی برخوردارند و حاکمانی سنی ادارهشان میکنند، اما مواضع متفاوتی در قبال رابطه میان اسلام و حاکمیت دارند. ترکیه و مصر نیز بهعنوان بزرگترین جمهوریهای سنی راه خود را از آنها جدا کردهاند. در واقع، ناتوانی دولتهای سنی خاورمیانه در ایجاد و تشکیل یک ائتلاف مؤثر و کارآمد، از درک متفاوت آنها در قبال ماهیت تهدیدهایی که پیشِروی خود میبینند، نشئت میگیرد. قطر و ترکیه، امارات و مصر و عربستان سعودی، بهتنهایی سه موضع متفاوت در قبال این مسئله خطیر دارند. بحران قطر تنها جدیدترین و آشکارترین نمود و بروز این نزاع درون سنی هاست.
قطر و اخوانالمسلمین
قطر با حمایت از اخوانالمسلمین مدتها قبل از بهار عربی، روی قدرتگیری اخوانالمسلمین در سراسر جهان عرب قمار کرد. در واقع، قطر بهشتی امن برای تبعیدیان اخوانی، از جمله یوسف القرضاوی، عالم دینی مصری و خالد مشعل، رهبر حماس بود. همچنین قطریها از شبکه تلویزیونی الجزیره، به عنوان محملی برای اشاعه نظرات و نگرشهای اسلام میانهرو و پوپولیستی بهره گرفتند. این موضع سنی پوپولیستی که مشخصا لیبرالدموکرات نبود، به دنبال تسخیر قدرت از طریق روشهای انتخاباتی است. این همان نگرشی است که رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه نیز به آن باور دارد؛ او در موفقیتهای اخوانالمسلمین بعد از بهار عربی، امکان تشکیل جبههای از رژیمهای مشابه به رهبری ترکیه را میدید. سوریه بدون اسد نیز میتوانست یک عضو بالقوه برای این جبهه باشد و به همین خاطر است که اردوغان اولین کشوری در منطقه بود که خواستار کنارهگیری اسد از قدرت شد.
حکمرانی مذهبی عربستان سعودی
عربستان سعودی نقطه مقابل اسلام پوپولیستی و از پایین به بالا (معتقد به روالهای انتخاباتی) است. پادشاهی عربستان مدتها پیش برای تضمین بقای خود، تشکیلات مذهبی سلفی را که با نام وهابیگری شناخته میشود، راه انداخت. روحانیون سعودی اکنون به بوروکراتهایی دولتی بدل شدهاند که حامی تفسیر و قرائتی خشک و دیگرهراسانه از اسلاماند و سعی میکنند این قرائت را در سراسر جهان عرب اشاعه دهند. این شکلی از اسلام از بالا به پایین است که در تقابل با آن خوانشِ معتقد به روالهای انتخاباتی قرار میگیرد.
اسلام از بالا به پایین در یک کشور واحد
امارات متحده عربی هرچند متحد وفادار عربستان محسوب میشود، همزمان نماینده رویکرد و نگرشی سوم در اسلام سیاسی است. اسلام رسمی در امارات ارتباط و پیوستگی تنگاتنگی با قدرت دولتی داشته و تابع آن است. امارات، خلاف عربستان سعودی، نهتنها هیچگونه قصدی برای تبلیغ اسلام در ورای مرزهای خود ندارد، بلکه از نیروهای ضداسلامی در مصر، لیبی و هر جای دیگر حمایت میکند. این هم شکلی از اسلام از بالا به پایین است؛ تنها با این تفاوت که در یک کشور واحد به اجرا درمیآید. اماراتیها در این رویکرد، مصر را نیز در کنار خود میبینند. مصر که زمانی در مرکز جهان عرب قرار داشت، حالا به خاطر مشکلات داخلی و اقتصادیاش، بیشتر یک رهرو است تا یک رهبر. دانشگاه الازهر بهعنوان یکی از مراکز بزرگ و مهم تعالیم اسلام سنی، یقینا به ورای مرزهای مصر نگاه میکند، ولی درحالحاضر از توان مالی کافی برای بهچالشکشیدن نهادها و مؤسسات مُبلغ سلفیگری که از سوی عربستان حمایت میشوند، برخوردار نیست.
نزاعهای ایدئولوژیک در منطقه
اضافهکردن عنصر تروریستهای سلفی که دارای بازوهای قدرتمندی مانند داعش و القاعده است، باعث میشود که منازعات ایدئولوژیک جهان سنی از این هم پیچیدهتر شود. این گروههای تروریستی هرچند در قرائت خشک خود از اسلام، با عربستان سعودی اشتراک دارند؛ اما همزمان از حاکمان سعودی به خاطر نزدیکیشان به ایالات متحده متنفرند. این گروههای تروریستی را نیز میتوان جنبشی از پایین به بالا و پوپولیستی دانست که فرایند انتخاباتی مورد نظر حزب اردوغان و اخوانالمسلمین را رد میکنند. اسلام حکومتی در مرزبندیهای موجود منطقهای، درست در نقطه مقابل خواست تروریستهای سلفی برای تشکیل یک امت واحد مسلمان قرار دارد. شاید به همین خاطر باشد که داعش و القاعده هر بار که فرصت یافتهاند، ترکیه، عربستان سعودی و مصر را از حملات خود بینصیب نگذاشتهاند. کشورهای سنی با اینکه ایران را تهدیدی مشترک میدانند، اما نمیتوانند با هم هماهنگ عمل کنند؛ زیرا یکدیگر را تهدیدی بالقوه برای ثبات و تمامیت ارضی خود میدانند. از نظر مصریها و اماراتیها، اخوانالمسلمین اصلیترین تهدید داخلی بوده و به همین خاطر، به ترکیه و قطر به چشم متحدان دشمنان داخلی خود نگاه
میکنند. یک استدلال ساده و قدیمی: دوستِ دشمن من، دشمن من است. به همین خاطر است که قاهره و ابوظبی بر تعطیلی شبکه الجزیره اصرار دارند. حاکمان سعودی نگراناند که قطر با به حرکت درآوردن جنبشهای اعتراضی در عربستان، در سیاست این کشور مداخله کند. مصر چندان تمایلی ندارد تا از تلاش سعودیها برای کنارزدن اسد در سوریه حمایت کند؛ زیرا میترسد که این مسئله به سود گروههای اسلامگرا، از جمله اخوانالمسلمین تمام شود. عربستان سعودی دارای پیوندهایی تاریخی با اخوانالمسلمین بوده هرچند در سالهای اخیر از آن فاصله گرفته است و اسلام سیاسی پوپولیستی و از پایین به بالا را تهدیدی داخلی میداند. از دیگر سو، ترکیه نگران آن است که در صورت موفقیتآمیزبودن فشارها بر قطر، این فشارهای منطقهای دامن خود او را نیز بگیرد. ترکیه و عربستان سعودی در جنگهای منطقهای در زمین داعش و القاعده بازی کردند؛ ترکیه در سوریه و عربستان سعودی نیز در سوریه و یمن طرف تروریستها را گرفتند، ولی نه قدرت کنترل این شورشیان سلفی را دارند و نه میتوانند به آنها اعتماد کنند. نگرش دونالد ترامپ نیز مبنی بر اتحاد کشورهای سنی علیه ایران و تروریسم مادامی که رژیمهای
سنی در خاورمیانه چنین نگرشهای متفاوت و ناهمگونی در قبال رابطه اسلام با سیاست دارند، بعید است راه به جایی ببرد؛ در خاورمیانهای که با تقابل سنی و شیعه تعریف میشود، خود سنیها ناتوان از ایجاد یک جبهه واحد هستند.
منبع: واشنگتنپست
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.