|

نکاتی درباره فیلم «آشوب»

آسیب‌شناسی جریان روشنفکری و موانع آن

کورش جاهد

«آشوب» فیلمی متفاوت از کاظم راست‌گفتار، در بررسی آسیب‌های مبتلابه قشر تحصیل‌کرده و روشنفکر در بستری از فرایند‌های تاریخی است که تعمدا از سوی سازنده فیلم، اشاره دقیق و مستقیمی به تاریخ وقوع حوادث تاریخی و مقاطع آن نشده، بلکه تنها با پرداختن به شکل کلی سیر حوادث تاریخی از انقلاب مشروطه به‌بعد، به روایت داستان شخصیت اصلی خود می‌پردازد؛ شخصیت جوان تحصیل‌کرده و نسبتا روشنفکری به نام آقای معنوی (کورش تهامی) و نام هنری «آشوب» که در جریان تلاش‌های اجتماعی و فرهنگی خود برای تأسیس یک روزنامه و انجام فعالیت‌های فرهنگی و هنری خود دچار مشکلات متعددی می‌شود و مانند بسیاری از افراد تحصیل‌کرده و صاحب هنر که به‌ناچار مجبور به گذران زندگی‌شان از راه‌های غیرفرهنگی و پیش‌پاافتاده‌ای بوده و هستند؛ از جمله مثلا آوازخوانی آقای معنوی در مراکزی که صاحبان این مراکز به‌اصطلاح فرهنگی، اشخاصی با ظاهر «جاهلی» هستند که به بهانه فروش هرچه‌بیشتر کالای فرهنگی (شعر و موسیقی) به عامه مردم، نازل‌ترین شکل ارائه موسیقی و آواز را از خواننده مطالبه می‌کنند.
درحالی‌که شخصیت آقای معنوی اشعاری از ایرج‌میرزا یا فرخی‌یزدی را به میان می‌آورد که اصولا برای این‌گونه از صاحبان فرهنگ، اشعاری مردود و فاقد اعتبار به‌شمار می‌آیند. درنهایت همین شخصیت فرهنگی و روشنفکر هم با همان تعاریف مشخصی که از روشنفکر و روشنفکری در قامت «راهنمای توده مردم» ارائه داده، نهایتا مجبور به تعظیم‌کردن در برابر قدرت می‌شود که به نظر می‌رسد خود گویای حقیقت تلخ جریان روشنفکری و جامعه تحصیل‌کرده این سرزمین است.
مهم‌ترین چالش‌های شخصیت آقای معنوی این است که نهادهای قدرت و اشخاص صاحب نفوذ با تطمیع این جوان، به جهت‌دهی این عنصر فرهنگی به نفع جریان مختص به خودشان می‌پردازند. چه‌بسا با فراهم‌آوردن عوامل وسوسه‌انگیزی چون پول و قدرت و استفاده از مواد مخدر (استفاده از وافور!) و همچنین آشناکردن این شخص با زنان به‌اصطلاح دل‌فریب، نهایت کوشش خود را برای انحراف فعالیت‌های این فرد به نفع جبهه خودشان دارند؛ از جمله زن به ظاهر دل‌فریبی (یکتا ناصر) که از ابتدا در حیطه قدرت درباریان و خوانین بوده و «آشوب» به دلیل هیجانات دوره جوانی‌اش در اولین نگاه شیفته این دختر جوان می‌شود، هرچند بلافاصله به دلیل توجه به این دختر دل‌فریب مورد عتاب و خشم خان مجلس (داریوش فرهنگ) قرار می‌گیرد.
تا زنی شاعرمسلک و هنرمند (لیلا اوتادی) که از جمله کارمندهای نشریه معنوی است و به شیوه‌ای پیش‌پاافتاده و مبتذل آقای معنوی از سوی همکاران و رؤسای اداری‌اش به‌ناچار از ارتباط با این زن شاعرپیشه و هنرمند فاصله می‌گیرد. هرچند بعدها همین زن شاعرپیشه به شکلی کاملا استعاری و نمادین در قالب نماینده جریان روشنفکری در شعر و ادبیات ظاهر می‌شود و البته «معنوی» هم بعدها به دلیل قرارگرفتن در جریان موردنظر قدرت و ثروت از دستیابی به عشق این دختر شاعرمسلک و هنرمند ناکام مانده، بلکه به شکلی بی‌انگیزه و تأسف‌بار، تا انتهای فیلم، درگیر احساسی نه‌چندان عمیق و غیرعاشقانه با دختر متعلق به حیطه قدرت و ثروت می‌شود. درواقع این شکل از قرارگیری شخصیت‌های زنانه فیلم در ارتباط با شخصیت «آشوب» هم به‌تبع مفهوم کلی اثر می‌تواند نمایانگر دو روی سکه قدرت و ثروت از یک سو و تقابل آن با حیطه هنر و اندیشه هم باشد که در مقابل دو شخصیت اصلی زن فیلم نمود پیدا کرده است.
فیلم «آشوب» به طور موازی و به شیوه‌ای نمادین به آسیب‌شناسی نوع فعالیت جریان‌های سیاسی و احزاب وابسته به آن در ایران می‌پردازد.
از لحاظ شکل‌شناسی (فرم)، فیلم «آشوب» از کلیشه‌های ناگزیر تصویری و فضاسازی فیلم‌های تاریخی ایرانی مانند سریال «هزاردستان» تا جلوه‌های تصویری فیلم‌های مشهور آمریکایی نظیر «ماتریکس» بهره می‌برد که به نظر اتفاق مناسب و خلاقانه‌ای در جهت ایجاد یک تنوع تصویری و جدید در سینمای ایران است که فیلم را از کلیشه همیشگی آرایه‌های تاریخی یکنواخت و گاه تصنعی و روبنایی خارج کرده و به‌گونه‌ای به جلوه‌های متنوع تصویری امروز سینمای جهان پیوند می‌زند؛ پیوندی که البته آن‌قدرها در راستای بیان مفاهیم و فضاسازی کلی فیلم، تصنعی و ناهم‌خوان به نظر نمی‌رسد، بلکه بیننده را درگیر جلوه‌های تصویری متفاوت و نوگرایانه‌ای در سینمای ایران نیز می‌کند... .
به هر شکل فیلم «آشوب» با رویکردی شبه‌تاریخی و فضاسازی اثر در گستره تاریخ ایران پس از مشروطیت، به نمایش شوربختی و رنج قشر روشنفکر و شاید بتوان گفت شخصیتی نمونه‌وار از «طبقه متوسط خواهان فرهنگ مترقی و آزادی و پیشرفت اجتماعی» می‌پردازد که در انتها شخصیت اصلی به معنای واقعی با فاصله‌گرفتن مشخص از اهداف و انگیزه‌های اولیه انسانی و فرهنگی‌اش، ناچار به تغییری ماهوی در جهت منافع قدرت و ثروت شده، چه‌بسا خود با گرفتن رشوه و جابه‌جاکردن حق و ناحق در مسندهای اداری و حرفه‌ای‌اش، به شیوه‌ای دردناک، اما عبرت‌آموز، تبدیل به یکی از عوامل همین جبهه ثروت و قدرت اجتماعی می‌شود.
به‌گونه‌ای که حتی از سوی یکی از شاگردان و دانشجویان مریدش، وودی آلن‌وار در فیلم «امتیاز نهایی» Match Point گویی در محکمه وجدان، مورد سرزنش و بازخواست قرار می‌گیرد که چگونه با پشت‌کردن به اهداف انسانی و فرهنگی ابتدای فیلم، اکنون و در انتهای فیلم دیگر تبدیل به عنصری رشوه‌خوار و قدرت‌طلب شده است!
البته به‌گونه‌ای هم خود فیلم و کارگردان آن در جدال با نظام ناهماهنگ و مافیایی پخش فیلم قرار می‌گیرند و متأسفانه در نگاه اول جلوه بازاری و گیشه‌ای را پیدا کرده که از توجه جدی مخاطب سینما بازمانده است.

«آشوب» فیلمی متفاوت از کاظم راست‌گفتار، در بررسی آسیب‌های مبتلابه قشر تحصیل‌کرده و روشنفکر در بستری از فرایند‌های تاریخی است که تعمدا از سوی سازنده فیلم، اشاره دقیق و مستقیمی به تاریخ وقوع حوادث تاریخی و مقاطع آن نشده، بلکه تنها با پرداختن به شکل کلی سیر حوادث تاریخی از انقلاب مشروطه به‌بعد، به روایت داستان شخصیت اصلی خود می‌پردازد؛ شخصیت جوان تحصیل‌کرده و نسبتا روشنفکری به نام آقای معنوی (کورش تهامی) و نام هنری «آشوب» که در جریان تلاش‌های اجتماعی و فرهنگی خود برای تأسیس یک روزنامه و انجام فعالیت‌های فرهنگی و هنری خود دچار مشکلات متعددی می‌شود و مانند بسیاری از افراد تحصیل‌کرده و صاحب هنر که به‌ناچار مجبور به گذران زندگی‌شان از راه‌های غیرفرهنگی و پیش‌پاافتاده‌ای بوده و هستند؛ از جمله مثلا آوازخوانی آقای معنوی در مراکزی که صاحبان این مراکز به‌اصطلاح فرهنگی، اشخاصی با ظاهر «جاهلی» هستند که به بهانه فروش هرچه‌بیشتر کالای فرهنگی (شعر و موسیقی) به عامه مردم، نازل‌ترین شکل ارائه موسیقی و آواز را از خواننده مطالبه می‌کنند.
درحالی‌که شخصیت آقای معنوی اشعاری از ایرج‌میرزا یا فرخی‌یزدی را به میان می‌آورد که اصولا برای این‌گونه از صاحبان فرهنگ، اشعاری مردود و فاقد اعتبار به‌شمار می‌آیند. درنهایت همین شخصیت فرهنگی و روشنفکر هم با همان تعاریف مشخصی که از روشنفکر و روشنفکری در قامت «راهنمای توده مردم» ارائه داده، نهایتا مجبور به تعظیم‌کردن در برابر قدرت می‌شود که به نظر می‌رسد خود گویای حقیقت تلخ جریان روشنفکری و جامعه تحصیل‌کرده این سرزمین است.
مهم‌ترین چالش‌های شخصیت آقای معنوی این است که نهادهای قدرت و اشخاص صاحب نفوذ با تطمیع این جوان، به جهت‌دهی این عنصر فرهنگی به نفع جریان مختص به خودشان می‌پردازند. چه‌بسا با فراهم‌آوردن عوامل وسوسه‌انگیزی چون پول و قدرت و استفاده از مواد مخدر (استفاده از وافور!) و همچنین آشناکردن این شخص با زنان به‌اصطلاح دل‌فریب، نهایت کوشش خود را برای انحراف فعالیت‌های این فرد به نفع جبهه خودشان دارند؛ از جمله زن به ظاهر دل‌فریبی (یکتا ناصر) که از ابتدا در حیطه قدرت درباریان و خوانین بوده و «آشوب» به دلیل هیجانات دوره جوانی‌اش در اولین نگاه شیفته این دختر جوان می‌شود، هرچند بلافاصله به دلیل توجه به این دختر دل‌فریب مورد عتاب و خشم خان مجلس (داریوش فرهنگ) قرار می‌گیرد.
تا زنی شاعرمسلک و هنرمند (لیلا اوتادی) که از جمله کارمندهای نشریه معنوی است و به شیوه‌ای پیش‌پاافتاده و مبتذل آقای معنوی از سوی همکاران و رؤسای اداری‌اش به‌ناچار از ارتباط با این زن شاعرپیشه و هنرمند فاصله می‌گیرد. هرچند بعدها همین زن شاعرپیشه به شکلی کاملا استعاری و نمادین در قالب نماینده جریان روشنفکری در شعر و ادبیات ظاهر می‌شود و البته «معنوی» هم بعدها به دلیل قرارگرفتن در جریان موردنظر قدرت و ثروت از دستیابی به عشق این دختر شاعرمسلک و هنرمند ناکام مانده، بلکه به شکلی بی‌انگیزه و تأسف‌بار، تا انتهای فیلم، درگیر احساسی نه‌چندان عمیق و غیرعاشقانه با دختر متعلق به حیطه قدرت و ثروت می‌شود. درواقع این شکل از قرارگیری شخصیت‌های زنانه فیلم در ارتباط با شخصیت «آشوب» هم به‌تبع مفهوم کلی اثر می‌تواند نمایانگر دو روی سکه قدرت و ثروت از یک سو و تقابل آن با حیطه هنر و اندیشه هم باشد که در مقابل دو شخصیت اصلی زن فیلم نمود پیدا کرده است.
فیلم «آشوب» به طور موازی و به شیوه‌ای نمادین به آسیب‌شناسی نوع فعالیت جریان‌های سیاسی و احزاب وابسته به آن در ایران می‌پردازد.
از لحاظ شکل‌شناسی (فرم)، فیلم «آشوب» از کلیشه‌های ناگزیر تصویری و فضاسازی فیلم‌های تاریخی ایرانی مانند سریال «هزاردستان» تا جلوه‌های تصویری فیلم‌های مشهور آمریکایی نظیر «ماتریکس» بهره می‌برد که به نظر اتفاق مناسب و خلاقانه‌ای در جهت ایجاد یک تنوع تصویری و جدید در سینمای ایران است که فیلم را از کلیشه همیشگی آرایه‌های تاریخی یکنواخت و گاه تصنعی و روبنایی خارج کرده و به‌گونه‌ای به جلوه‌های متنوع تصویری امروز سینمای جهان پیوند می‌زند؛ پیوندی که البته آن‌قدرها در راستای بیان مفاهیم و فضاسازی کلی فیلم، تصنعی و ناهم‌خوان به نظر نمی‌رسد، بلکه بیننده را درگیر جلوه‌های تصویری متفاوت و نوگرایانه‌ای در سینمای ایران نیز می‌کند... .
به هر شکل فیلم «آشوب» با رویکردی شبه‌تاریخی و فضاسازی اثر در گستره تاریخ ایران پس از مشروطیت، به نمایش شوربختی و رنج قشر روشنفکر و شاید بتوان گفت شخصیتی نمونه‌وار از «طبقه متوسط خواهان فرهنگ مترقی و آزادی و پیشرفت اجتماعی» می‌پردازد که در انتها شخصیت اصلی به معنای واقعی با فاصله‌گرفتن مشخص از اهداف و انگیزه‌های اولیه انسانی و فرهنگی‌اش، ناچار به تغییری ماهوی در جهت منافع قدرت و ثروت شده، چه‌بسا خود با گرفتن رشوه و جابه‌جاکردن حق و ناحق در مسندهای اداری و حرفه‌ای‌اش، به شیوه‌ای دردناک، اما عبرت‌آموز، تبدیل به یکی از عوامل همین جبهه ثروت و قدرت اجتماعی می‌شود.
به‌گونه‌ای که حتی از سوی یکی از شاگردان و دانشجویان مریدش، وودی آلن‌وار در فیلم «امتیاز نهایی» Match Point گویی در محکمه وجدان، مورد سرزنش و بازخواست قرار می‌گیرد که چگونه با پشت‌کردن به اهداف انسانی و فرهنگی ابتدای فیلم، اکنون و در انتهای فیلم دیگر تبدیل به عنصری رشوه‌خوار و قدرت‌طلب شده است!
البته به‌گونه‌ای هم خود فیلم و کارگردان آن در جدال با نظام ناهماهنگ و مافیایی پخش فیلم قرار می‌گیرند و متأسفانه در نگاه اول جلوه بازاری و گیشه‌ای را پیدا کرده که از توجه جدی مخاطب سینما بازمانده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.