عواقب ژئوپلیتيک واگذاري جزاير مصري به عربستان
كوروش احمدي
رئيسجمهور مصر نهايتا و باوجود مخالفتهاي گسترده افکار عمومي در آن کشور با تصويب موافقتنامه تعيين حدود دريايي با عربستان که در پي تصويب آن از سوی پارلمان انجام شد، بر واگذاري دو جزيره تيران و صنافير به عربستان صحه گذاشت. نهاييشدن اين توافق که باوجود اعتراضات عمومي در مصر و رد توافق از سوی دادگاه عالي اداري مصر در مرحله بدوي انجام شد، لطمات قابلتوجهي به موقعيت سياسي سيسي در داخل مصر زده است. دولت مصر استدلال ميکند که اين دو جزيره هميشه متعلق به عربستان بوده و در سال 1950 به علت ضعف آن کشور در دفاع از آنها در برابر اسرائيل به مصر اجاره داده شدند. درمقابل، مخالفان براي رد ادعاي دولت به اسنادي از دوره اشغال مصر از سوی ناپلئون تا موافقتنامه سايکس- پيکو در 1916 و نيز برخي فرمانها و احکام دادگاه استناد ميکنند.
موافقتنامه مذکور يکي از پنج توافقنامهاي بود که در آوريل 2016 و در جريان سفر ملک سلمان به قاهره امضا شد. در سه توافقنامه ديگر رسما از ايجاد يک صندوق سرمايهگذاري مشترک با سرمايه 60 میليارد ريال سعودي (16 ميليارد دلار) و ارسال ماهانه 700 هزار بشکه نفت سعودي به مصر و وصل دو کشور به هم از طريق ساخت يک پل روي اين دو جزيره سخن رفته است. برخي نيز مدعي شدهاند که جزاير در ازاي دو ميليارد دلار سالانه و 25 درصد از منافع نفت و گاز جزاير به عربستان واگذار شده است. بههرحال، شکي نيست که با توجه به مشکلات اقتصادي شديد در مصر، اميد به دريافت کمکهاي مالي و سرمايهگذاري مشترک يکي از دلايل اين اقدام مصر بوده، اما نميتوان واگذاري اين جزاير را عامل تعيينکنندهاي در حمايتهاي عربستان از دولت نظامي مصر بهشمار آورد. رياض از سال 2013 بهبعد به دلايل استراتژيک، سياسي و ايدئولوژيک، از جمله دشمني مشترک با اخوانالمسلمين، قويا از قاهره حمايت کرده و صرفنظر از اين توافق، فرض بر اين است که در وضعيت کنوني اين حمايتها تحت هر شرايطي ادامه خواهد يافت. مصر، پرجمعيتترين کشور عربي و دارنده بزرگترين ارتش عربي است و رياض تصور ميکند
که هم در صفبنديهاي منطقهاي و هم براي حفظ وضع موجود در کشورهاي عربي به همراهي قاهره نياز دارد.
از نظر ژئوپلیتيک، تيران و صنافير حائز اهميت بسيار زيادي هستند. اين دو جزيره در فاصله چهار کيلومتر از يکديگر در درياي سرخ و دهانه خليج عقبه قرار دارند. جزيره تيران در مجاورت تنگه تيران واقع است که تنها راه تردد کشتيها به بندر ايلات در اسرائيل و بندر عقبه در اردن است. اعمال محدوديتهايي بر عبور کشتيهاي اسرائيلي از اين تنگه در می 1967 نهايتا به جنگ ششروزه انجاميد. اين جزاير در سال 1956 و 1967 به اشغال اسرائيل درآمدند و هر دوبار درنهايت به مصر اعاده شدند. در سال 1979 به پيمان کمپ ديويد بين مصر و اسرائيل، بندي اضافه شد که بر تعلق دو جزيره به مصر، غيرنظاميبودن آن دو، استقرار يک نيروي بينالمللي در آنها و حق عبور از تنگه تيران براي همه کشورها تأکيد شده است.
با توجه به اين بند و اينکه اسرائيل مدعي ذينفعبودن در وضعيت دو جزيره است، شواهد حاکي از نقشداشتن اسرائيل در اين واگذاري و رضايت از آن است. به گزارش الاهرام، مصر رسما اسرائيل را در جريان طرح واگذاري قرار داده و اعلام کرده بود که عربستان به مفاد موافقتنامه کمپ ديويد در مورد جزاير متعهد است. جوبير، وزير خارجه عربستان، نيز در مصاحبهاي رسما آمادگي عربستان براي محترمشمردن مفاد کمپ ديويد در مورد جزاير را اعلام کرد. رسانههاي اسرائيل همچنين ادعا کردند که دولت سعودي نامهاي رسمي نيز مبنيبر پايبندي به کمپ ديويد در اين مورد به اسرائيل فرستاده است. موشه يعلون، وزير دفاع اسرائيل، در اين مورد به خبرنگاران گفت: «ما به توافقي چهارجانبه (مصر، عربستان، اسرائيل و اردن) براي انتقال مسئوليت جزاير رسيديم، مشروط بر اينکه سعوديها جاي مصريها را در ضميمه نظامي پيمان کمپ ديويد بگيرند».
نقش اسرائيل در اين توافق ميتواند موجب تسريع برخي روندها در منطقه باشد. اعلام رضايت اسرائيل به اين توافق، تماسهاي بين دو طرف در اين رابطه و نامه مورد اشاره ميتواند به روند نزديکشدن عربستان و اسرائيل سرعت بخشد و نقش اسرائيل در محور عربستان در منطقه را علنيتر کند. البته از زمان رويکارآمدن سيسي در مصر در سال 2013، اسرائيل اصراري بر اجراي دقيق پيمان کمپ ديويد ندارد. برعکس، اجازه حضور شمار فزايندهاي سرباز مصري در سينا را براي مبارزه با اسلامگرايان و اعمال محاصره غزه داده است. از طرفي، گزارشهاي متعددي حکايت از وجود روابط تجارتي، امنيتي و اطلاعاتي بين اسرائيل و عربستان و حتي آموزش نيروهاي سعودي از سوی اسرائيل دارد. عدم اعتراض اسرائيل به فروش سلاح آمريکايي به سعودي در اين رابطه نيز حائز اهميت است.
شوقي عيسي، يک تحليلگر فلسطيني و وزير سابق در حکومت خودگردان، گفته است: «درواقع ممکن است اسرائيل مشوق مصر براي تحويل دو جزيره به عربستان بوده باشد». پيشفرض اين نظر اين است که اسرائيل کنترل عربستان بر دو جزيره را ترجيح ميدهد؛ چراکه اين امر عربستان را به پيمان کمپ ديويد متعهد ميکند، مستلزم همکاريهاي امنيتي نزديکتري بين اسرائيل و عربستان با کمک مصر و اردن خواهد بود، عربستان و اسرائيل را در تماس بيشتري با هم قرار ميدهد و به اسرائيل امکان ايفاي نقش بيشتري در منطقه ميدهد. چنين روندي همچنين ميتواند از طريق نزديکشدن روابط اسرائيل با اعراب، فلسطينيها را بيش از پيش در برابر فشارهاي آمريکا و اسرائيل براي پذيرش صلحي ناعادلانه و تحميلي آسيبپذير کند.
رئيسجمهور مصر نهايتا و باوجود مخالفتهاي گسترده افکار عمومي در آن کشور با تصويب موافقتنامه تعيين حدود دريايي با عربستان که در پي تصويب آن از سوی پارلمان انجام شد، بر واگذاري دو جزيره تيران و صنافير به عربستان صحه گذاشت. نهاييشدن اين توافق که باوجود اعتراضات عمومي در مصر و رد توافق از سوی دادگاه عالي اداري مصر در مرحله بدوي انجام شد، لطمات قابلتوجهي به موقعيت سياسي سيسي در داخل مصر زده است. دولت مصر استدلال ميکند که اين دو جزيره هميشه متعلق به عربستان بوده و در سال 1950 به علت ضعف آن کشور در دفاع از آنها در برابر اسرائيل به مصر اجاره داده شدند. درمقابل، مخالفان براي رد ادعاي دولت به اسنادي از دوره اشغال مصر از سوی ناپلئون تا موافقتنامه سايکس- پيکو در 1916 و نيز برخي فرمانها و احکام دادگاه استناد ميکنند.
موافقتنامه مذکور يکي از پنج توافقنامهاي بود که در آوريل 2016 و در جريان سفر ملک سلمان به قاهره امضا شد. در سه توافقنامه ديگر رسما از ايجاد يک صندوق سرمايهگذاري مشترک با سرمايه 60 میليارد ريال سعودي (16 ميليارد دلار) و ارسال ماهانه 700 هزار بشکه نفت سعودي به مصر و وصل دو کشور به هم از طريق ساخت يک پل روي اين دو جزيره سخن رفته است. برخي نيز مدعي شدهاند که جزاير در ازاي دو ميليارد دلار سالانه و 25 درصد از منافع نفت و گاز جزاير به عربستان واگذار شده است. بههرحال، شکي نيست که با توجه به مشکلات اقتصادي شديد در مصر، اميد به دريافت کمکهاي مالي و سرمايهگذاري مشترک يکي از دلايل اين اقدام مصر بوده، اما نميتوان واگذاري اين جزاير را عامل تعيينکنندهاي در حمايتهاي عربستان از دولت نظامي مصر بهشمار آورد. رياض از سال 2013 بهبعد به دلايل استراتژيک، سياسي و ايدئولوژيک، از جمله دشمني مشترک با اخوانالمسلمين، قويا از قاهره حمايت کرده و صرفنظر از اين توافق، فرض بر اين است که در وضعيت کنوني اين حمايتها تحت هر شرايطي ادامه خواهد يافت. مصر، پرجمعيتترين کشور عربي و دارنده بزرگترين ارتش عربي است و رياض تصور ميکند
که هم در صفبنديهاي منطقهاي و هم براي حفظ وضع موجود در کشورهاي عربي به همراهي قاهره نياز دارد.
از نظر ژئوپلیتيک، تيران و صنافير حائز اهميت بسيار زيادي هستند. اين دو جزيره در فاصله چهار کيلومتر از يکديگر در درياي سرخ و دهانه خليج عقبه قرار دارند. جزيره تيران در مجاورت تنگه تيران واقع است که تنها راه تردد کشتيها به بندر ايلات در اسرائيل و بندر عقبه در اردن است. اعمال محدوديتهايي بر عبور کشتيهاي اسرائيلي از اين تنگه در می 1967 نهايتا به جنگ ششروزه انجاميد. اين جزاير در سال 1956 و 1967 به اشغال اسرائيل درآمدند و هر دوبار درنهايت به مصر اعاده شدند. در سال 1979 به پيمان کمپ ديويد بين مصر و اسرائيل، بندي اضافه شد که بر تعلق دو جزيره به مصر، غيرنظاميبودن آن دو، استقرار يک نيروي بينالمللي در آنها و حق عبور از تنگه تيران براي همه کشورها تأکيد شده است.
با توجه به اين بند و اينکه اسرائيل مدعي ذينفعبودن در وضعيت دو جزيره است، شواهد حاکي از نقشداشتن اسرائيل در اين واگذاري و رضايت از آن است. به گزارش الاهرام، مصر رسما اسرائيل را در جريان طرح واگذاري قرار داده و اعلام کرده بود که عربستان به مفاد موافقتنامه کمپ ديويد در مورد جزاير متعهد است. جوبير، وزير خارجه عربستان، نيز در مصاحبهاي رسما آمادگي عربستان براي محترمشمردن مفاد کمپ ديويد در مورد جزاير را اعلام کرد. رسانههاي اسرائيل همچنين ادعا کردند که دولت سعودي نامهاي رسمي نيز مبنيبر پايبندي به کمپ ديويد در اين مورد به اسرائيل فرستاده است. موشه يعلون، وزير دفاع اسرائيل، در اين مورد به خبرنگاران گفت: «ما به توافقي چهارجانبه (مصر، عربستان، اسرائيل و اردن) براي انتقال مسئوليت جزاير رسيديم، مشروط بر اينکه سعوديها جاي مصريها را در ضميمه نظامي پيمان کمپ ديويد بگيرند».
نقش اسرائيل در اين توافق ميتواند موجب تسريع برخي روندها در منطقه باشد. اعلام رضايت اسرائيل به اين توافق، تماسهاي بين دو طرف در اين رابطه و نامه مورد اشاره ميتواند به روند نزديکشدن عربستان و اسرائيل سرعت بخشد و نقش اسرائيل در محور عربستان در منطقه را علنيتر کند. البته از زمان رويکارآمدن سيسي در مصر در سال 2013، اسرائيل اصراري بر اجراي دقيق پيمان کمپ ديويد ندارد. برعکس، اجازه حضور شمار فزايندهاي سرباز مصري در سينا را براي مبارزه با اسلامگرايان و اعمال محاصره غزه داده است. از طرفي، گزارشهاي متعددي حکايت از وجود روابط تجارتي، امنيتي و اطلاعاتي بين اسرائيل و عربستان و حتي آموزش نيروهاي سعودي از سوی اسرائيل دارد. عدم اعتراض اسرائيل به فروش سلاح آمريکايي به سعودي در اين رابطه نيز حائز اهميت است.
شوقي عيسي، يک تحليلگر فلسطيني و وزير سابق در حکومت خودگردان، گفته است: «درواقع ممکن است اسرائيل مشوق مصر براي تحويل دو جزيره به عربستان بوده باشد». پيشفرض اين نظر اين است که اسرائيل کنترل عربستان بر دو جزيره را ترجيح ميدهد؛ چراکه اين امر عربستان را به پيمان کمپ ديويد متعهد ميکند، مستلزم همکاريهاي امنيتي نزديکتري بين اسرائيل و عربستان با کمک مصر و اردن خواهد بود، عربستان و اسرائيل را در تماس بيشتري با هم قرار ميدهد و به اسرائيل امکان ايفاي نقش بيشتري در منطقه ميدهد. چنين روندي همچنين ميتواند از طريق نزديکشدن روابط اسرائيل با اعراب، فلسطينيها را بيش از پيش در برابر فشارهاي آمريکا و اسرائيل براي پذيرش صلحي ناعادلانه و تحميلي آسيبپذير کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.