|

چرا باز هم يك شهر ايرانی، پايتخت جهانی كتاب نشد؟

علي‌اصغر سيدآبادي

با اعلام شارجه به‌عنوان پايتخت جهاني كتاب در سال ٢٠١٩ ميلادی از طرف يونسكو بار ديگر اين سؤال پيش مي‌آيد كه چرا يك شهر ايراني پايتخت جهاني كتاب نشد؟ روشن است كه دلمان می‌خواست شهری از ايران چنين عنوانی را كسب می‌کرد؛ اما چرا اين اتفاق نيفتاده است؟ می‌توانيم خودمان را راحت كنيم و همه چيز را به سياست و لابی و حتي پول ربط بدهيم. من نمی‌دانم آيا لابی و سياست و پول مؤثر است يا نه؟ و اگر مؤثر است، به چه ميزان؛ اما می‌دانم كه چنين تحليل‌هايي حتي اگر بهره‌اي از واقعيت داشته باشد، براي ما پيش‌برنده نيست و جز پنهان‌ماندن ضعف‌هايمان كمكي نمي‌كند.

ما با وجود برخورداری از سرمايه انسانی و فرهنگی بزرگ در اين زمينه به چنين مسائلی توجهي نداريم. اگر اين كم‌توجهي، با فعاليت فرهنگي مناسب و برنامه‌ريزي‌شده و در‌عين‌حال كم‌توجهي به عنوان‌ها و جوايز بين‌المللي بود، با‌ارزش و پذيرفتني بود. از دو، سه سال قبل، همزمان با افزايش فعاليت‌هاي ترويج كتاب‌خواني در شهرستان‌ها، برخی شهرهای ايران پرونده خود را برای كسب عنوان پايتخت جهاني كتاب ارائه داده‌اند؛ اما معمولا اين پرونده‌ها نه در مرحله تدوين و نه در مرحله تصويب و نه سرمايه‌گذاري در سطح شهر و كشور از حمايت لازم برخوردار نيستند. اين پرونده‌ها معمولا با علاقه‌مندي و حمايت يکی، دو مدير شهر در حالي آماده شده است كه تجربه و تمرين كافي را براي تدوين برنامه‌هايي در سطح بين‌المللي نداريم. از آن سو شارجه از چند سال قبل با حمايت خاندان شيخ ابوظبی با سرمايه‌گذاري هنگفت مالي و بهره‌گيري از همكاري مشاوران زبده خارجي در زمينه كتاب فعال شده و رويدادهای ملی و بين‌المللی مانند كنفرانس ترويج کتاب‌خوانی، نمايشگاه بين‌المللی كتاب، فعاليت‌هايي در حوزه خريد و فروش، رايت و انتشار كتاب با همكاري مؤلفان و تصويرگران خارجي و... طراحي و اجرا كرده است. شارجه شايد در قياس با برخي شهرهاي ايران در کتاب‌خوانی از نظر عملكرد محلی از اِعراب نداشته ‌باشد؛ اما در نظر داشته‌ باشيم كه در پايتخت جهانی كتاب، رقابت بر سر اين نيست كه چه كرده‌ايم؛ بلكه رقابت بر سر اين است كه درباره کتاب‌خوانی چه كار خواهيم كرد و چه برنامه‌هایی داريم و چقدر سرمايه گذاشته‌ايم. اگر قرار است درباره چرایی انتخاب شارجه و انتخاب‌نشدن يك شهر ايرانی، تحقيق كنيم، در كنار نقش احتمالی لابی بايد به اين چند پرسش هم پاسخ بدهيم. شايد وقتي برنامه مكتوب شارجه منتشر بشود، دقيق‌تر بتوان به اين پرسش‌ها پاسخ داد؛ اما عجالتا مي‌توانيم به نكاتي اشاره كنيم. نمايندگان سه نهاد بين‌المللي مربوط به كتاب يعني انجمن قلم، انجمن بين‌المللي ناشران و انجمن بين‌المللي كتابداران (ايفلا) در هيئت داوران انتخاب پايتخت جهاني كتاب عضو هستند. نهادها و مؤسسات ايراني از اين سه نهاد تنها با ايفلا مراوده رسمي دارند و به‌تازگي با انجمن بين‌المللي ناشران نيز مراودات غيررسمي برقرار كرده‌اند. انجمن قلم به خاطر وجود مميزي در ايران منتقد است و انجمن ناشران به دليل رعايت‌نکردن كپي‌رايت. اين دو موضوع مي‌تواند به‌عنوان موانع انتخاب شهرهاي ايران تأثيرگذار باشد؛ افزون‌بر‌اين مسائل ديگري نيز به‌ویژه وقتي به‌نحوي به يونسكو مرتبط باشد، مي‌تواند تشديد‌كننده باشد.
از سوي ديگر شيخ‌نشين‌ها هم چنان كه امور اجرائي نمايشگاه‌ها و بي‌ينال‌ها و رويدادهاي فرهنگي‌شان را به پيمانكاران خارجي واگذار مي‌كنند، در چنين مواردي نيز با نگاه گلخانه‌اي و مشاوره‌هاي بين‌المللي مي‌توانند چنين موفقيت‌هايي را كسب كنند. با‌اين‌حال اگر چنين مسائلي هم در ميان نباشد، ما به دليل نزديك به يك دهه غيبت در فعاليت‌هاي فرهنگي بين‌المللي نياز به تمرين و تجربه داريم.
تجربه سه‌ساله تدوين برنامه براي چند شهر ايران بخشي از ضعف‌هاي ما را به‌خوبي نشان مي‌دهد.
سال گذشته چهار شهر از ايران براي تدوين برنامه اقدام كردند و تا اواخر اسفند فرصت بود كه برنامه خود را به زبان انگليسي با معرفي كميسيون ملي يونسكو بارگذاري كنند. دو شهر به‌سختي و در آخرين روزها - بدون اينكه فرصت كافي براي اصلاح و تقويت برنامه‌هايشان را داشته باشند- برنامه‌شان را بارگذاري كردند. برنامه يك شهر كه اتفاقا سال گذشته برنامه خوبي ارائه داده بود و به دلايل مختلف مي‌توانست از بخت‌هاي ايران باشد، يكي، دو روز ديرتر رسيد و يك شهر در ماه ارديبهشت برنامه‌اش آماده شد. برنامه هر شهر بايد با امضاي شهردار آن شهر به يونسكو ارائه شود و يكي از شهرها به دليل اختلاف ميان شهردار و اداره فرهنگ و ارشاد اسلامي نتوانست برنامه ارائه دهد. درباره كيفيت برنامه و به‌ویژه ميزان بودجه، چگونگي تأمين و هزينه آن و ارزيابي برنامه‌ها، ما تجربه كمي داريم.
اينكه يك شهر از ايران پايتخت جهاني كتاب شود، مهم‌تر از شناسايي ضعف‌ها و برطرف‌كردن آنها نيست.

با اعلام شارجه به‌عنوان پايتخت جهاني كتاب در سال ٢٠١٩ ميلادی از طرف يونسكو بار ديگر اين سؤال پيش مي‌آيد كه چرا يك شهر ايراني پايتخت جهاني كتاب نشد؟ روشن است كه دلمان می‌خواست شهری از ايران چنين عنوانی را كسب می‌کرد؛ اما چرا اين اتفاق نيفتاده است؟ می‌توانيم خودمان را راحت كنيم و همه چيز را به سياست و لابی و حتي پول ربط بدهيم. من نمی‌دانم آيا لابی و سياست و پول مؤثر است يا نه؟ و اگر مؤثر است، به چه ميزان؛ اما می‌دانم كه چنين تحليل‌هايي حتي اگر بهره‌اي از واقعيت داشته باشد، براي ما پيش‌برنده نيست و جز پنهان‌ماندن ضعف‌هايمان كمكي نمي‌كند.

ما با وجود برخورداری از سرمايه انسانی و فرهنگی بزرگ در اين زمينه به چنين مسائلی توجهي نداريم. اگر اين كم‌توجهي، با فعاليت فرهنگي مناسب و برنامه‌ريزي‌شده و در‌عين‌حال كم‌توجهي به عنوان‌ها و جوايز بين‌المللي بود، با‌ارزش و پذيرفتني بود. از دو، سه سال قبل، همزمان با افزايش فعاليت‌هاي ترويج كتاب‌خواني در شهرستان‌ها، برخی شهرهای ايران پرونده خود را برای كسب عنوان پايتخت جهاني كتاب ارائه داده‌اند؛ اما معمولا اين پرونده‌ها نه در مرحله تدوين و نه در مرحله تصويب و نه سرمايه‌گذاري در سطح شهر و كشور از حمايت لازم برخوردار نيستند. اين پرونده‌ها معمولا با علاقه‌مندي و حمايت يکی، دو مدير شهر در حالي آماده شده است كه تجربه و تمرين كافي را براي تدوين برنامه‌هايي در سطح بين‌المللي نداريم. از آن سو شارجه از چند سال قبل با حمايت خاندان شيخ ابوظبی با سرمايه‌گذاري هنگفت مالي و بهره‌گيري از همكاري مشاوران زبده خارجي در زمينه كتاب فعال شده و رويدادهای ملی و بين‌المللی مانند كنفرانس ترويج کتاب‌خوانی، نمايشگاه بين‌المللی كتاب، فعاليت‌هايي در حوزه خريد و فروش، رايت و انتشار كتاب با همكاري مؤلفان و تصويرگران خارجي و... طراحي و اجرا كرده است. شارجه شايد در قياس با برخي شهرهاي ايران در کتاب‌خوانی از نظر عملكرد محلی از اِعراب نداشته ‌باشد؛ اما در نظر داشته‌ باشيم كه در پايتخت جهانی كتاب، رقابت بر سر اين نيست كه چه كرده‌ايم؛ بلكه رقابت بر سر اين است كه درباره کتاب‌خوانی چه كار خواهيم كرد و چه برنامه‌هایی داريم و چقدر سرمايه گذاشته‌ايم. اگر قرار است درباره چرایی انتخاب شارجه و انتخاب‌نشدن يك شهر ايرانی، تحقيق كنيم، در كنار نقش احتمالی لابی بايد به اين چند پرسش هم پاسخ بدهيم. شايد وقتي برنامه مكتوب شارجه منتشر بشود، دقيق‌تر بتوان به اين پرسش‌ها پاسخ داد؛ اما عجالتا مي‌توانيم به نكاتي اشاره كنيم. نمايندگان سه نهاد بين‌المللي مربوط به كتاب يعني انجمن قلم، انجمن بين‌المللي ناشران و انجمن بين‌المللي كتابداران (ايفلا) در هيئت داوران انتخاب پايتخت جهاني كتاب عضو هستند. نهادها و مؤسسات ايراني از اين سه نهاد تنها با ايفلا مراوده رسمي دارند و به‌تازگي با انجمن بين‌المللي ناشران نيز مراودات غيررسمي برقرار كرده‌اند. انجمن قلم به خاطر وجود مميزي در ايران منتقد است و انجمن ناشران به دليل رعايت‌نکردن كپي‌رايت. اين دو موضوع مي‌تواند به‌عنوان موانع انتخاب شهرهاي ايران تأثيرگذار باشد؛ افزون‌بر‌اين مسائل ديگري نيز به‌ویژه وقتي به‌نحوي به يونسكو مرتبط باشد، مي‌تواند تشديد‌كننده باشد.
از سوي ديگر شيخ‌نشين‌ها هم چنان كه امور اجرائي نمايشگاه‌ها و بي‌ينال‌ها و رويدادهاي فرهنگي‌شان را به پيمانكاران خارجي واگذار مي‌كنند، در چنين مواردي نيز با نگاه گلخانه‌اي و مشاوره‌هاي بين‌المللي مي‌توانند چنين موفقيت‌هايي را كسب كنند. با‌اين‌حال اگر چنين مسائلي هم در ميان نباشد، ما به دليل نزديك به يك دهه غيبت در فعاليت‌هاي فرهنگي بين‌المللي نياز به تمرين و تجربه داريم.
تجربه سه‌ساله تدوين برنامه براي چند شهر ايران بخشي از ضعف‌هاي ما را به‌خوبي نشان مي‌دهد.
سال گذشته چهار شهر از ايران براي تدوين برنامه اقدام كردند و تا اواخر اسفند فرصت بود كه برنامه خود را به زبان انگليسي با معرفي كميسيون ملي يونسكو بارگذاري كنند. دو شهر به‌سختي و در آخرين روزها - بدون اينكه فرصت كافي براي اصلاح و تقويت برنامه‌هايشان را داشته باشند- برنامه‌شان را بارگذاري كردند. برنامه يك شهر كه اتفاقا سال گذشته برنامه خوبي ارائه داده بود و به دلايل مختلف مي‌توانست از بخت‌هاي ايران باشد، يكي، دو روز ديرتر رسيد و يك شهر در ماه ارديبهشت برنامه‌اش آماده شد. برنامه هر شهر بايد با امضاي شهردار آن شهر به يونسكو ارائه شود و يكي از شهرها به دليل اختلاف ميان شهردار و اداره فرهنگ و ارشاد اسلامي نتوانست برنامه ارائه دهد. درباره كيفيت برنامه و به‌ویژه ميزان بودجه، چگونگي تأمين و هزينه آن و ارزيابي برنامه‌ها، ما تجربه كمي داريم.
اينكه يك شهر از ايران پايتخت جهاني كتاب شود، مهم‌تر از شناسايي ضعف‌ها و برطرف‌كردن آنها نيست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.