|

درباره شنیدن

همواره متهم

محسن خیمه‌دوز

پرسشگری را شاید دو حالت کلی بتوان برشمرد. پرسشگری در فضای ذهن بسته و در جامعه بسته (مبتنی‌بر ذهن بسته) و پرسشگری در فضای ذهن باز و در جامعه باز (مبتنی‌بر ذهن باز). پرسش در فضای ذهن بسته همواره از جنس اتهام است و مرجع پرسش هم در جایگاه متهم. در چنین فضایی کسی برای رشد دانش پرسش نمی‌کند، بلکه برای اثبات یک اتهام و متهم‌ساختن کسی که به ظاهر پنهان است و باید در آشکار متهم شود. پرسش در فضای بسته از جنس اتهام امنیتی است که حتی شک‌کردن در آن هم به دلیل اتهام می‌افزاید. بنابراین در فضای بسته تلاش همواره این است که مورد پرسش قرار نگیری تا همواره در امنیت به‌سر بری. اما پرسش در فضای باز داستان دیگری دارد. داستان دانایی؛ دانایی برآمده از شک روشمند، دانایی حاصل‌شده از به زیر‌سؤال‌رفتن درست پنداشته‌شده‌های دائمی. مدنیت یک شاخصه‌اش همین پرسشگری است. در چنین فضایی هم پرسش امنیت مطرح است، اما امنیتی که سلامت زیست ذهن و زیست روان را تأمین می‌کند به‌جای آنکه آن را به خطر بیندازد. تراژیک و البته طنز، آن‌هم طنز تلخ زمانی است که با ادعای دومی در فضای اولی به‌سر برند. در فضایی که نامش گاه دانش است و باید بار پرسشگری دانایی در آن بدرخشد، ناگهان با مناسباتی از پرسشگری روبه‌رو می‌شویم که نه‌تنها امنیت دانایی را حفظ نمی‌کند که امنیت داننده را هم به خطر می‌اندازد و اینجاست که فضا دیگر چیزی دگر است. در اینجا این زیست جهان انسانی است که با تمام حس‌ها و عواطف با تمام خاطرات و پیشینه‌هایش به خطر می‌افتد و بی‌صدا می‌شکند و گاه نابود می‌شود. نمایش «شنیدن» کار امیررضا کوهستانی (نویسنده، طراح و کارگردان) به‌مثابه یک نمایش «مسئله‌محور»، همین مسئله را در صحنه روایت می‌کند؛ روایتی از کلیشه‌های رایج؛ همان کلیشه‌هایی که مسئله را به شبه‌مسئله تبدیل می‌کنند و فرم و محتوا را هم فدای یکدیگر.
مسئله نمایش «شنیدن»، مسئله نسلی ا‌ست که سال‌ها «متهم» است و با اتهام بزرگ شده، در اتهام عاشق شده و در اتهام هم از دنیا رفته است. «شنیدن» داستان پرسشگری بزرگ است که فقط می‌پرسد و هرگز نمی‌شنود. نمایش شنیدن؛ داستان نشنیدن‌هاست، زیرا در فضایی که فقط باید پرسید تا متهم کرد، چه نیازی است به شنیدن؟ شنیدنی هم اگر هست فقط برای شنیدن آن چیزی است که منتظر شنیدنش هستیم، نه شنیدن آنچه می‌توان شنید یا باید تلاش کرد تا شنید. در فضای بسته فرد متهم می‌شود بی‌آنکه کسی از درد او و مسئله او پرسشی کرده باشد. این مسئله که بخشی از جامعه، به‌ویژه بخش قابل‌توجهی از نسل جوان، باید همواره پاسخ‌گوی کسانی و پرسش‌هایی باشند که صرف‌نظر از درست یا غلط‌بودنشان، اساسا ارزش و صلاحیت پاسخ‌گویی ندارند. و این مسئله در نمایش «شنیدن» به‌درستی به یک درام تبدیل شده است؛ درامی که دو دانشجوی دختر جوان به دلیل کارهای کرده (آوردن پسر به خوابگاه از سوی یک دختر و لودادنش از سوی دوست دیگرش) یا کارهای نکرده (رد هرآنچه مسئولان انضباطی و حراستی، با بازی مهین صدری، در مورد دختر دانشجو می‌گویند) مورد پرسشگری اتهامی قرار می‌گیرند تا به‌تدریج ما شاهد تخریب رابطه‌شان با خودشان، با جامعه‌شان و حتی با فرجام زندگی‌شان باشیم. مسئله «شنیدن»، مسئله رفتار ذهن بسته در جامعه بسته است که فقط یک هدف دارد: همواره متهم‌کردن و افراد در چنین جامعه‌ای فقط یک سرنوشت دارند: همواره متهم‌شدن؛ متهم‌شدن براساس شنیدن‌های سطحی و دیدن‌های سطحی و اغلب هم به صورت دلسوزانه. طرح این مسئله در یک اثر نمایشی غیرکلیشه‌ای با کشش دراماتیک مناسب، شنیدن را دیدنی می‌کند.
نقدی بر «شنیدن»
با آنکه نمایش «شنیدن» در نشان‌دادن فاجعه‌بار ذهن بسته و پیامدهای اتهام‌ساز آن موفق عمل کرده و تلاشش برای نشان‌دادن عاقبت تراژیک دو دانشجو هم موفق بوده، از جمله ندا (با بازی آینار آذرنوش)، که در زمانی دیگر به زنی مرده تبدیل شده (با بازی مهین صدری) و سمانه (با بازی مونا احمدی) که در زمانه‌ای دیگر به یک زن معمولی خانه‌دار تبدیل شده (با بازی الهام کردا)، به عبارت دیگر نتوانسته به نقد همان مسئله هم بپردازد. به همین دلیل مسئله ‌محوری نمایشِ «شنیدن»، به‌لحاظ محتوایی، در حد نوعی آسیب‌شناسی اجتماعی (پاتولوژی) باقی می‌ماند. (تبدیل آسیب‌شناسی مسئله، به نقد مسئله، نیازمند تمهیدات تئوریک و اجرائی دیگری ا‌ست که جایش در اغلب نمایش‌های صحنه‌ای امروز ایران خالی ‌است و از جمله در نمایش «شنیدن»). «شنیدن» اما به‌لحاظ فرم هم با اتخاذ روش غیرخطی در روایت، سعی در جذاب‌کردن روایت داشته است؛ فرمی که از زمان حال آغاز می‌شود، اما پس از مدتی با بزرگ‌تر نشان‌دادن دو دختر دانشجو، آنچه قبلا به بازی درآمده را در زمان گذشته نشان می‌دهد و سپس بار دیگر از زمان حال به همان گذشته اول بازمی‌گردد، اما دیگر نه آن دو دختر همان دخترهای سابقند و نه مخاطب نگاهش به آنها و مسئله‌شان همان نگاه آغاز نمایش است و این از ویژگی‌های فرمال اثر است که توانسته خود را با مسئله محتوایی‌اش همراه کرده و در تناسب دراماتیک نگه دارد. استقبال از نمایش «شنیدن» مربوط به شرح درست همین مسئله و روایت درستِ درون‌نمایشی است؛ مسئله‌ای که با فرم «سیالِ ذهن» و غیرخطی و با تمهیدات بصری و فرم بازیگرانه متفاوتش،
اثر را دیدنی و جذاب هم کرده است.
بااین‌همه همان نقد وارد بر نمایش شنیدن که نقطه‌ضعف اغلب آثار هنری در حوزه آثار نمایشی است و باعث «نقدناپذیرماندن مسئله در درون نمایش»، می‌شود، عاملی است برای اینکه همین نمایش هم به یک اثر جذاب، ولی عامه‌پسند تبدیل شود؛ اثری که هم هنر است، هم جذاب، هم پرفروش، اما از تئاتر اندیشه (تئاتر نقادِ مسئله‌محور با فرم آوانگارد) فاصله می‌گیرد؛ همان فاصله‌ای که در اغلب نمایش‌های امروز ایران به‌طور عام و در نمایش «شنیدن» به‌طور خاص، هم حس می‌شود، هم دیده می‌شود و هم شنیده می‌شود.

پرسشگری را شاید دو حالت کلی بتوان برشمرد. پرسشگری در فضای ذهن بسته و در جامعه بسته (مبتنی‌بر ذهن بسته) و پرسشگری در فضای ذهن باز و در جامعه باز (مبتنی‌بر ذهن باز). پرسش در فضای ذهن بسته همواره از جنس اتهام است و مرجع پرسش هم در جایگاه متهم. در چنین فضایی کسی برای رشد دانش پرسش نمی‌کند، بلکه برای اثبات یک اتهام و متهم‌ساختن کسی که به ظاهر پنهان است و باید در آشکار متهم شود. پرسش در فضای بسته از جنس اتهام امنیتی است که حتی شک‌کردن در آن هم به دلیل اتهام می‌افزاید. بنابراین در فضای بسته تلاش همواره این است که مورد پرسش قرار نگیری تا همواره در امنیت به‌سر بری. اما پرسش در فضای باز داستان دیگری دارد. داستان دانایی؛ دانایی برآمده از شک روشمند، دانایی حاصل‌شده از به زیر‌سؤال‌رفتن درست پنداشته‌شده‌های دائمی. مدنیت یک شاخصه‌اش همین پرسشگری است. در چنین فضایی هم پرسش امنیت مطرح است، اما امنیتی که سلامت زیست ذهن و زیست روان را تأمین می‌کند به‌جای آنکه آن را به خطر بیندازد. تراژیک و البته طنز، آن‌هم طنز تلخ زمانی است که با ادعای دومی در فضای اولی به‌سر برند. در فضایی که نامش گاه دانش است و باید بار پرسشگری دانایی در آن بدرخشد، ناگهان با مناسباتی از پرسشگری روبه‌رو می‌شویم که نه‌تنها امنیت دانایی را حفظ نمی‌کند که امنیت داننده را هم به خطر می‌اندازد و اینجاست که فضا دیگر چیزی دگر است. در اینجا این زیست جهان انسانی است که با تمام حس‌ها و عواطف با تمام خاطرات و پیشینه‌هایش به خطر می‌افتد و بی‌صدا می‌شکند و گاه نابود می‌شود. نمایش «شنیدن» کار امیررضا کوهستانی (نویسنده، طراح و کارگردان) به‌مثابه یک نمایش «مسئله‌محور»، همین مسئله را در صحنه روایت می‌کند؛ روایتی از کلیشه‌های رایج؛ همان کلیشه‌هایی که مسئله را به شبه‌مسئله تبدیل می‌کنند و فرم و محتوا را هم فدای یکدیگر.
مسئله نمایش «شنیدن»، مسئله نسلی ا‌ست که سال‌ها «متهم» است و با اتهام بزرگ شده، در اتهام عاشق شده و در اتهام هم از دنیا رفته است. «شنیدن» داستان پرسشگری بزرگ است که فقط می‌پرسد و هرگز نمی‌شنود. نمایش شنیدن؛ داستان نشنیدن‌هاست، زیرا در فضایی که فقط باید پرسید تا متهم کرد، چه نیازی است به شنیدن؟ شنیدنی هم اگر هست فقط برای شنیدن آن چیزی است که منتظر شنیدنش هستیم، نه شنیدن آنچه می‌توان شنید یا باید تلاش کرد تا شنید. در فضای بسته فرد متهم می‌شود بی‌آنکه کسی از درد او و مسئله او پرسشی کرده باشد. این مسئله که بخشی از جامعه، به‌ویژه بخش قابل‌توجهی از نسل جوان، باید همواره پاسخ‌گوی کسانی و پرسش‌هایی باشند که صرف‌نظر از درست یا غلط‌بودنشان، اساسا ارزش و صلاحیت پاسخ‌گویی ندارند. و این مسئله در نمایش «شنیدن» به‌درستی به یک درام تبدیل شده است؛ درامی که دو دانشجوی دختر جوان به دلیل کارهای کرده (آوردن پسر به خوابگاه از سوی یک دختر و لودادنش از سوی دوست دیگرش) یا کارهای نکرده (رد هرآنچه مسئولان انضباطی و حراستی، با بازی مهین صدری، در مورد دختر دانشجو می‌گویند) مورد پرسشگری اتهامی قرار می‌گیرند تا به‌تدریج ما شاهد تخریب رابطه‌شان با خودشان، با جامعه‌شان و حتی با فرجام زندگی‌شان باشیم. مسئله «شنیدن»، مسئله رفتار ذهن بسته در جامعه بسته است که فقط یک هدف دارد: همواره متهم‌کردن و افراد در چنین جامعه‌ای فقط یک سرنوشت دارند: همواره متهم‌شدن؛ متهم‌شدن براساس شنیدن‌های سطحی و دیدن‌های سطحی و اغلب هم به صورت دلسوزانه. طرح این مسئله در یک اثر نمایشی غیرکلیشه‌ای با کشش دراماتیک مناسب، شنیدن را دیدنی می‌کند.
نقدی بر «شنیدن»
با آنکه نمایش «شنیدن» در نشان‌دادن فاجعه‌بار ذهن بسته و پیامدهای اتهام‌ساز آن موفق عمل کرده و تلاشش برای نشان‌دادن عاقبت تراژیک دو دانشجو هم موفق بوده، از جمله ندا (با بازی آینار آذرنوش)، که در زمانی دیگر به زنی مرده تبدیل شده (با بازی مهین صدری) و سمانه (با بازی مونا احمدی) که در زمانه‌ای دیگر به یک زن معمولی خانه‌دار تبدیل شده (با بازی الهام کردا)، به عبارت دیگر نتوانسته به نقد همان مسئله هم بپردازد. به همین دلیل مسئله ‌محوری نمایشِ «شنیدن»، به‌لحاظ محتوایی، در حد نوعی آسیب‌شناسی اجتماعی (پاتولوژی) باقی می‌ماند. (تبدیل آسیب‌شناسی مسئله، به نقد مسئله، نیازمند تمهیدات تئوریک و اجرائی دیگری ا‌ست که جایش در اغلب نمایش‌های صحنه‌ای امروز ایران خالی ‌است و از جمله در نمایش «شنیدن»). «شنیدن» اما به‌لحاظ فرم هم با اتخاذ روش غیرخطی در روایت، سعی در جذاب‌کردن روایت داشته است؛ فرمی که از زمان حال آغاز می‌شود، اما پس از مدتی با بزرگ‌تر نشان‌دادن دو دختر دانشجو، آنچه قبلا به بازی درآمده را در زمان گذشته نشان می‌دهد و سپس بار دیگر از زمان حال به همان گذشته اول بازمی‌گردد، اما دیگر نه آن دو دختر همان دخترهای سابقند و نه مخاطب نگاهش به آنها و مسئله‌شان همان نگاه آغاز نمایش است و این از ویژگی‌های فرمال اثر است که توانسته خود را با مسئله محتوایی‌اش همراه کرده و در تناسب دراماتیک نگه دارد. استقبال از نمایش «شنیدن» مربوط به شرح درست همین مسئله و روایت درستِ درون‌نمایشی است؛ مسئله‌ای که با فرم «سیالِ ذهن» و غیرخطی و با تمهیدات بصری و فرم بازیگرانه متفاوتش،
اثر را دیدنی و جذاب هم کرده است.
بااین‌همه همان نقد وارد بر نمایش شنیدن که نقطه‌ضعف اغلب آثار هنری در حوزه آثار نمایشی است و باعث «نقدناپذیرماندن مسئله در درون نمایش»، می‌شود، عاملی است برای اینکه همین نمایش هم به یک اثر جذاب، ولی عامه‌پسند تبدیل شود؛ اثری که هم هنر است، هم جذاب، هم پرفروش، اما از تئاتر اندیشه (تئاتر نقادِ مسئله‌محور با فرم آوانگارد) فاصله می‌گیرد؛ همان فاصله‌ای که در اغلب نمایش‌های امروز ایران به‌طور عام و در نمایش «شنیدن» به‌طور خاص، هم حس می‌شود، هم دیده می‌شود و هم شنیده می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.