|

نگاهي به نمايش «پاره‌هاي ساده»

حس ترحم تناقضي آشکار در محتوا

اميد طاهري. عضو کانون ملي منتقدان تئاتر ايران

تقويمي روي نيمکت پارک جا مي‌ماند و نويسنده‌اي براساس خاطرات روزانه يک زن که در 13 روز اول سال نوشته شده، نمايش‌نامه‌اي را مي‌نويسد؛ نمايش‌نامه‌اي که براساس الگوي موجود در ايده، شامل تکه‌پاره‌هايي از زندگي اين زن است. اين ايده در ابتداي اجرا از سوی يک داناي کل توضيح داده مي‌شود و تأکيد مي‌کند بر اينکه ‌‌ايده اوليه در شکل‌گيري اندام نمايش «پاره‌هاي ساده» چقدر اهميت دارد. در ادامه با هر بار تاريک و روشن‌شدن صحنه، بخشي از زندگي مهرناز، روابطش با آدم‌هاي مختلف، از مينا دوستش تا سعيد برادرش و ديگران را شاهد هستيم؛ بخش‌هايي که هر کدام در شکل‌گيري تصور و تصوير ما از مهرناز نقشمند مي‌شوند.
در نمايش «پاره‌هاي ساده» مهرناز و ديگر زنان اين نمايش که اطرافيان او را تشکيل مي‌دهند، يک طبقه اجتماعي را در زمانه اکنون ما تشکيل داده‌اند. اين نگاهي که نويسنده به جامعه دارد و رسالت اجتماعي‌ای که در بيان آسيب‌ها و ناهنجاري‌هاي اين طبقه براي خود متصور است، ماهيتا ارزشمند است. جراحي جامعه و گرفتن آينه مقابل جامعه در زمان اکنون، جرياني بود که بخش عمده‌اي از آثار موفق تئاتر ايران در دهه 70 را شکل داد. نويسندگاني مانند محمد امير ياراحمدي، محمد يعقوبي، نادر برهاني‌مرند، عليرضا نادري و... با تکيه بر اين زاويه ديد و اولويت‌دهي به مکان و زمان زيستي خود، آثار ارزشمندي را توليد و تأثير اجتماعي قابل لمسي را ايجاد کردند.
اما از سوي ديگر، نگاه اجتماعي در تئاتر، اگر از دو منظر نتواند به شکل درستي دست يابد، ممکن است صرفا به واسطه جذابيتي که تجربه ناتوراليسم و رئاليسم براي مخاطب روي صحنه تئاتر دارد، کمي گول‌زننده باشد. منظر اول نگاه محتوايي و بار انديشگاني اثر است و منظر دوم، شکل و فرم ايجادشده در اثر و رسيدن به پيکري متوازن و متناسب در اين بخش.
نمايش مذکور با تکيه بر ايده اوليه، موفق مي‌شود به لحاظ فرمي، به ساختماني مطلوب دست يابد و بازي خوب اغلب بازيگران لحظات ناب و باورپذيري در کار ايجاد مي‌کند. اين باورپذيري و همراهي مخاطب با اثر در قرارداد اوليه‌اي که متن با ما مي‌بندد، شکل مي‌گيرد و ادامه مي‌يابد. ما مي‌پذيريم همراه با نويسنده در حال فضولي لابه‌لاي برگ‌هاي تقويم مهرناز هستيم. اين فضولي ممکن است حسي خوشايند از ارضای ميل کنجکاوي ما نيز ايجاد کند. اما برخي از برگه‌هاي اين تقويم، در بهاري‌ترين روزهاي سال، حاوي تلخ‌ترين لحظه‌هاي ممکن در زندگي يک زن است. پاره‌هاي ساده اگرچه در موضوع و روايت، رويکردي ناتوراليستي دارد، اما در پرداخت متن و اجرا، در گريز از قواعد و اسلوب‌هاي تئاتر رئاليستي و ناتوراليستي، تلاش مي‌کند شکلي مدرن به خود بگيرد. فضاي ميني‌مال اجرا در نهايت کليتي يکپارچه را ايجاد مي‌کند که در کنار بازي‌هاي خوب و ريتم مناسب اندام موزوني براي اثر مي‌سازد. اما رويکرد اجتماعي اين نمايش و سوژه قراردادن «زن» باعث مي‌شود در پايان اجرا از خود بپرسم اين اثر در ارتباط با موضوع طرح‌شده با من چه کرد؟ آيا من را به شناخت تازه‌اي از زن رساند؟ آيا انديشه نويي در اين دعواهاي جنسيتي در مديايي مانند تئاتر توليد کرد؟ يا اينکه صرفا روي احساسات و عواطف من دست گذاشت و حس ترحم من را برانگيخت؟
مهرناز، زني از طبقه متوسط و سرشار از آشوب‌هاي دروني، نمونه‌هاي فراواني در اطراف ما دارد. بسياري از معضلاتي که زنان مشابه مهرناز در جامعه ما گرفتارش هستند، حاصل مسائل گوناگوني است که فقط بخشي از آن به شيوه زيستي خود اين زنان بازمي‌گردد. سال‌هاست سنت، قانون، تاريخ و قوميت، جنسيت، خشونت، شيء‌انگاري، مردسالاري و... يک سوي ميداني هستند که سوي ديگرش زنان مبارز قرار گرفته‌اند؛ زناني که تلاش مي‌کنند در اين مبارزه نابرابر، جايگاه انساني خود را بازيابند. زن نمايش «پاره‌هاي ساده» اما فقط يک قرباني است. نه‌فقط او که ديگر زنان اين نمايش نيز همگي قرباني هستند. اما نه به يک شکل. آنها در سه وضعيت مختلف قرباني هستند:
الف/ قرباني مردان و نگاه مردسالارانه
ب/ قرباني هم‌جنس خود
ج/ قرباني شيوه زيستي و تفکري خود
مهرناز قرباني نوع سوم است. او اکنون نسبت به مردي که ديوانه‌وار دوستش دارد، بي‌مهري مي‌ورزد.
نادر در نمايش‌نامه به عنوان يک مرد مظلوم و مورد سوءاستفاده واقع‌شده معرفي مي‌شود و با اين روش نمايش تلاش مي‌کند از تبديل‌شدن به تريبون مظلوم‌نمايي زنان فاصله بگيرد و خود تبديل به اثري جنسيت‌انديش نشود، اما در عمل گويا «پاره‌هاي ساده» صرفا موقعيت زنان را براي ايجاد حس ترحم بازنمايي مي‌کند. اين خود نگاه جنسيتي عليه زنان است و نمايش در نهاد خود نمي‌تواند از اين نگاه ترحم‌آميز فاصله بگيرد. گريزي از اين امر وجود ندارد چراکه: «بازنمايي وضعيت موجود، بدون ارائه ديدگاهي فلسفي، تحليلي، روان‌کاوانه، اجتماعي، سياسي و... حاصلي جز ابراز حس ترحم در مردان و همدردي در زنان مخاطب اثر نخواهد داشت».
زنان اين نمايش، به‌کلي انسان‌هاي ضعيف و ترحم‌انگيزي شده‌اند. هر کدام از آنها بار سنگين دردهاي خود از گذشته تا لحظه اکنون را به دوش مي‌کشند. مهرناز سرآمد همه آنان در منجلاب روحي خود، و مابقي آنها، گويا همگي اين سرنوشت محتوم زيست در وضعيت ناهنجار را پذيرفته‌اند و ساده‌لوحانه دنبال نخود‌هاي آش خود هستند. سعيد، برادر مهرناز، که در جايي نقش برادر دلسوز را ايفا مي‌کند و در جايي به خودشناسي رسيده و ميل آزاررساندن را در خانواده خود ريشه‌دار قلمداد مي‌کند، در يک صحنه توهين‌آميز، از چروک گردن همسر خود مي‌گويد و اينکه چقدر حالش را بد مي‌کند.
طرح چنين ديدگاهي در نمايشي که داعيه دفاع از زن را دارد، خود يک حمله ناجوانمردانه به زن است. آيا تلاش اين صحنه بر اين است تا نفرت از مرد را به نهايت خود برساند؟ به چه قيمتي؟ به قيمت توهين به چروک‌هاي پوستي که حاصل تراکم عشق و مهر و محبت زنانه در گذر ايام است؟ بعيد مي‌دانم هيچ زني از ديدن اين صحنه و احساس ناخوشايندي که در او ايجاد مي‌کند، رضايت داشته باشد؛ حتي اگر بخواهد سر به تن مردان نباشد. آرزوي موفقيت براي اين گروه خوب در اجراهاي بعدي.

تقويمي روي نيمکت پارک جا مي‌ماند و نويسنده‌اي براساس خاطرات روزانه يک زن که در 13 روز اول سال نوشته شده، نمايش‌نامه‌اي را مي‌نويسد؛ نمايش‌نامه‌اي که براساس الگوي موجود در ايده، شامل تکه‌پاره‌هايي از زندگي اين زن است. اين ايده در ابتداي اجرا از سوی يک داناي کل توضيح داده مي‌شود و تأکيد مي‌کند بر اينکه ‌‌ايده اوليه در شکل‌گيري اندام نمايش «پاره‌هاي ساده» چقدر اهميت دارد. در ادامه با هر بار تاريک و روشن‌شدن صحنه، بخشي از زندگي مهرناز، روابطش با آدم‌هاي مختلف، از مينا دوستش تا سعيد برادرش و ديگران را شاهد هستيم؛ بخش‌هايي که هر کدام در شکل‌گيري تصور و تصوير ما از مهرناز نقشمند مي‌شوند.
در نمايش «پاره‌هاي ساده» مهرناز و ديگر زنان اين نمايش که اطرافيان او را تشکيل مي‌دهند، يک طبقه اجتماعي را در زمانه اکنون ما تشکيل داده‌اند. اين نگاهي که نويسنده به جامعه دارد و رسالت اجتماعي‌ای که در بيان آسيب‌ها و ناهنجاري‌هاي اين طبقه براي خود متصور است، ماهيتا ارزشمند است. جراحي جامعه و گرفتن آينه مقابل جامعه در زمان اکنون، جرياني بود که بخش عمده‌اي از آثار موفق تئاتر ايران در دهه 70 را شکل داد. نويسندگاني مانند محمد امير ياراحمدي، محمد يعقوبي، نادر برهاني‌مرند، عليرضا نادري و... با تکيه بر اين زاويه ديد و اولويت‌دهي به مکان و زمان زيستي خود، آثار ارزشمندي را توليد و تأثير اجتماعي قابل لمسي را ايجاد کردند.
اما از سوي ديگر، نگاه اجتماعي در تئاتر، اگر از دو منظر نتواند به شکل درستي دست يابد، ممکن است صرفا به واسطه جذابيتي که تجربه ناتوراليسم و رئاليسم براي مخاطب روي صحنه تئاتر دارد، کمي گول‌زننده باشد. منظر اول نگاه محتوايي و بار انديشگاني اثر است و منظر دوم، شکل و فرم ايجادشده در اثر و رسيدن به پيکري متوازن و متناسب در اين بخش.
نمايش مذکور با تکيه بر ايده اوليه، موفق مي‌شود به لحاظ فرمي، به ساختماني مطلوب دست يابد و بازي خوب اغلب بازيگران لحظات ناب و باورپذيري در کار ايجاد مي‌کند. اين باورپذيري و همراهي مخاطب با اثر در قرارداد اوليه‌اي که متن با ما مي‌بندد، شکل مي‌گيرد و ادامه مي‌يابد. ما مي‌پذيريم همراه با نويسنده در حال فضولي لابه‌لاي برگ‌هاي تقويم مهرناز هستيم. اين فضولي ممکن است حسي خوشايند از ارضای ميل کنجکاوي ما نيز ايجاد کند. اما برخي از برگه‌هاي اين تقويم، در بهاري‌ترين روزهاي سال، حاوي تلخ‌ترين لحظه‌هاي ممکن در زندگي يک زن است. پاره‌هاي ساده اگرچه در موضوع و روايت، رويکردي ناتوراليستي دارد، اما در پرداخت متن و اجرا، در گريز از قواعد و اسلوب‌هاي تئاتر رئاليستي و ناتوراليستي، تلاش مي‌کند شکلي مدرن به خود بگيرد. فضاي ميني‌مال اجرا در نهايت کليتي يکپارچه را ايجاد مي‌کند که در کنار بازي‌هاي خوب و ريتم مناسب اندام موزوني براي اثر مي‌سازد. اما رويکرد اجتماعي اين نمايش و سوژه قراردادن «زن» باعث مي‌شود در پايان اجرا از خود بپرسم اين اثر در ارتباط با موضوع طرح‌شده با من چه کرد؟ آيا من را به شناخت تازه‌اي از زن رساند؟ آيا انديشه نويي در اين دعواهاي جنسيتي در مديايي مانند تئاتر توليد کرد؟ يا اينکه صرفا روي احساسات و عواطف من دست گذاشت و حس ترحم من را برانگيخت؟
مهرناز، زني از طبقه متوسط و سرشار از آشوب‌هاي دروني، نمونه‌هاي فراواني در اطراف ما دارد. بسياري از معضلاتي که زنان مشابه مهرناز در جامعه ما گرفتارش هستند، حاصل مسائل گوناگوني است که فقط بخشي از آن به شيوه زيستي خود اين زنان بازمي‌گردد. سال‌هاست سنت، قانون، تاريخ و قوميت، جنسيت، خشونت، شيء‌انگاري، مردسالاري و... يک سوي ميداني هستند که سوي ديگرش زنان مبارز قرار گرفته‌اند؛ زناني که تلاش مي‌کنند در اين مبارزه نابرابر، جايگاه انساني خود را بازيابند. زن نمايش «پاره‌هاي ساده» اما فقط يک قرباني است. نه‌فقط او که ديگر زنان اين نمايش نيز همگي قرباني هستند. اما نه به يک شکل. آنها در سه وضعيت مختلف قرباني هستند:
الف/ قرباني مردان و نگاه مردسالارانه
ب/ قرباني هم‌جنس خود
ج/ قرباني شيوه زيستي و تفکري خود
مهرناز قرباني نوع سوم است. او اکنون نسبت به مردي که ديوانه‌وار دوستش دارد، بي‌مهري مي‌ورزد.
نادر در نمايش‌نامه به عنوان يک مرد مظلوم و مورد سوءاستفاده واقع‌شده معرفي مي‌شود و با اين روش نمايش تلاش مي‌کند از تبديل‌شدن به تريبون مظلوم‌نمايي زنان فاصله بگيرد و خود تبديل به اثري جنسيت‌انديش نشود، اما در عمل گويا «پاره‌هاي ساده» صرفا موقعيت زنان را براي ايجاد حس ترحم بازنمايي مي‌کند. اين خود نگاه جنسيتي عليه زنان است و نمايش در نهاد خود نمي‌تواند از اين نگاه ترحم‌آميز فاصله بگيرد. گريزي از اين امر وجود ندارد چراکه: «بازنمايي وضعيت موجود، بدون ارائه ديدگاهي فلسفي، تحليلي، روان‌کاوانه، اجتماعي، سياسي و... حاصلي جز ابراز حس ترحم در مردان و همدردي در زنان مخاطب اثر نخواهد داشت».
زنان اين نمايش، به‌کلي انسان‌هاي ضعيف و ترحم‌انگيزي شده‌اند. هر کدام از آنها بار سنگين دردهاي خود از گذشته تا لحظه اکنون را به دوش مي‌کشند. مهرناز سرآمد همه آنان در منجلاب روحي خود، و مابقي آنها، گويا همگي اين سرنوشت محتوم زيست در وضعيت ناهنجار را پذيرفته‌اند و ساده‌لوحانه دنبال نخود‌هاي آش خود هستند. سعيد، برادر مهرناز، که در جايي نقش برادر دلسوز را ايفا مي‌کند و در جايي به خودشناسي رسيده و ميل آزاررساندن را در خانواده خود ريشه‌دار قلمداد مي‌کند، در يک صحنه توهين‌آميز، از چروک گردن همسر خود مي‌گويد و اينکه چقدر حالش را بد مي‌کند.
طرح چنين ديدگاهي در نمايشي که داعيه دفاع از زن را دارد، خود يک حمله ناجوانمردانه به زن است. آيا تلاش اين صحنه بر اين است تا نفرت از مرد را به نهايت خود برساند؟ به چه قيمتي؟ به قيمت توهين به چروک‌هاي پوستي که حاصل تراکم عشق و مهر و محبت زنانه در گذر ايام است؟ بعيد مي‌دانم هيچ زني از ديدن اين صحنه و احساس ناخوشايندي که در او ايجاد مي‌کند، رضايت داشته باشد؛ حتي اگر بخواهد سر به تن مردان نباشد. آرزوي موفقيت براي اين گروه خوب در اجراهاي بعدي.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.