|

3 گام تا گفتمان تحول در آموزش‌وپرورش

مرتضی نظری.دانشجوی دکترای فلسفه تعلیم‌وتربیت

سه گام تحول‌گرایانه برای نوسازی آموزش‌وپرورش متصور است:
گام نخست؛ ترسیم آموزش ‌وپرورش با داده‌های واقعی: در کنار همه پیشرفت‌های ‌تحسین‌برانگیز، باید واقعیت‌ها را پذیرفت. از جمله اینکه کیفیت آموزش ما بر‌اساس گزارش ۲۰۱۵- 2016، برابر با ۱۰۸ است و شاخص نابرابری آموزشی در ایران 3.37 درصد است؛ درحالی‌که متوسط این شاخص در کشورهایی با HDI بالا (شاخص توسعه انسانی)، 8.16 درصد است. پژوهش جدیدی از مقصود فراستخواه نشان می‌دهد ما فاصله زیادی در فرصت‌های برابر یادگیری برای همگان با کشورهای دارای توسعه انسانی بالا داریم. رتبه کیفیت مدیریت مدارس، ۱۰۳ است که اصلا پذیرفتنی نیست. تمرکزگرایی شدید سیاسی - اداری و سایه سنگین آزمون و حافظه‌محوری مجال خلاقیت و شوق یادگیری را تحت‌الشعاع قرار داده و مدارس را از شادابی و درک زندگی انداخته است. 60 درصد مدارس کشور نیاز جدی به بازسازی و مقاوم‌سازی دارند و همچنین این واقعیت که نظام آموزشی ما فاقد برنامه روشنی برای دوره کودکی است. دامنه واقعیت‌هایی از این دست بسیار است که به همین اندک، بسنده می‌کنیم. آنچه اهمیت دارد این است که اتخاذ هرگونه استراتژی تحولی برای آموزش‌وپرورش، نمی‌تواند بدون توجه به آسیب‌شناسی درست و واقع‌بینانه از وضع موجود انجام شود. ناکامی بسیاری از اهداف کلان و برنامه‌های تحولی به همین دلیل یعنی نادیده انگاری واقعیت‌هاست.
گام دوم؛ترسیم عقلانی راهبرد و مأموریت: همه واقعیت‌های موجود، برای مواجهه ما با یک پرسش بزرگ و اساسی است: «برنامه ما برای خروج آموزش‌وپرورش از وضعیت اشاره‌شده در بالا [بخوانیم چالش کیفیت] چیست؟ و برای غلبه بر ناتوان‌پروری و اُفت اثربخشی مدرسه، چه برنامه راهبردی‌ای داریم؟» اتخاذ راهبرد نمی‌تواند بدون توجه به اولویت‌ها و ضرورت‌ها صورت بگیرد. در فضای انتزاعی و بریده از واقعیات عینی، تعریف مأموریت‌های حتی‌الامکان سنجش‌پذیر، امکان‌پذیر نیست.
گام سوم؛ برنامه عمل:وقت اجرا می‌رسد و باید مراقب بزرگ‌ترین خطا بود؛ خطای تحلیل تک‌عاملی مسائل. گاهی در افکار عمومی با تعابیری مانند «راه نجات آموزش‌وپرورش، چند‌برابر‌شدن بودجه است! / راه علاج، انتخاب وزیری مقتدر است!» و تعابیری از این دست مواجه هستیم. منطق همه این تجویزها، دچار خطای تحلیل تک‌عاملی از مسائل است. قطعا کسانی که با الفبای سازمان و مدیریت تحول آشنایی دارند، می‌دانند باید در طراحی برنامه عمل، سهم و وزن همه مؤلفه‌ها و متغیرها را در نظر گرفت. مؤلفه‌هایی مانند وزیر مقتدر، بودجه و... البته سهم بسزایی دارند؛ اما پررنگ‌کردن نقش یک عامل و معطوف‌کردن علت‌العلل مسائل آموزش‌وپرورش به آن، نوعی ساده‌دیدن مسئله است؛ چراکه بدون اشتراک و توافق حداکثری روی یک برنامه تحول‌گرا و مبتنی بر واقعیت‌ها، مقتدرترین وزیر هم در اقیانوس مسئله‌های نظام آموزشی موجود سردرگم خواهد شد. برنامه عمل را نمی‌توان در خلأ نگاشت؛ برنامه عمل منطقا باید از دل واقعیت‌ها (گام اول) و نیز در برگیرنده راهبرد و اولویت‌ها (گام دوم) باشد.

سه گام تحول‌گرایانه برای نوسازی آموزش‌وپرورش متصور است:
گام نخست؛ ترسیم آموزش ‌وپرورش با داده‌های واقعی: در کنار همه پیشرفت‌های ‌تحسین‌برانگیز، باید واقعیت‌ها را پذیرفت. از جمله اینکه کیفیت آموزش ما بر‌اساس گزارش ۲۰۱۵- 2016، برابر با ۱۰۸ است و شاخص نابرابری آموزشی در ایران 3.37 درصد است؛ درحالی‌که متوسط این شاخص در کشورهایی با HDI بالا (شاخص توسعه انسانی)، 8.16 درصد است. پژوهش جدیدی از مقصود فراستخواه نشان می‌دهد ما فاصله زیادی در فرصت‌های برابر یادگیری برای همگان با کشورهای دارای توسعه انسانی بالا داریم. رتبه کیفیت مدیریت مدارس، ۱۰۳ است که اصلا پذیرفتنی نیست. تمرکزگرایی شدید سیاسی - اداری و سایه سنگین آزمون و حافظه‌محوری مجال خلاقیت و شوق یادگیری را تحت‌الشعاع قرار داده و مدارس را از شادابی و درک زندگی انداخته است. 60 درصد مدارس کشور نیاز جدی به بازسازی و مقاوم‌سازی دارند و همچنین این واقعیت که نظام آموزشی ما فاقد برنامه روشنی برای دوره کودکی است. دامنه واقعیت‌هایی از این دست بسیار است که به همین اندک، بسنده می‌کنیم. آنچه اهمیت دارد این است که اتخاذ هرگونه استراتژی تحولی برای آموزش‌وپرورش، نمی‌تواند بدون توجه به آسیب‌شناسی درست و واقع‌بینانه از وضع موجود انجام شود. ناکامی بسیاری از اهداف کلان و برنامه‌های تحولی به همین دلیل یعنی نادیده انگاری واقعیت‌هاست.
گام دوم؛ترسیم عقلانی راهبرد و مأموریت: همه واقعیت‌های موجود، برای مواجهه ما با یک پرسش بزرگ و اساسی است: «برنامه ما برای خروج آموزش‌وپرورش از وضعیت اشاره‌شده در بالا [بخوانیم چالش کیفیت] چیست؟ و برای غلبه بر ناتوان‌پروری و اُفت اثربخشی مدرسه، چه برنامه راهبردی‌ای داریم؟» اتخاذ راهبرد نمی‌تواند بدون توجه به اولویت‌ها و ضرورت‌ها صورت بگیرد. در فضای انتزاعی و بریده از واقعیات عینی، تعریف مأموریت‌های حتی‌الامکان سنجش‌پذیر، امکان‌پذیر نیست.
گام سوم؛ برنامه عمل:وقت اجرا می‌رسد و باید مراقب بزرگ‌ترین خطا بود؛ خطای تحلیل تک‌عاملی مسائل. گاهی در افکار عمومی با تعابیری مانند «راه نجات آموزش‌وپرورش، چند‌برابر‌شدن بودجه است! / راه علاج، انتخاب وزیری مقتدر است!» و تعابیری از این دست مواجه هستیم. منطق همه این تجویزها، دچار خطای تحلیل تک‌عاملی از مسائل است. قطعا کسانی که با الفبای سازمان و مدیریت تحول آشنایی دارند، می‌دانند باید در طراحی برنامه عمل، سهم و وزن همه مؤلفه‌ها و متغیرها را در نظر گرفت. مؤلفه‌هایی مانند وزیر مقتدر، بودجه و... البته سهم بسزایی دارند؛ اما پررنگ‌کردن نقش یک عامل و معطوف‌کردن علت‌العلل مسائل آموزش‌وپرورش به آن، نوعی ساده‌دیدن مسئله است؛ چراکه بدون اشتراک و توافق حداکثری روی یک برنامه تحول‌گرا و مبتنی بر واقعیت‌ها، مقتدرترین وزیر هم در اقیانوس مسئله‌های نظام آموزشی موجود سردرگم خواهد شد. برنامه عمل را نمی‌توان در خلأ نگاشت؛ برنامه عمل منطقا باید از دل واقعیت‌ها (گام اول) و نیز در برگیرنده راهبرد و اولویت‌ها (گام دوم) باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.