|

جاودانگي در دنياي مدرن

اسطوره‌ها و داستان‌هايي كه در تمدن‌هاي مختلف در طول تاريخ به‌صورت دهان‌به‌دهان نقل شده نماد زندگی دوران باستان‌اند. تحول اساطیر هر قوم، معرف تحول شکل زندگی، دگرگونی ساختارهای اجتماعی و تحول اندیشه و دانش آن است. در واقع، اسطوره، بيان‌كننده دگرگونی و تحول ذهن بشری است. اساطیر، روایاتی‌اند که از طبیعت و ذهن انسان بدوی ریشه می‌گیرند و از رابطه دوسویه این دو به وجود مي‌آيند. اسطوره را از دیدگاه‌های گوناگون می‌توان بررسی کرد. جامعه‌شناسان، دین‌شناسان و روان‌شناسان هر یک به نوعی از اسطوره‌ها برای بیان شناخت خاستگاه تفکر و عاطفه و آرزوهای انسان بهره جسته‌اند. انسان‌های جوامع کهن پیچیدگی‌های جهان بیرونی خود را در روایت‌های ساده برای خویش بازگشایی می‌کردند. اسطوره با ادبیات، فلسفه و دین همواره پیوندی نزدیک داشته است. اسطوره‌هاي ملل مختلف با همه اختلافاتی که در جزئیات با هم دارند در ساختار دارای یک روایت شبیه به هم هستند. لوی استروس در نظریه ساختارگرای خود اسطوره را لایه ژرف اندیشه انسانی می‌داند و از دید او معنی هر افسانه براساس شکل آن تغییر می‌یابد. بدین‌سان معنی افسانه چند لایه است، در هر زمان معنی خاصی دارد و نزد هر فرد و در هر جامعه برداشت‌های متفاوتی از آن وجود دارد كه از آنها می‌توان به ساختار و الگوی ناخودآگاه قومی یک جامعه پی برد.
اسطوره همیشه روایت یک خلقت ‌است، یعنی می‌گوید چگونه چیزی پدید آمده و هستی خود را آغاز کرده است. شناخت اساطیری به معنی شناخت اصل اشیا و دانستن چگونگی پیدایش و آفرينش هستي است و اين خصوصيت وجه تمايز آن از افسانه و قصه‌هاي پريان است. برای کشف بنیان و واقعیت نخستین که جهان از آن بر آمده درک کلیت اندام‌وار هستی لازم است. آگاهی از بنیان هر پديده‌اي (حیوان، گیاه، آتش و امور کیهان) نوعی مهارت سحر‌آمیز به انسان می‌بخشد و او می‌داند که آن را در کجا می‌تواند بیابد و چگونه آن را در آینده دوباره ظاهر سازد. افسانه‌های بعد از مرگ، نیز تابع همین قاعده است. زیرا از پیدایی عالم وجود به حصول آگاهی از آنچه در آینده اتفاق افتاده می‌انجامد. حماسه آفرینش کیهان، سرگذشت انسان، آغاز تمدن‌ها، آیین‌ها و مراسم، انسان‌های دینی و پهلوانی، جنسیت، بارداری، جواني و ناميرايي، مرگ، راز‌آموزی و... از مهم‌ترين موضوعات روایت اساطیری هستند. اسطوره‌شناسان مهم‌ترین کارکرد اسطوره را کشف سرمشق‌های نمونه‌وار آیین‌ها و فعالیت‌های معنی‌دار انسان مي‌دانند اعم از تغذیه، زناشویی، تربیت، هنر و فرزانگی که برای فهم انسان جوامع کهن و سنتی اهمیت داشته. اسطوره حکایت می‌کند که چگونه به برکت کارهای نمایان و برجسته موجودات فراطبیعی، واقعیت يا تنها جزئی از آن پا به عرصه وجود نهاده ‌است. اسطوره با علم، عقل، هنر، ‌دين و عاطفه چه نسبتي دارد؟ قهرمانان اسطوره‌اي كيستند و شباهت حيرت‌انگيز آنها از كجا ناشي مي‌شود؟ شايد فهم اسطوره در دنياي باستان چندان كار سختي نبود اما ادامه آن در دوران مدرن و در قالب اجتماعات مختلف چه معنايي مي‌تواند داشته باشد؟ عباس مخبر كه پيش از اين كتاب‌هايي مثل «اسطوره‌هاي موازي» ج. ف بيرلين، «قدرت اسطوره» جوزف كمبل و «تاريخ مختصر اسطوره» كارن آرمسترانگ را ترجمه كرده بود با بررسي آراي كلي اسطوره‌شناسان برجسته و توضيحات تاريخي اسطوره و ارتباط آن با فلسفه و ادبيات و هنر، كتاب كم‌حجم و مقدماتي «مباني اسطوره‌شناسي» را تأليف كرده و تلاش كرده دلايل زنده‌ماندن اسطوره در دوران مدرن و از خلال آن تلاش براي يافتن «معناي زندگي» را بررسي كند. در بخشی از مقدمه نويسنده می‌خوانیم: «ناقوس مرگ اسطوره از دوهزارو 500 سال پیش تاکنون بارها به صدا درآمده است، اما هر‌بار اسطوره با نیرویی تازه و در هیئتی دیگر سربرآورده و بقای خود را استمرار بخشیده است؛ چرا؟ منتقدان اسطوره و کسانی که فقط بر کارکردهای نامطلوب آن در جهان معاصر انگشت می‌گذارند هنوز هم کم نیستند، اما تقریبا هیچ‌یک از آنها برای این سؤال پاسخی ندارند که چرا اسطوره‌ها در دنیای مدرن و پسامدرن کنونی همچنان به حیات خود ادامه می‌دهند و تولید و بازتولید می‌شوند. اگر اسطوره‌ها آن‌طورکه شماری از نظریه‌پردازان اعتقاد دارند، نوعی علم ابتدایی یا نوعی دین ابتدایی‌اند، در دوران ما و پس از به‌کرسی‌نشستن علم و دین پیشرفته، راز ماندگاری و بقای آنها چیست؟ آیا فقط توهماتی شیرین و تسکین‌دهنده‌اند که در دنیایی توفانی، آرامشی خوش و غیرمسئولانه را به ما هدیه می‌دهند؟».
فصل اول كتاب «مباني اسطوره» شامل مرور مختصري بر گذر انسان از هزاره‌هاي گذشته، پيدايش انسان نئاندرتال و جايگزيني انسان كرومانيون تا به امروز است. در اين فصل تلاش انسان براي بقا، حيرت او در مواجهه با جهاني ناشناخته، ‌برخورد او با مرگ و نخستين گورها به مثابه گاهواره اسطوره و دين و دانش به‌اختصار بررسي شده‌اند. اين فصل با شكل‌گيري نخستين روايت‌هاي اسطوره‌اي به مدد قوه تخيل بي‌مانند انسان بسته مي‌شود. در فصل دوم تفاوت‌هاي ميان اسطوره، افسانه و قصه بومي بررسي شده‌اند. تعريف بن‌مايه‌هاي مشترك و جهاني اسطوره و ذكر مثال‌هايي از آنها ديگر مطالب اين فصل است. فصل سوم به رويكردها و نظريه‌هاي اسطوره‌شناسي اختصاص دارد. مطالب اين فصل با دليل آغاز اسطوره‌شناسي علمي شروع شده و سپس رويكردهاي گوناگون جامعه‌شناسي، روان‌شناسي،‌ اسطوره-آيين، تمثيل طبيعت و پديده‌هاي طبيعي، پديدارشناسي، ‌ساختارگرايي ‌و سرانجام اسطوره‌شناسي تاريخي و تطبيقي بررسي شده‌اند. فصل چهارم به بررسي آرا و انديشه‌هاي شماري از اسطوره‌شناسان بزرگ اختصاص يافته است. زيگموند فرويد، كارل گوستاو يونگ، ميرچا الياده، كلود لوي استروس و جوزف كمبل اسطوره‌شناساني هستند كه آرايشان نسبتا به‌تفصيل بررسي شده است و هدف از انتخاب اين متفكران خاص اثرگذاري و جريان‌سازي آنها در حوزه اسطوره‌شناسي، ‌هنر و ادبيات از يك‌سو و پرداختن آنها به اسطوره و دنياي معاصر از سويي ديگر عنوان شده است. در فصل پنجم رابطه اسطوره، علم و دين بررسي شده است، رابطه بحث‌برانگيزي كه در كتاب‌هاي اسطوره‌شناسي هميشه فصلي مهم را تشكيل مي‌دهد. در اين فصل ديدگاه‌هاي ادوارد تايلور و جيمز فريزر در مقايسه با رويكردهاي روان‌كاوانه و نيز ديدگاه‌هاي اسطوره‌شناسان نامي بررسي شده است. فصل ششم نيز ساختاري شبيه به فصل پنجم دارد. در اين فصل، پس از مروري بر رابطه اسطوره و هنر ديدگاه‌هاي اسطوره‌شناسان نامي درباره اين رابطه بررسي شده است. فصل هفتم به يكي از متداول‌ترين مباحث اسطوره و پيكان نفوذ آن در هنر، ‌ادبيات و سينما يعني سفر قهرمان اختصاص دارد. در اين فصل الگوهاي سفر قهرمان ارائه‌شده توسط لرد رگلان، اوتو رانك و جوزف كمبل بررسي شده است.

اسطوره‌ها و داستان‌هايي كه در تمدن‌هاي مختلف در طول تاريخ به‌صورت دهان‌به‌دهان نقل شده نماد زندگی دوران باستان‌اند. تحول اساطیر هر قوم، معرف تحول شکل زندگی، دگرگونی ساختارهای اجتماعی و تحول اندیشه و دانش آن است. در واقع، اسطوره، بيان‌كننده دگرگونی و تحول ذهن بشری است. اساطیر، روایاتی‌اند که از طبیعت و ذهن انسان بدوی ریشه می‌گیرند و از رابطه دوسویه این دو به وجود مي‌آيند. اسطوره را از دیدگاه‌های گوناگون می‌توان بررسی کرد. جامعه‌شناسان، دین‌شناسان و روان‌شناسان هر یک به نوعی از اسطوره‌ها برای بیان شناخت خاستگاه تفکر و عاطفه و آرزوهای انسان بهره جسته‌اند. انسان‌های جوامع کهن پیچیدگی‌های جهان بیرونی خود را در روایت‌های ساده برای خویش بازگشایی می‌کردند. اسطوره با ادبیات، فلسفه و دین همواره پیوندی نزدیک داشته است. اسطوره‌هاي ملل مختلف با همه اختلافاتی که در جزئیات با هم دارند در ساختار دارای یک روایت شبیه به هم هستند. لوی استروس در نظریه ساختارگرای خود اسطوره را لایه ژرف اندیشه انسانی می‌داند و از دید او معنی هر افسانه براساس شکل آن تغییر می‌یابد. بدین‌سان معنی افسانه چند لایه است، در هر زمان معنی خاصی دارد و نزد هر فرد و در هر جامعه برداشت‌های متفاوتی از آن وجود دارد كه از آنها می‌توان به ساختار و الگوی ناخودآگاه قومی یک جامعه پی برد.
اسطوره همیشه روایت یک خلقت ‌است، یعنی می‌گوید چگونه چیزی پدید آمده و هستی خود را آغاز کرده است. شناخت اساطیری به معنی شناخت اصل اشیا و دانستن چگونگی پیدایش و آفرينش هستي است و اين خصوصيت وجه تمايز آن از افسانه و قصه‌هاي پريان است. برای کشف بنیان و واقعیت نخستین که جهان از آن بر آمده درک کلیت اندام‌وار هستی لازم است. آگاهی از بنیان هر پديده‌اي (حیوان، گیاه، آتش و امور کیهان) نوعی مهارت سحر‌آمیز به انسان می‌بخشد و او می‌داند که آن را در کجا می‌تواند بیابد و چگونه آن را در آینده دوباره ظاهر سازد. افسانه‌های بعد از مرگ، نیز تابع همین قاعده است. زیرا از پیدایی عالم وجود به حصول آگاهی از آنچه در آینده اتفاق افتاده می‌انجامد. حماسه آفرینش کیهان، سرگذشت انسان، آغاز تمدن‌ها، آیین‌ها و مراسم، انسان‌های دینی و پهلوانی، جنسیت، بارداری، جواني و ناميرايي، مرگ، راز‌آموزی و... از مهم‌ترين موضوعات روایت اساطیری هستند. اسطوره‌شناسان مهم‌ترین کارکرد اسطوره را کشف سرمشق‌های نمونه‌وار آیین‌ها و فعالیت‌های معنی‌دار انسان مي‌دانند اعم از تغذیه، زناشویی، تربیت، هنر و فرزانگی که برای فهم انسان جوامع کهن و سنتی اهمیت داشته. اسطوره حکایت می‌کند که چگونه به برکت کارهای نمایان و برجسته موجودات فراطبیعی، واقعیت يا تنها جزئی از آن پا به عرصه وجود نهاده ‌است. اسطوره با علم، عقل، هنر، ‌دين و عاطفه چه نسبتي دارد؟ قهرمانان اسطوره‌اي كيستند و شباهت حيرت‌انگيز آنها از كجا ناشي مي‌شود؟ شايد فهم اسطوره در دنياي باستان چندان كار سختي نبود اما ادامه آن در دوران مدرن و در قالب اجتماعات مختلف چه معنايي مي‌تواند داشته باشد؟ عباس مخبر كه پيش از اين كتاب‌هايي مثل «اسطوره‌هاي موازي» ج. ف بيرلين، «قدرت اسطوره» جوزف كمبل و «تاريخ مختصر اسطوره» كارن آرمسترانگ را ترجمه كرده بود با بررسي آراي كلي اسطوره‌شناسان برجسته و توضيحات تاريخي اسطوره و ارتباط آن با فلسفه و ادبيات و هنر، كتاب كم‌حجم و مقدماتي «مباني اسطوره‌شناسي» را تأليف كرده و تلاش كرده دلايل زنده‌ماندن اسطوره در دوران مدرن و از خلال آن تلاش براي يافتن «معناي زندگي» را بررسي كند. در بخشی از مقدمه نويسنده می‌خوانیم: «ناقوس مرگ اسطوره از دوهزارو 500 سال پیش تاکنون بارها به صدا درآمده است، اما هر‌بار اسطوره با نیرویی تازه و در هیئتی دیگر سربرآورده و بقای خود را استمرار بخشیده است؛ چرا؟ منتقدان اسطوره و کسانی که فقط بر کارکردهای نامطلوب آن در جهان معاصر انگشت می‌گذارند هنوز هم کم نیستند، اما تقریبا هیچ‌یک از آنها برای این سؤال پاسخی ندارند که چرا اسطوره‌ها در دنیای مدرن و پسامدرن کنونی همچنان به حیات خود ادامه می‌دهند و تولید و بازتولید می‌شوند. اگر اسطوره‌ها آن‌طورکه شماری از نظریه‌پردازان اعتقاد دارند، نوعی علم ابتدایی یا نوعی دین ابتدایی‌اند، در دوران ما و پس از به‌کرسی‌نشستن علم و دین پیشرفته، راز ماندگاری و بقای آنها چیست؟ آیا فقط توهماتی شیرین و تسکین‌دهنده‌اند که در دنیایی توفانی، آرامشی خوش و غیرمسئولانه را به ما هدیه می‌دهند؟».
فصل اول كتاب «مباني اسطوره» شامل مرور مختصري بر گذر انسان از هزاره‌هاي گذشته، پيدايش انسان نئاندرتال و جايگزيني انسان كرومانيون تا به امروز است. در اين فصل تلاش انسان براي بقا، حيرت او در مواجهه با جهاني ناشناخته، ‌برخورد او با مرگ و نخستين گورها به مثابه گاهواره اسطوره و دين و دانش به‌اختصار بررسي شده‌اند. اين فصل با شكل‌گيري نخستين روايت‌هاي اسطوره‌اي به مدد قوه تخيل بي‌مانند انسان بسته مي‌شود. در فصل دوم تفاوت‌هاي ميان اسطوره، افسانه و قصه بومي بررسي شده‌اند. تعريف بن‌مايه‌هاي مشترك و جهاني اسطوره و ذكر مثال‌هايي از آنها ديگر مطالب اين فصل است. فصل سوم به رويكردها و نظريه‌هاي اسطوره‌شناسي اختصاص دارد. مطالب اين فصل با دليل آغاز اسطوره‌شناسي علمي شروع شده و سپس رويكردهاي گوناگون جامعه‌شناسي، روان‌شناسي،‌ اسطوره-آيين، تمثيل طبيعت و پديده‌هاي طبيعي، پديدارشناسي، ‌ساختارگرايي ‌و سرانجام اسطوره‌شناسي تاريخي و تطبيقي بررسي شده‌اند. فصل چهارم به بررسي آرا و انديشه‌هاي شماري از اسطوره‌شناسان بزرگ اختصاص يافته است. زيگموند فرويد، كارل گوستاو يونگ، ميرچا الياده، كلود لوي استروس و جوزف كمبل اسطوره‌شناساني هستند كه آرايشان نسبتا به‌تفصيل بررسي شده است و هدف از انتخاب اين متفكران خاص اثرگذاري و جريان‌سازي آنها در حوزه اسطوره‌شناسي، ‌هنر و ادبيات از يك‌سو و پرداختن آنها به اسطوره و دنياي معاصر از سويي ديگر عنوان شده است. در فصل پنجم رابطه اسطوره، علم و دين بررسي شده است، رابطه بحث‌برانگيزي كه در كتاب‌هاي اسطوره‌شناسي هميشه فصلي مهم را تشكيل مي‌دهد. در اين فصل ديدگاه‌هاي ادوارد تايلور و جيمز فريزر در مقايسه با رويكردهاي روان‌كاوانه و نيز ديدگاه‌هاي اسطوره‌شناسان نامي بررسي شده است. فصل ششم نيز ساختاري شبيه به فصل پنجم دارد. در اين فصل، پس از مروري بر رابطه اسطوره و هنر ديدگاه‌هاي اسطوره‌شناسان نامي درباره اين رابطه بررسي شده است. فصل هفتم به يكي از متداول‌ترين مباحث اسطوره و پيكان نفوذ آن در هنر، ‌ادبيات و سينما يعني سفر قهرمان اختصاص دارد. در اين فصل الگوهاي سفر قهرمان ارائه‌شده توسط لرد رگلان، اوتو رانك و جوزف كمبل بررسي شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.