حیاط خلوت «میراث»
سید محمد بهشتی . رییس پیشین سازمان میراث فرهنگی
گاه و بیگاه که بین استقلال و پیروزی مسابقه برگزار میشود از دیدن طرفداران پروپاقرصشان پای گزارش فوتبال به فکر فرو میروم؛ آنها چنان غرق در بازی دیگران شدهاند که حتی اگر دزد به خانهشان بزند هم متوجه نمیشوند. این حکایت سازمان میراث فرهنگی کشور ما در سایه هشتسال مدیریت دولت اخیر است. آنها چنان حواسشان پرت مسایل دیگر شده که خانه خود را فراموش کردهاند و نسبت به حوزه میراث فرهنگی کاملا در غفلت به سر برده و میبرند.
واقعیت این است که با توجه به مختصات کشور مساله میراث فرهنگی در وضعیت خاصی به سر میبرد؛ چه از لحاظ کمی و چه کیفی: نخست اینکه به لحاظ کمی آثار تاریخی و فرهنگی ایران بسیار پرشمارند.
؛ بنابراین عامل برانگیختن طمع بسیاری از غارتگران و قاچاقچیان سودجو، مانع اجرای بسیاری از طرحهای توسعه ملی و محلی و اسباب عدمالنفع شمار زیادی از مالکان و متصرفان آن میشود. به این اعتبار همواره تعداد زیادی عامدانه یا جاهلانه مترصد تخریب، تعرض، قاچاق، حفاری غیرمجاز و آسیبزدن به آثار هستند. برای این دسته بهترین زمان عمل، آن هنگام است که نهاد متولی حفاظت از میراث و افکار عمومی، در موضع عدم حساسیت به سر ببرد و در قبال اعمال آنها صدایی از جایی بلند نشود. در دورههای قبلی حداقل این بود که اگر سازمان کاری از دستش برنمیآمد، بالاخره نگرانی و حساسیت در چهرهاش دیده میشد، در حالی که اخیرا با وجود
شدت یافتن آسیب، حتی در چهره سازمان نیز اندوهی مشاهده نمیشود و بیشتر به یک بنگاه شادمانی شبیه شده است. دوم اینکه به لحاظ کیفی مساله حفاظت از میراث فرهنگی کم از یک عملیات جراحی پیچیده ندارد. مرمت، حفاری، حفاظت و احیای آثار تاریخی کاری نیست که هر دانشجو و تازهکاری از پس آن برآید. کارشناسان نخبهای که در فرآیند تجربی و با کار در کنار بزرگان برای انجام این عملیات خبره شدهاند سرمایههایی هستند که آسان نباید آنها را از دست داد؛ چه در هنگام نبود آنها مرمت و حفاظتنکردن بیشتر به مصلحت آثار تاریخی است تا حفاظت غلط و ناشیانه برای کورکردن چشم هنگام درستکردن ابرو. اخباری که گاه و بیگاه از گوشه کنار میشنوم از مرمتهای غیرکارشناسی و از آسیبهای جدی بسیار ناراحتکننده است. اما آرامشی که بر جو خبری حول موضوع میراث فرهنگی حاکم است ناراحتکنندهتر از آن است. این سکوت، بیش از آنکه مبشر بهبود اوضاع باشد، ناشی از سایه شوم آسیب و تخریب و تعرض و غارت در کمال غفلت است. دیگر از سوی کارشناسان و افکار عمومی واکنشی از جنس سد سیوند، برج جهاننما و جیرفت نشان داده نمیشود. حدود ۱۳۸۲ برج جهاننما به میدان نقش جهان تعرض کرد و در
اثر اعتراضات، ناچار کوتاه آمد. حفاریهای غیرمجاز جیرفت و قاچاق اشیای تاریخی آن با واکنشی شدید مواجه شد و حدود سال ۱۳۸۴ آبگیری سد سیوند و تخریب آثار منطقه، با تظاهرات مردم همراه شد. اما اکنون چه؟ خیالمان راحت باشد که خبری نیست؟ نه فضای عمومی برای تخریب کاملا مساعد بوده است. اگر خبری نیست ناشی از بیاطلاعی ماست؛ چراکه اخباری که گاه از گوشه و کنار میرسد حاکی از آشفتگی و نابسامانی شدید است. سوال این است: چه کردند که این کرختی فراگیر شد و کجایند کارشناسان دلسوز میراث فرهنگی تا از صیانت و کیان ثروت ملی ما علیه غفلت دفاع کنند. من میگویم اختلال در سیستم اطلاعرسانی برای افکار عمومی، که در حکم سیستم عصبی، درد و مشکل را انتقال میداد و تبدیلکردن آن به جریانی دولتی و رسمی اطلاعنرسانی ضربهای کاری بر این روند وارد کرد. ضمن اینکه بدنه کارشناسی سازمان که باید نسبت به غفلت از همه بیشتر غیور باشد و واکنش نشان دهد، با تغییرات وسیع اداری و مدیریتی چنان به حاشیه رانده شده که حتی موجودیتش نیز به خطر افتاده است. شاخهشاخه کردن سازمان اداری، دورکاری، عدم تمرکز و کنار گذاشتن کارشناسان خبره و باتجربه باعث شد که ثبات سازمان
میراث فرهنگی کاملا برهم بخورد؛ ثبات سازمانی که کیفیت عملکردش بیش از هر نهاد دیگری موکول به آرامش و ثبات است. بدنه سازمان میراث فرهنگی مانند گربهای شده در گونی که آنقدر به دور سر چرخاندهاند که وقتی از گونی درآمده حتی از حفظ تعادلش برای ایستادن عاجز است؛ چه رسد به خرامیدن بر یک لبه نازک. گویی سازمان میراث فرهنگی با توجه به ظرفیتهایی مانند عدم پاسخگویی به نهادهای نظارتی و زیرمجموعه نهاد ریاستجمهوریبودن فرصت مناسبی برای تبدیلشدن به یک حیاط خلوت ایجاد کرد که از آن در جهت اهداف و منافع و سیاستهای دیگر استفاده ابزاری شود. سیاست گونیچرخانی باعث شد کارشناسان (تنها مزاحمان آن حیاط خلوت نیز) منفعل و سرمایههای ملی و جهانی غیرقابل جبران ما، قربانی منافع آسیبرسانان شود. اما در پایان لازم است احترام خویش را نثار تمام نیروهای دلسوز سازمان کنم که مانند پتروس فداکار از خود گذشتهاند و با وجود تمام فشارها، همچنان مشغول دفاع از ثروت و ناموس ما هستند.
گاه و بیگاه که بین استقلال و پیروزی مسابقه برگزار میشود از دیدن طرفداران پروپاقرصشان پای گزارش فوتبال به فکر فرو میروم؛ آنها چنان غرق در بازی دیگران شدهاند که حتی اگر دزد به خانهشان بزند هم متوجه نمیشوند. این حکایت سازمان میراث فرهنگی کشور ما در سایه هشتسال مدیریت دولت اخیر است. آنها چنان حواسشان پرت مسایل دیگر شده که خانه خود را فراموش کردهاند و نسبت به حوزه میراث فرهنگی کاملا در غفلت به سر برده و میبرند.
واقعیت این است که با توجه به مختصات کشور مساله میراث فرهنگی در وضعیت خاصی به سر میبرد؛ چه از لحاظ کمی و چه کیفی: نخست اینکه به لحاظ کمی آثار تاریخی و فرهنگی ایران بسیار پرشمارند.
؛ بنابراین عامل برانگیختن طمع بسیاری از غارتگران و قاچاقچیان سودجو، مانع اجرای بسیاری از طرحهای توسعه ملی و محلی و اسباب عدمالنفع شمار زیادی از مالکان و متصرفان آن میشود. به این اعتبار همواره تعداد زیادی عامدانه یا جاهلانه مترصد تخریب، تعرض، قاچاق، حفاری غیرمجاز و آسیبزدن به آثار هستند. برای این دسته بهترین زمان عمل، آن هنگام است که نهاد متولی حفاظت از میراث و افکار عمومی، در موضع عدم حساسیت به سر ببرد و در قبال اعمال آنها صدایی از جایی بلند نشود. در دورههای قبلی حداقل این بود که اگر سازمان کاری از دستش برنمیآمد، بالاخره نگرانی و حساسیت در چهرهاش دیده میشد، در حالی که اخیرا با وجود
شدت یافتن آسیب، حتی در چهره سازمان نیز اندوهی مشاهده نمیشود و بیشتر به یک بنگاه شادمانی شبیه شده است. دوم اینکه به لحاظ کیفی مساله حفاظت از میراث فرهنگی کم از یک عملیات جراحی پیچیده ندارد. مرمت، حفاری، حفاظت و احیای آثار تاریخی کاری نیست که هر دانشجو و تازهکاری از پس آن برآید. کارشناسان نخبهای که در فرآیند تجربی و با کار در کنار بزرگان برای انجام این عملیات خبره شدهاند سرمایههایی هستند که آسان نباید آنها را از دست داد؛ چه در هنگام نبود آنها مرمت و حفاظتنکردن بیشتر به مصلحت آثار تاریخی است تا حفاظت غلط و ناشیانه برای کورکردن چشم هنگام درستکردن ابرو. اخباری که گاه و بیگاه از گوشه کنار میشنوم از مرمتهای غیرکارشناسی و از آسیبهای جدی بسیار ناراحتکننده است. اما آرامشی که بر جو خبری حول موضوع میراث فرهنگی حاکم است ناراحتکنندهتر از آن است. این سکوت، بیش از آنکه مبشر بهبود اوضاع باشد، ناشی از سایه شوم آسیب و تخریب و تعرض و غارت در کمال غفلت است. دیگر از سوی کارشناسان و افکار عمومی واکنشی از جنس سد سیوند، برج جهاننما و جیرفت نشان داده نمیشود. حدود ۱۳۸۲ برج جهاننما به میدان نقش جهان تعرض کرد و در
اثر اعتراضات، ناچار کوتاه آمد. حفاریهای غیرمجاز جیرفت و قاچاق اشیای تاریخی آن با واکنشی شدید مواجه شد و حدود سال ۱۳۸۴ آبگیری سد سیوند و تخریب آثار منطقه، با تظاهرات مردم همراه شد. اما اکنون چه؟ خیالمان راحت باشد که خبری نیست؟ نه فضای عمومی برای تخریب کاملا مساعد بوده است. اگر خبری نیست ناشی از بیاطلاعی ماست؛ چراکه اخباری که گاه از گوشه و کنار میرسد حاکی از آشفتگی و نابسامانی شدید است. سوال این است: چه کردند که این کرختی فراگیر شد و کجایند کارشناسان دلسوز میراث فرهنگی تا از صیانت و کیان ثروت ملی ما علیه غفلت دفاع کنند. من میگویم اختلال در سیستم اطلاعرسانی برای افکار عمومی، که در حکم سیستم عصبی، درد و مشکل را انتقال میداد و تبدیلکردن آن به جریانی دولتی و رسمی اطلاعنرسانی ضربهای کاری بر این روند وارد کرد. ضمن اینکه بدنه کارشناسی سازمان که باید نسبت به غفلت از همه بیشتر غیور باشد و واکنش نشان دهد، با تغییرات وسیع اداری و مدیریتی چنان به حاشیه رانده شده که حتی موجودیتش نیز به خطر افتاده است. شاخهشاخه کردن سازمان اداری، دورکاری، عدم تمرکز و کنار گذاشتن کارشناسان خبره و باتجربه باعث شد که ثبات سازمان
میراث فرهنگی کاملا برهم بخورد؛ ثبات سازمانی که کیفیت عملکردش بیش از هر نهاد دیگری موکول به آرامش و ثبات است. بدنه سازمان میراث فرهنگی مانند گربهای شده در گونی که آنقدر به دور سر چرخاندهاند که وقتی از گونی درآمده حتی از حفظ تعادلش برای ایستادن عاجز است؛ چه رسد به خرامیدن بر یک لبه نازک. گویی سازمان میراث فرهنگی با توجه به ظرفیتهایی مانند عدم پاسخگویی به نهادهای نظارتی و زیرمجموعه نهاد ریاستجمهوریبودن فرصت مناسبی برای تبدیلشدن به یک حیاط خلوت ایجاد کرد که از آن در جهت اهداف و منافع و سیاستهای دیگر استفاده ابزاری شود. سیاست گونیچرخانی باعث شد کارشناسان (تنها مزاحمان آن حیاط خلوت نیز) منفعل و سرمایههای ملی و جهانی غیرقابل جبران ما، قربانی منافع آسیبرسانان شود. اما در پایان لازم است احترام خویش را نثار تمام نیروهای دلسوز سازمان کنم که مانند پتروس فداکار از خود گذشتهاند و با وجود تمام فشارها، همچنان مشغول دفاع از ثروت و ناموس ما هستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.