به ياد هدي صابر، واقعگراي جادويي
مينو مرتاضيلنگرودي
بسياري از ما بيآنکه خود بخواهيم آغشته سياست ميشويم و چهبسا اگر بسياري از سياسيون فعلي ايراني به جاي ايران در کشورهاي ديگري دنيا ميآمدند، به جاي زندگي آغشته به سياست، زندگي از نوع ديگر را تجربه ميکردند! چه کسي گفته آرمانخواهي فقط در کنش سياسي امکان بروز و ظهور مييابد؟ مثلا اگر انساني به غايت انسان مانند هدي صابر به جاي ميگوئل آنخل آستورياس در گواتمالا به دنيا ميآمد؛ آن وقت هدي با آن نگاه آرماني به جهان ميتوانست مثل آستورياس که نشست و قصه چشمهاي نخفته در گور را نوشت، بنشيند و تجربه بيداري در خاکش را برايمان قصه کند. يا اگر هدي در آرژانتين به دنيا ميآمد، ميتوانست به جاي اينکه رئاليسم جادويياش را صرف هزار فراز و هزار فلات براي توضيح سياست روز کند... چهبسا حتي بهتر از خورخه لوئيس بورخس واقعبيني جادويياش را صرف بيان «تفاوت ظريف ميان نگاهداشتن يک دست و...» ميکرد! يا در کنار خورخه ميسرود. «کمکم ياد ميگيري که حتي نور خورشيد ميسوزاند اگر زياد آفتاب بگيري» يا در گوش هوادارانش به نجوا زمزمه ميکرد: «با هر خداحافظي چيزي ياد ميگيري». اي کاش هدي آنجا که سياست به معناي قدرت بيمعني است، سراغي از خورخه بگيرد. ميدانم که با او از احساس خوش دوستي سرشار و سرمست خواهد شد. ميبيند که چه شباهتهاي غريبي با او دارد. ميبيند که او هم مثل خودش از جادوي واقعيتها حظ ميکند. چون هدي حتي همين جا يعني جايي که امر سياسي بر قدرت سياسي پيشي گرفته نيز فهميده بود «هميشه خودش بايد به تنهايي مدافع زخمهايش باشد و هيچگاه از هيچکس شفا نطلبد». حالا که هدي جايي است که مثل اينجا نيست، من هر وقت اين شعر خورخه را ميخوانم، ياد هدي ميافتم. «خورخه شاعر بوده؛ هميشه خودش به تنهايي مدافع زخمهايش بوده و هيچگاه از هيچکس شفا نطلبيده». شايد اگر هدي ايتاليايي بود، ميتوانست به جاي ايتاليو کالوينو کتاب «بارون درختنشين» را بنويسد چون هدي خيلي راحت ميتوانست مثل ايتاليويي که زندگياش مثل زندگي هدي سرشار از واقعيتهاي جادويي بود، داستان باروني را بنويسد که بيخيال ثروتهايي که اغلب آدمها روي زمين دنبالش هستند مثل خانه، ويلا، اتومبيل، سهام، سفر و... ميشود و يک درخت براي خودش پيدا ميکند و با او دوست و همخانه ميشود و به جاي اينکه روي زمين خانه بسازد، ميرود بالاي درخت و لابهلاي شاخ و برگهاي دوستش براي خودش زندگي ميکند. من مطمئنم ايتاليو هم مثل هدي فهميده بود براي حل يا حتي براي فهم مسائل و مشکلات گاهي لازم است خودت را از معرکه درگيريها بيرون بکشي و از بالا به آنها نگاه کني و آنگاه خواهي ديد که مثلا مشکلات چقدر ريزتر از آن چيزي که روي زميناند، به نظر ميرسند! شايد اگر هدي بارون درختنشين را نوشته بود حالا ما بدون دردسرهاي زبان و ويزا و اقامت ميتوانستيم ميهمان خانه درختياش شويم و گهگاه از آن بالا راحت گرفتاريهايمان را ريزتر از آنچه هستند، ببينيم. شايد در کنار غم نان و معيشت خودمان و اطرافيانمان و در خلال گرفتاريهاي مکرر؛ ما هم ميتوانستيم کمي تفريح کنيم. آهان؛ يک واقعگراي جادويي ديگر يادم آمد. گابريل گارسيا مارکز! اگر هدي به جاي ايران، مثل مارکز در سانتامارياي کلمبيا به دنيا ميآمد، شايد ميتوانست مانند مارکز که هم فعال سياسي و روشنفکر و هم نويسنده رمان و هم فيلسوف بود، جرئت پيدا كند و مثل مارکز كه شجاعانه اعتراف ميکند: من چون اهل آمريکاي لاتين بودم و با ناپديدشدن افراد، فقر و جهل روبهرو شدم، ناگزير مثل ديگر روشنفکران به سياست روي آوردم. اگر اهل آمريکاي لاتين نبودم هرگز گرد سياست نميگشتم؛ هدي هم اعتراف ميکرد: اگر گرد سياست گشتم، به خاطر اين بود که من هم مثل مارکز نميتوانستم فلاکتها و بدبختيهاي اطرافم را ببينم و بيخيال آنها شوم. اما تفاوت سياسيشدن در اينجا و جايي که مارکز به دنيا آمده، اين است که گابريل گارسيا مارکز توانست هم فعال سياسي شود و هم کتابهايش را بنويسد و چاپ کند و کلي جوايز ببرد و با وجودي که سرطان داشت بالاي 90 سال عمر کند و فرصت داشته باشد وصيتنامه به آن خوبي بنويسد و در آن از افسوسهايش براي اينکه اگر دوباره به دنيا بيايد چقدر آسانتر خواهد گرفت، بگويد. اما يقينا هدي اين استعداد را داشت که مثل مارکز صد سال تنهايي خودش را بنويسد. اصلا حالا که دست طبيعت چه ميدانم شايد قضا و قدر ميخواست هدي در ايران دنيا بيايد؛ اي کاش سالهاي ۱۳۰۰ تا ۱۳۱۰ شمسي به دنيا ميآمد. شايد آنوقت مثل غلامحسين ساعدي از مردم هميشه عزادار ده بيل مينوشت. خوب هم ميتوانست بنويسد چون او که تقريبا همسنوسال بچه غلامحسين خان ساعدي بود، خوب ميدانست که دهکده بيل اسم مستعار است. همان جايي که اغلب مردمانش خودشان را روشنفکر و همهفنحريف ميدانند اما هميشه عزادارند!» و شوربختانه همواره در انتظار دو چيز هستند؛ «وقوع حادثه» و «ظهور قهرمان». حالا هدي که زمان بهدنياآمدن و کجا بهدنياآمدنش دست خودش نبود ولي اي کاش شروع و پايان داستان زندگياش اين اندازه کوتاه نبود. او که تازه با بچههاي آفتابسوخته شيرآباد و بابايي در زاهدان آشنا شده بود، شايد اگر عمر طولانيتري داشت ميتوانست مثل گابريل و خورخه و ميگوئل و ايتاليو کالوينو از وقايع روزمره و روزانه زندگي زن و مرد و کودکان تنهاي تنهاي تنهاي شيرآبادي با چشمهاي سياه پر از تمنا و آرزو و پوستهاي گداخته زير آفتاب کوير، داستانهاي جادويي بنويسد. به گمانم او با ديدن بچههاي شيرآباد نيک در يافته بود اگر قلم را به دست کودکان و نوجوانان شيرآباد بدهد، شايد بتوانند در همين جايي که مثل هيچ جا نيست، از واقعيتهاي زندگي آغشته به فقر و سياست فاصله بگيرند؛ چهبسا همين کودکان و نوجوانان معصوم، افسونگران عرصه هنر، ادبيات، فلسفه، علم و انديشه فردا شوند. همان بچههاي شيرآبادي که عاشق هدي بودند. همانها که بر سينهشان در هر دو تيم فوتبال آبي و قرمز؛ يک نام را نوشتهاند؛ «صابر». به چشم خود ديدم هر تيم گل ميکاشت، هلهله و شادي و کف و سوت بود که براي صابر ميزدند!!!! هدي برادرم تعجب نکن آنها ايتاليو کالويند و سبک نگارش واقعيتگراي جادويياش را از فرط آشنايي با تو تشخيص خواهند داد، آنجا که ميگويد: اين زندگي اگر براي تو پولاد از آب درآمد و دلت جماعتي خشمگين که در سينهات ازدحام کرد، باشد که عدل خداوندي/ بر تو سعادت آورد/ ناميرايي همه با تو باد.
بسياري از ما بيآنکه خود بخواهيم آغشته سياست ميشويم و چهبسا اگر بسياري از سياسيون فعلي ايراني به جاي ايران در کشورهاي ديگري دنيا ميآمدند، به جاي زندگي آغشته به سياست، زندگي از نوع ديگر را تجربه ميکردند! چه کسي گفته آرمانخواهي فقط در کنش سياسي امکان بروز و ظهور مييابد؟ مثلا اگر انساني به غايت انسان مانند هدي صابر به جاي ميگوئل آنخل آستورياس در گواتمالا به دنيا ميآمد؛ آن وقت هدي با آن نگاه آرماني به جهان ميتوانست مثل آستورياس که نشست و قصه چشمهاي نخفته در گور را نوشت، بنشيند و تجربه بيداري در خاکش را برايمان قصه کند. يا اگر هدي در آرژانتين به دنيا ميآمد، ميتوانست به جاي اينکه رئاليسم جادويياش را صرف هزار فراز و هزار فلات براي توضيح سياست روز کند... چهبسا حتي بهتر از خورخه لوئيس بورخس واقعبيني جادويياش را صرف بيان «تفاوت ظريف ميان نگاهداشتن يک دست و...» ميکرد! يا در کنار خورخه ميسرود. «کمکم ياد ميگيري که حتي نور خورشيد ميسوزاند اگر زياد آفتاب بگيري» يا در گوش هوادارانش به نجوا زمزمه ميکرد: «با هر خداحافظي چيزي ياد ميگيري». اي کاش هدي آنجا که سياست به معناي قدرت بيمعني است، سراغي از خورخه بگيرد. ميدانم که با او از احساس خوش دوستي سرشار و سرمست خواهد شد. ميبيند که چه شباهتهاي غريبي با او دارد. ميبيند که او هم مثل خودش از جادوي واقعيتها حظ ميکند. چون هدي حتي همين جا يعني جايي که امر سياسي بر قدرت سياسي پيشي گرفته نيز فهميده بود «هميشه خودش بايد به تنهايي مدافع زخمهايش باشد و هيچگاه از هيچکس شفا نطلبد». حالا که هدي جايي است که مثل اينجا نيست، من هر وقت اين شعر خورخه را ميخوانم، ياد هدي ميافتم. «خورخه شاعر بوده؛ هميشه خودش به تنهايي مدافع زخمهايش بوده و هيچگاه از هيچکس شفا نطلبيده». شايد اگر هدي ايتاليايي بود، ميتوانست به جاي ايتاليو کالوينو کتاب «بارون درختنشين» را بنويسد چون هدي خيلي راحت ميتوانست مثل ايتاليويي که زندگياش مثل زندگي هدي سرشار از واقعيتهاي جادويي بود، داستان باروني را بنويسد که بيخيال ثروتهايي که اغلب آدمها روي زمين دنبالش هستند مثل خانه، ويلا، اتومبيل، سهام، سفر و... ميشود و يک درخت براي خودش پيدا ميکند و با او دوست و همخانه ميشود و به جاي اينکه روي زمين خانه بسازد، ميرود بالاي درخت و لابهلاي شاخ و برگهاي دوستش براي خودش زندگي ميکند. من مطمئنم ايتاليو هم مثل هدي فهميده بود براي حل يا حتي براي فهم مسائل و مشکلات گاهي لازم است خودت را از معرکه درگيريها بيرون بکشي و از بالا به آنها نگاه کني و آنگاه خواهي ديد که مثلا مشکلات چقدر ريزتر از آن چيزي که روي زميناند، به نظر ميرسند! شايد اگر هدي بارون درختنشين را نوشته بود حالا ما بدون دردسرهاي زبان و ويزا و اقامت ميتوانستيم ميهمان خانه درختياش شويم و گهگاه از آن بالا راحت گرفتاريهايمان را ريزتر از آنچه هستند، ببينيم. شايد در کنار غم نان و معيشت خودمان و اطرافيانمان و در خلال گرفتاريهاي مکرر؛ ما هم ميتوانستيم کمي تفريح کنيم. آهان؛ يک واقعگراي جادويي ديگر يادم آمد. گابريل گارسيا مارکز! اگر هدي به جاي ايران، مثل مارکز در سانتامارياي کلمبيا به دنيا ميآمد، شايد ميتوانست مانند مارکز که هم فعال سياسي و روشنفکر و هم نويسنده رمان و هم فيلسوف بود، جرئت پيدا كند و مثل مارکز كه شجاعانه اعتراف ميکند: من چون اهل آمريکاي لاتين بودم و با ناپديدشدن افراد، فقر و جهل روبهرو شدم، ناگزير مثل ديگر روشنفکران به سياست روي آوردم. اگر اهل آمريکاي لاتين نبودم هرگز گرد سياست نميگشتم؛ هدي هم اعتراف ميکرد: اگر گرد سياست گشتم، به خاطر اين بود که من هم مثل مارکز نميتوانستم فلاکتها و بدبختيهاي اطرافم را ببينم و بيخيال آنها شوم. اما تفاوت سياسيشدن در اينجا و جايي که مارکز به دنيا آمده، اين است که گابريل گارسيا مارکز توانست هم فعال سياسي شود و هم کتابهايش را بنويسد و چاپ کند و کلي جوايز ببرد و با وجودي که سرطان داشت بالاي 90 سال عمر کند و فرصت داشته باشد وصيتنامه به آن خوبي بنويسد و در آن از افسوسهايش براي اينکه اگر دوباره به دنيا بيايد چقدر آسانتر خواهد گرفت، بگويد. اما يقينا هدي اين استعداد را داشت که مثل مارکز صد سال تنهايي خودش را بنويسد. اصلا حالا که دست طبيعت چه ميدانم شايد قضا و قدر ميخواست هدي در ايران دنيا بيايد؛ اي کاش سالهاي ۱۳۰۰ تا ۱۳۱۰ شمسي به دنيا ميآمد. شايد آنوقت مثل غلامحسين ساعدي از مردم هميشه عزادار ده بيل مينوشت. خوب هم ميتوانست بنويسد چون او که تقريبا همسنوسال بچه غلامحسين خان ساعدي بود، خوب ميدانست که دهکده بيل اسم مستعار است. همان جايي که اغلب مردمانش خودشان را روشنفکر و همهفنحريف ميدانند اما هميشه عزادارند!» و شوربختانه همواره در انتظار دو چيز هستند؛ «وقوع حادثه» و «ظهور قهرمان». حالا هدي که زمان بهدنياآمدن و کجا بهدنياآمدنش دست خودش نبود ولي اي کاش شروع و پايان داستان زندگياش اين اندازه کوتاه نبود. او که تازه با بچههاي آفتابسوخته شيرآباد و بابايي در زاهدان آشنا شده بود، شايد اگر عمر طولانيتري داشت ميتوانست مثل گابريل و خورخه و ميگوئل و ايتاليو کالوينو از وقايع روزمره و روزانه زندگي زن و مرد و کودکان تنهاي تنهاي تنهاي شيرآبادي با چشمهاي سياه پر از تمنا و آرزو و پوستهاي گداخته زير آفتاب کوير، داستانهاي جادويي بنويسد. به گمانم او با ديدن بچههاي شيرآباد نيک در يافته بود اگر قلم را به دست کودکان و نوجوانان شيرآباد بدهد، شايد بتوانند در همين جايي که مثل هيچ جا نيست، از واقعيتهاي زندگي آغشته به فقر و سياست فاصله بگيرند؛ چهبسا همين کودکان و نوجوانان معصوم، افسونگران عرصه هنر، ادبيات، فلسفه، علم و انديشه فردا شوند. همان بچههاي شيرآبادي که عاشق هدي بودند. همانها که بر سينهشان در هر دو تيم فوتبال آبي و قرمز؛ يک نام را نوشتهاند؛ «صابر». به چشم خود ديدم هر تيم گل ميکاشت، هلهله و شادي و کف و سوت بود که براي صابر ميزدند!!!! هدي برادرم تعجب نکن آنها ايتاليو کالويند و سبک نگارش واقعيتگراي جادويياش را از فرط آشنايي با تو تشخيص خواهند داد، آنجا که ميگويد: اين زندگي اگر براي تو پولاد از آب درآمد و دلت جماعتي خشمگين که در سينهات ازدحام کرد، باشد که عدل خداوندي/ بر تو سعادت آورد/ ناميرايي همه با تو باد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.