|

بازخواني يك پژوهش

هوشنگ غلامي . كارشناس آموزش

در باب ضرورت و اهميت حركت بزرگ تهيه، تدوين و توليد سند تحول بنيادين آموزش‌وپرورش از ابعاد مختلف مي‌توان سخن گفت. از جمله مهم‌ترين مسائل و دلايل مطرح در چرايي اين طرح بزرگ، می‌توان به مطالبه مكرر و مؤكد تحول در آموزش‌وپرورش از سوي رهبر انقلاب، مقابله با بدفهمي‌هاي تاريخي آموزش‌وپرورش، ايجاد مصونيت در آموزش‌وپرورش و پيشگيري از مواجهه‌هاي سياسي با آموزش‌وپرورش و نياز جامعه فرهنگي كشور در تمام سطوح به خوش‌بيني توأم با واقع‌نگري اشاره كرد. تدوين سند ملي به‌لحاظ روش‌شناسي، پژوهش‌محور بود، به این معنا كه در عوض اعتناي صرف به تجربه متراكم كارشناسان و صاحب‌نظران، رويكردي پژوهشي اختيار شد كه البته چالش‌ها و دشواري‌هايي نيز به‌همراه داشت. در اين راستا، كميته‌هاي مطالعاتي ويژه‌اي با اعمال منطق حاكم بر مطالعات يا پژوهش‌هاي انجام‌شده تشكيل شد. كميته مطالعات نظري، كميته مطالعات مؤلفه‌هاي اصلي و كميته مطالعات محيطي، سه كميته‌اي بودند كه مطالعات متعددي را در زمينه‌هاي مربوط به خود سامان دادند. یکی از نتایج تحقیق‌های انجام‌شده از سوی پژوهشگران در بخش کمیته مطالعات محیطی سند تحول را بررسی می‌کنیم. حاصل كار علمي و پژوهشي دكتر مقصود فراستخواه را با عنوان «بررسي فرصت‌ها و تهديدهاي آموزش‌وپرورش كشور با نظر به محيط علمي و نظام آموزش عالي» كه با همكاري حميد جاوداني، فاطمه توفيقي، حسين سميعي و زهرا نوري انجام داده است، مورد بررسي و بازخواني قرار مي‌دهيم. مجري تحقيق در آغاز اين پژوهش خود، خلاصه اجرائي كار خود را ارائه مي‌دهد كه در آن، مقوله‌ها و محورهايي چون واژگان كليدي، مقدمه و بيان مسئله، پيشينه مباحث و چارچوب نظري، روش تحقيق و در بخش يافته‌ها نيز، تحولات جهاني علم و آموزش عالي، ساختار و نظام تصميم‌گيري، ساختار سازماني، برنامه‌ها و عملكرد و در نهايت بحث و نتيجه‌گيري را بيان و تشريح كرده است. درمجموع، نتايج و گزارش اين كار پژوهشي در شش بخش و در 239 صفحه تدوين شده، به نگارش درآمده و براي علاقه‌مندان ارائه شده است.
در بخش بيان مسئله پژوهش آمده است كه تحولات پرشتاب و دامن‌گستر ساختاري كه چه در مقياس ملي و چه در سطح بين‌المللي و جهاني صورت مي‌گيرد، موجب مي‌شود كه نظام آموزش‌وپرورش با چالش‌هاي جدي از حيث كارايي و اثربخشي مواجه شود. ايجاد اين تغييرات محيطي و چالش‌هاي ناشي از آن، به اندازه‌اي است كه نه‌تنها ايجاب مي‌كند در وسايل نيل به اهداف تجديدنظر شود، بلكه حتي ضرورت تعريف مجدد خود اهداف و مقاصد را به ميان مي‌آورد. در بخش طرح بيان مسئله، همچنين تأكيد شده است كه طرح سند ملي آموزش‌وپرورش در چشم‌انداز 20 ساله از اين رهگذر موضوعيت يافته است و در آن براي تعيين موقعيت راهبردي، روش تحليلي نقاط ضعف و قوت نظام دروني و فرصت‌ها و تهديدهاي محيط بيروني انتخاب شده است. بخشي از اين تحليل، موكول به مطالعات محيط‌هاي بيروني نظام آموزش‌وپرورش و شناسايي و تحليل تهديدها و فرصت‌هاي آن و چالش‌هاي ناشي از آن است و در سطحي از اين محيط‌هاي بيروني، محيط علمي و نظام آموزش عالي قرار دارد. اين طرح پژوهشي به اين بخش از مطالعات و تحليل‌هاي محيطي آموزش‌وپرورش با هدف شناسايي فرصت‌ها و تهديدها به منظور بهره‌برداري از آن در تدوين سند، ناظر است. براي انجام اين تحقيق سه سؤال از سوي مجريان كار مطرح و پيگيري شده است؛ پرسش اول اين است كه چه تحولات اساسي‌ای در محيط علمي و آموزش عالي در مقياس بين‌المللي روي داده و مي‌دهد و اين تحولات چه فرصت‌ها و تهديدهايي براي آموزش‌وپرورش كشور به وجود مي‌آورند. سؤال دوم نيز اين‌گونه مطرح شده است كه روندهاي اصلي و حساس جاري در محيط علمي و آموزش عالي ايران امروز دربرگيرنده چه دگرگوني‌هاي اساسي‌ای است و چه فرصت‌ها و تهديدهايي را براي آموزش‌وپرورش كشور به ميان مي‌آورد. پرسش سوم نيز اين مسئله را مطرح كرده است كه نظام علوم، تحقيقات و فناوري در كشور با آثار عملكردي خود در سطح سياست‌گذاري، ساختار، مديريت و كاركردها و به‌عنوان محيط متعامل بيروني آموزش‌وپرورش، كدام فرصت‌ها و تهديدهايي را براي آن پديد مي‌آورد. مقصود فراستخواه و همكارانش روش‌شناسي و نوع تحقيق خود را به صورت يك مطالعه سريع با روش فراتحليل و استفاده از مطالعات اسنادي و ميداني صورت‌گرفته پيشين و تحليل ثانوي اطلاعات و يافته‌هاي آن مطالعات عنوان كرده است كه در آن بر تفسير انتقادي و تأويل داده‌ها و برآمده‌هاي مطالعات قبلي با هدف به‌دست‌دادن فهرستي توصيفي- تحليلي از فرصت‌ها و تهديدهاي محيطي آموزش‌وپرورش در محدوده محيط علمي و آموزش عالي تأكيد مي‌شود. در بخش چارچوب نظري و مدل تحليلی نيز با اشاره به اينكه نظام آموزش‌وپرورش به صورت سيستمي و پيچيده و در محيطي آشوب‌ناك عمل مي‌كند و اين سيستم آكنده از این محيط است، عنوان مي‌كند: مطالعه حاضر يكي از زيرمجموعه‌هاي مطالعاتي است كه براي استراتژي‌سازي در آموزش‌وپرورش صورت مي‌پذيرد. در بخش پنجم از گزارش اين پروژه تحقيقاتي كه به بيان، بررسي و تحليل وضعيت، تحولات و روندهاي محيط علمي و نظام آموزش عالي اختصاص دارد، تحولات مفهومي و ساختاري علم و آموزش عالي در مقياس جهاني مطرح شده است. مفهوم موج سومي علم، علم كوچك- علم بزرگ، دانش جهاني- محلي، انحصارزدايي از دانشگاه‌ها، توسعه الگوهاي توضيحي مربوط به علم، دانش كارآفرين، «صنعت- بازار» دانش، چون فرايندي اجتماعي، ازجمله مقوله‌ها و مسائل مطرح‌شده هستند. روندهاي محيطي و پيامدهاي سيستمي، نسبت سازماني آموزش عالي با آموزش‌وپرورش، امكانات محيطي آموزش عالي براي آموزش‌وپرورش در جهت حركت به سمت ارتقاي سطح نيروي انساني و تحول به سازمان يادگيرنده در توسعه دانايي‌محور نيز از سوي اين تيم پژوهشي مورد كنكاش و تحليل قرار گرفته است.در اين تحقيق، ضمن اشاره به سهم آموزش‌وپرورش در پوشش آموزش عالي كشور، كميت و كيفيت و نقش و جايگاه آموزشكده‌هاي فني- حرفه‌اي، مراكز تربيت دبير و تربيت معلم، قطب‌هاي علمي دانشگاهي، انجمن‌هاي علمي و تخصصي، كشش‌پذيري محيط آموزش عالي نسبت به آموزش‌وپرورش، نقش آموزش عالي در فرايند اندوختن سرمايه فرهنگي از سوی دانش‌آموزان، روندهاي خصوصي‌سازي آموزش عالي و نظام آموزش حوزوي، تجزيه و تحليل و موشكافي شده است.

در باب ضرورت و اهميت حركت بزرگ تهيه، تدوين و توليد سند تحول بنيادين آموزش‌وپرورش از ابعاد مختلف مي‌توان سخن گفت. از جمله مهم‌ترين مسائل و دلايل مطرح در چرايي اين طرح بزرگ، می‌توان به مطالبه مكرر و مؤكد تحول در آموزش‌وپرورش از سوي رهبر انقلاب، مقابله با بدفهمي‌هاي تاريخي آموزش‌وپرورش، ايجاد مصونيت در آموزش‌وپرورش و پيشگيري از مواجهه‌هاي سياسي با آموزش‌وپرورش و نياز جامعه فرهنگي كشور در تمام سطوح به خوش‌بيني توأم با واقع‌نگري اشاره كرد. تدوين سند ملي به‌لحاظ روش‌شناسي، پژوهش‌محور بود، به این معنا كه در عوض اعتناي صرف به تجربه متراكم كارشناسان و صاحب‌نظران، رويكردي پژوهشي اختيار شد كه البته چالش‌ها و دشواري‌هايي نيز به‌همراه داشت. در اين راستا، كميته‌هاي مطالعاتي ويژه‌اي با اعمال منطق حاكم بر مطالعات يا پژوهش‌هاي انجام‌شده تشكيل شد. كميته مطالعات نظري، كميته مطالعات مؤلفه‌هاي اصلي و كميته مطالعات محيطي، سه كميته‌اي بودند كه مطالعات متعددي را در زمينه‌هاي مربوط به خود سامان دادند. یکی از نتایج تحقیق‌های انجام‌شده از سوی پژوهشگران در بخش کمیته مطالعات محیطی سند تحول را بررسی می‌کنیم. حاصل كار علمي و پژوهشي دكتر مقصود فراستخواه را با عنوان «بررسي فرصت‌ها و تهديدهاي آموزش‌وپرورش كشور با نظر به محيط علمي و نظام آموزش عالي» كه با همكاري حميد جاوداني، فاطمه توفيقي، حسين سميعي و زهرا نوري انجام داده است، مورد بررسي و بازخواني قرار مي‌دهيم. مجري تحقيق در آغاز اين پژوهش خود، خلاصه اجرائي كار خود را ارائه مي‌دهد كه در آن، مقوله‌ها و محورهايي چون واژگان كليدي، مقدمه و بيان مسئله، پيشينه مباحث و چارچوب نظري، روش تحقيق و در بخش يافته‌ها نيز، تحولات جهاني علم و آموزش عالي، ساختار و نظام تصميم‌گيري، ساختار سازماني، برنامه‌ها و عملكرد و در نهايت بحث و نتيجه‌گيري را بيان و تشريح كرده است. درمجموع، نتايج و گزارش اين كار پژوهشي در شش بخش و در 239 صفحه تدوين شده، به نگارش درآمده و براي علاقه‌مندان ارائه شده است.
در بخش بيان مسئله پژوهش آمده است كه تحولات پرشتاب و دامن‌گستر ساختاري كه چه در مقياس ملي و چه در سطح بين‌المللي و جهاني صورت مي‌گيرد، موجب مي‌شود كه نظام آموزش‌وپرورش با چالش‌هاي جدي از حيث كارايي و اثربخشي مواجه شود. ايجاد اين تغييرات محيطي و چالش‌هاي ناشي از آن، به اندازه‌اي است كه نه‌تنها ايجاب مي‌كند در وسايل نيل به اهداف تجديدنظر شود، بلكه حتي ضرورت تعريف مجدد خود اهداف و مقاصد را به ميان مي‌آورد. در بخش طرح بيان مسئله، همچنين تأكيد شده است كه طرح سند ملي آموزش‌وپرورش در چشم‌انداز 20 ساله از اين رهگذر موضوعيت يافته است و در آن براي تعيين موقعيت راهبردي، روش تحليلي نقاط ضعف و قوت نظام دروني و فرصت‌ها و تهديدهاي محيط بيروني انتخاب شده است. بخشي از اين تحليل، موكول به مطالعات محيط‌هاي بيروني نظام آموزش‌وپرورش و شناسايي و تحليل تهديدها و فرصت‌هاي آن و چالش‌هاي ناشي از آن است و در سطحي از اين محيط‌هاي بيروني، محيط علمي و نظام آموزش عالي قرار دارد. اين طرح پژوهشي به اين بخش از مطالعات و تحليل‌هاي محيطي آموزش‌وپرورش با هدف شناسايي فرصت‌ها و تهديدها به منظور بهره‌برداري از آن در تدوين سند، ناظر است. براي انجام اين تحقيق سه سؤال از سوي مجريان كار مطرح و پيگيري شده است؛ پرسش اول اين است كه چه تحولات اساسي‌ای در محيط علمي و آموزش عالي در مقياس بين‌المللي روي داده و مي‌دهد و اين تحولات چه فرصت‌ها و تهديدهايي براي آموزش‌وپرورش كشور به وجود مي‌آورند. سؤال دوم نيز اين‌گونه مطرح شده است كه روندهاي اصلي و حساس جاري در محيط علمي و آموزش عالي ايران امروز دربرگيرنده چه دگرگوني‌هاي اساسي‌ای است و چه فرصت‌ها و تهديدهايي را براي آموزش‌وپرورش كشور به ميان مي‌آورد. پرسش سوم نيز اين مسئله را مطرح كرده است كه نظام علوم، تحقيقات و فناوري در كشور با آثار عملكردي خود در سطح سياست‌گذاري، ساختار، مديريت و كاركردها و به‌عنوان محيط متعامل بيروني آموزش‌وپرورش، كدام فرصت‌ها و تهديدهايي را براي آن پديد مي‌آورد. مقصود فراستخواه و همكارانش روش‌شناسي و نوع تحقيق خود را به صورت يك مطالعه سريع با روش فراتحليل و استفاده از مطالعات اسنادي و ميداني صورت‌گرفته پيشين و تحليل ثانوي اطلاعات و يافته‌هاي آن مطالعات عنوان كرده است كه در آن بر تفسير انتقادي و تأويل داده‌ها و برآمده‌هاي مطالعات قبلي با هدف به‌دست‌دادن فهرستي توصيفي- تحليلي از فرصت‌ها و تهديدهاي محيطي آموزش‌وپرورش در محدوده محيط علمي و آموزش عالي تأكيد مي‌شود. در بخش چارچوب نظري و مدل تحليلی نيز با اشاره به اينكه نظام آموزش‌وپرورش به صورت سيستمي و پيچيده و در محيطي آشوب‌ناك عمل مي‌كند و اين سيستم آكنده از این محيط است، عنوان مي‌كند: مطالعه حاضر يكي از زيرمجموعه‌هاي مطالعاتي است كه براي استراتژي‌سازي در آموزش‌وپرورش صورت مي‌پذيرد. در بخش پنجم از گزارش اين پروژه تحقيقاتي كه به بيان، بررسي و تحليل وضعيت، تحولات و روندهاي محيط علمي و نظام آموزش عالي اختصاص دارد، تحولات مفهومي و ساختاري علم و آموزش عالي در مقياس جهاني مطرح شده است. مفهوم موج سومي علم، علم كوچك- علم بزرگ، دانش جهاني- محلي، انحصارزدايي از دانشگاه‌ها، توسعه الگوهاي توضيحي مربوط به علم، دانش كارآفرين، «صنعت- بازار» دانش، چون فرايندي اجتماعي، ازجمله مقوله‌ها و مسائل مطرح‌شده هستند. روندهاي محيطي و پيامدهاي سيستمي، نسبت سازماني آموزش عالي با آموزش‌وپرورش، امكانات محيطي آموزش عالي براي آموزش‌وپرورش در جهت حركت به سمت ارتقاي سطح نيروي انساني و تحول به سازمان يادگيرنده در توسعه دانايي‌محور نيز از سوي اين تيم پژوهشي مورد كنكاش و تحليل قرار گرفته است.در اين تحقيق، ضمن اشاره به سهم آموزش‌وپرورش در پوشش آموزش عالي كشور، كميت و كيفيت و نقش و جايگاه آموزشكده‌هاي فني- حرفه‌اي، مراكز تربيت دبير و تربيت معلم، قطب‌هاي علمي دانشگاهي، انجمن‌هاي علمي و تخصصي، كشش‌پذيري محيط آموزش عالي نسبت به آموزش‌وپرورش، نقش آموزش عالي در فرايند اندوختن سرمايه فرهنگي از سوی دانش‌آموزان، روندهاي خصوصي‌سازي آموزش عالي و نظام آموزش حوزوي، تجزيه و تحليل و موشكافي شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.