|

صداي قطع‌نشدني تيراندازي

هاشم صباغيان

بيش از نيم قرن از قيام 15 خرداد 42 مي‌گذرد و هنوز اين اتفاق تاريخي در متن امروز جامعه و حافظه ما زنده و تپنده است و همين موضوع دليل روشني است بر اينکه بايد به اين اتفاق فارغ از جنبه‌هاي تاريخي و با نگاهي تاريخ‌ساز نگريست.

مفسران بسياري در فاصله 54 سال اخير از قيام اين روز تاريخي گفته‌اند و برخي از تحليل‌ها به درستي حکايت از آن دارد که مي‌توان اين روز حماسي را آغازگر تلاش‌هايي دانست که به پيروزي انقلاب مردمي ايران در بهمن 57 ختم شد.
خرداد 42 را به روشني به ياد مي‌آورم؛ چراکه در آن ماه، من و برخي ديگر از اعضاي نهضت آزادي در زندان به سر مي‌برديم و جز از طريق کنجکاوي مرسوم يک زنداني نمي‌توانستيم از اوضاع و احوال بيرون محبس سر در بياوريم. پيش از ظهر پانزدهم خرداد، صداي قطع‌نشدني تيراندازي داخل زندان مي‌آمد و ما به دنبال آن بوديم که بفهميم بيرون چه اتفاقي رخ داده است. اما چه مي‌شد کرد جز انتظار براي ورود زندانيان جديد و پرسيدن چند و چون ماجرا از آنها؟ در نهايت همان روز اين انتظار تلخ و نگران‌کننده تمام شد و زندانيان جديدي که به وسیله سربازان رژيم دستگير شده بودند، به زندان وارد شدند. به سرعت به سراغشان رفتيم و از آنها پرسيديم که بيرون چه اتفاقي در حال رخ‌دادن است.
پاسخ آنها، آبي بود روي آتش نگراني ما. اولين خاطره‌اي که از قيام 15 خرداد دارم دقيقا همين است؛ روايت اين زندانيان تازه از قيام مردم، براي ما نويد شروع حرکت مردم براي رسيدن به آزادي بود. آنچه زندانيان جديد نقل مي‌کردند، براي ما فقط تظاهرات مردم در برابر رژيم پهلوي به‌‌دليل دستگيري رهبر کبير انقلاب نبود، بلکه اين اتفاق براي ما پيام ديگري داشت. پيش از اين مردم ايران بارها در جريان‌هاي مختلف دست به تظاهرات عليه رژيم زده بودند؛ اما در جريان ١٥ خرداد، به‌دليل سرکوب گسترده احزاب و گروه‌هاي سياسي، تظاهرات سازماندهي‌شده نبود و اين مردم بودند که اولين‌بار براي آنچه فکر مي‌کردند حق است و راستي، دست به تظاهرات مي‌زدند. تظاهراتي که شبيه هيچ‌يک از تظاهرات‌هاي پيش از خود هم نبود. براساس خبرهايي که از بيرون زندان شنيده بوديم، رژيم در برابر مردم دست به اسلحه برده بود و مردم هم صحنه را خالي نکرده بودند. مرحوم مهدي بازرگان هم که همراه ما در زندان به سر مي‌بردند، يکي از کساني بودند که اين رويداد را با وجود قربانياني که بر جاي گذاشت، به‌نفع قيام مردمي ايران مي‌دانستند. بعدتر که از زندان بيرون آمديم، بيشتر از گذشته متوجه تأثيرات گسترده قيام ١٥ خرداد شديم و فهميديم يکي از اتفاقات خاصي که در جريان اين روز روي داده، ايجاد هماهنگي گسترده بين روحانيون و مردم بوده است؛ اتفاقي که در بيش از يک دهه بعد هم به همين شکل ادامه پيدا کرد و منجر به ايجاد هماهنگي بين شعارهاي حق‌طلبانه مردم شد و در نهايت به انقلاب اسلامي ايران در سال ١٣٥٧ رسيد. شايد به همين دليل است که قيام 15 خرداد هيچ‌گاه تاريخي و قديمي نمي‌شود، بلکه همواره در اين نيم قرن در حال تاريخ‌سازي بوده است.

بيش از نيم قرن از قيام 15 خرداد 42 مي‌گذرد و هنوز اين اتفاق تاريخي در متن امروز جامعه و حافظه ما زنده و تپنده است و همين موضوع دليل روشني است بر اينکه بايد به اين اتفاق فارغ از جنبه‌هاي تاريخي و با نگاهي تاريخ‌ساز نگريست.

مفسران بسياري در فاصله 54 سال اخير از قيام اين روز تاريخي گفته‌اند و برخي از تحليل‌ها به درستي حکايت از آن دارد که مي‌توان اين روز حماسي را آغازگر تلاش‌هايي دانست که به پيروزي انقلاب مردمي ايران در بهمن 57 ختم شد.
خرداد 42 را به روشني به ياد مي‌آورم؛ چراکه در آن ماه، من و برخي ديگر از اعضاي نهضت آزادي در زندان به سر مي‌برديم و جز از طريق کنجکاوي مرسوم يک زنداني نمي‌توانستيم از اوضاع و احوال بيرون محبس سر در بياوريم. پيش از ظهر پانزدهم خرداد، صداي قطع‌نشدني تيراندازي داخل زندان مي‌آمد و ما به دنبال آن بوديم که بفهميم بيرون چه اتفاقي رخ داده است. اما چه مي‌شد کرد جز انتظار براي ورود زندانيان جديد و پرسيدن چند و چون ماجرا از آنها؟ در نهايت همان روز اين انتظار تلخ و نگران‌کننده تمام شد و زندانيان جديدي که به وسیله سربازان رژيم دستگير شده بودند، به زندان وارد شدند. به سرعت به سراغشان رفتيم و از آنها پرسيديم که بيرون چه اتفاقي در حال رخ‌دادن است.
پاسخ آنها، آبي بود روي آتش نگراني ما. اولين خاطره‌اي که از قيام 15 خرداد دارم دقيقا همين است؛ روايت اين زندانيان تازه از قيام مردم، براي ما نويد شروع حرکت مردم براي رسيدن به آزادي بود. آنچه زندانيان جديد نقل مي‌کردند، براي ما فقط تظاهرات مردم در برابر رژيم پهلوي به‌‌دليل دستگيري رهبر کبير انقلاب نبود، بلکه اين اتفاق براي ما پيام ديگري داشت. پيش از اين مردم ايران بارها در جريان‌هاي مختلف دست به تظاهرات عليه رژيم زده بودند؛ اما در جريان ١٥ خرداد، به‌دليل سرکوب گسترده احزاب و گروه‌هاي سياسي، تظاهرات سازماندهي‌شده نبود و اين مردم بودند که اولين‌بار براي آنچه فکر مي‌کردند حق است و راستي، دست به تظاهرات مي‌زدند. تظاهراتي که شبيه هيچ‌يک از تظاهرات‌هاي پيش از خود هم نبود. براساس خبرهايي که از بيرون زندان شنيده بوديم، رژيم در برابر مردم دست به اسلحه برده بود و مردم هم صحنه را خالي نکرده بودند. مرحوم مهدي بازرگان هم که همراه ما در زندان به سر مي‌بردند، يکي از کساني بودند که اين رويداد را با وجود قربانياني که بر جاي گذاشت، به‌نفع قيام مردمي ايران مي‌دانستند. بعدتر که از زندان بيرون آمديم، بيشتر از گذشته متوجه تأثيرات گسترده قيام ١٥ خرداد شديم و فهميديم يکي از اتفاقات خاصي که در جريان اين روز روي داده، ايجاد هماهنگي گسترده بين روحانيون و مردم بوده است؛ اتفاقي که در بيش از يک دهه بعد هم به همين شکل ادامه پيدا کرد و منجر به ايجاد هماهنگي بين شعارهاي حق‌طلبانه مردم شد و در نهايت به انقلاب اسلامي ايران در سال ١٣٥٧ رسيد. شايد به همين دليل است که قيام 15 خرداد هيچ‌گاه تاريخي و قديمي نمي‌شود، بلکه همواره در اين نيم قرن در حال تاريخ‌سازي بوده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.