|

امير کويت براي حل بحران قطر به جده رفت

صف‌آرايي براي ميانجيگري

يک روز بعد از انتشار خبر قطع روابط ديپلماتيک کشورهاي عربي با قطر، گمانه‌زني‌هاي زيادي درباره آينده خاورميانه و صف‌آرايي سنتي ميان بلوک شيعه و سني شده است. از يک سو، برخي تحليلگران از اين صحبت مي‌کنند که نزاع ميان قطر و شش کشور عربي ديگر مي‌تواند شرايط و آرايش ژئوپلیتيک منطقه را براي هميشه تغيير دهد و از ديگر سو عده‌اي نيز بر اين باروند که با گذشت زمان و ميانجيگري کشورهايي مانند عمان و کويت، اين تنش مانند دفعات پيشين فيصله خواهد يافت. در سال 2014 ميلادي بود که برخي کشورهاي عربي به هدايت عربستان سعودي و در مخالفت با حمايت قطر از اخوان‌المسلمين مصر، سفراي خود را از اين کشور فراخوانند؛ اما با گذشت چند ماه، شرايط به حالت عادي برگشت؛ فقط با اين تفاوت که در چالش‌هاي گذشته هيچ‌گاه کار به بسته‌شدن مرزهاي هوايي، زميني و دريايي نکشيده بود. اگر منازعه قبلي با اخراج چند نفر از سران اخوان‌المسلمين از قطر خاتمه يافت، به نظر اين‌بار عربستان از اين مواجهه و تقابل اهداف بزرگ‌تري را طلب مي‌کند. قطر در سال‌هاي اخير با حمايت از اخوان‌المسلمين در مصر، گروه‌هاي اسلام‌گرا در ديگر کشورهاي عربي و تأسيس شبکه الجزيره کوشيده نقشي به‌مراتب پررنگ‌تر و حتي همسنگ عربستان در منطقه ايفا کند؛ مسئله‌اي که به نظر ترسي جدي در دل حاکمان رياض و ابوظبي انداخته است. آنها که همواره ايران را به‌عنوان يک تهديد بالقوه در کنار خود مي‌بينند، بدون شک تحمل يک تهديد عربي را نخواهند داشت. شايد عربستان با اين ضرب شست خواسته به امراي قطري يادآوري کند که در سياست خارجي‌شان تجديد نظر جدي کنند.
رفقاي عربي پا پيش مي‌گذارند
درحال‌حاضر از کشورهاي عضو شوراي همکاري خليج فارس، فقط دو کشور عمان و کويت روابط ديپلماتيک خود را با قطر حفظ کرده‌اند که همين مسئله مي‌تواند آنها را به گزينه‌هاي اصلي ميانجيگري ميان قطر و ائتلاف سعودي- اماراتي بدل کند. در همين رابطه «شيخ‌صباح احمد‌الصباح»، امير کويت، در تماسي تلفني از «شيخ‌تميم بن‌حمد آل‌ثاني»، امير قطر، خواسته هرگونه اظهارنظر درباره اين بحران به بعد از ميانجيگري کويت موکول کند. بااين‌حال وزير خارجه قطر با لحني قاطع عنوان کرده است که ملت او دست رد به سينه آنهايي مي‌زند که مي‌خواهند خواست خود را به قطر تحميل کرده و در امور داخلي اين کشور مداخله کنند. به نظر سکوت امير قطر و موضع‌گيري وزير خارجه اين کشور را بايد در قالب سياست يکي به نعل و يکي به ميخ تفسير کرد که از يک سو، نه مي‌خواهد از خود ضعف نشان دهد و نه خواستار دامن‌زدن به تنش است. در اين ميان کويت و عمان از پيامدهاي تشديد تنش‌ها بيمناک‌ هستند، زيرا اين بحران نه‌تنها منافع تمامي شش کشور شوراي همکاري خليج فارس را تحت‌الشعاع قرار مي‌دهد، بلکه در صورت افزايش تنش‌ها، امکان فروپاشي اين شورا نيز چندان دور از ذهن نخواهد بود. در همين رابطه، طبق اعلام شبکه تلويزيوني الجزيره، امير کويت عصر روز گذشته با هدف ادامه تلاش‌هايش براي پايان بحراني که از صبح دوشنبه آغاز شد، براي ديدار با سلطان سلمان، پادشاه عربستان، عازم جده شد. کويت پيش‌تر در سال ۲۰۱۴ نيز بين قطر و اعضاي شوراي همکاري خليج فارس ميانجيگري کرده است و به‌همين‌دليل نمايندگان پارلمان کويت روز دوشنبه از دولت خواستند وساطت خود را براي حل بحران قطر و همسايگانش آغاز کند؛ اما اين‌بار رياض به‌سادگي حاضر به آشتي نخواهد شد. «سلطان سعود القاسمي»، فعال و نويسنده عرب كه در هفته‌نامه «نيوزويک» آمريکا قلم مي‌زند، در مقاله‌اي مي‌نويسد: خواسته‌هاي عربستان براي بازگشت روابط با قطر اين بار مهم‌تر از سال ۲۰۱۴ هستند؛ زماني که بحران ديپلماتيک ميان دو کشور رخ داده بود. در سال ۲۰۱۴ عربستان، بحرين و امارات فقط به خارج‌کردن سفرايشان از دوحه اکتفا کردند؛ اما اين روزها اين کشورها سفارتخانه‌هايشان را در قطر بسته و مرزهاي زميني خود با قطر را هم مسدود کردند. القاسمي مي‌گويد: اين‌بار عربستان خواسته‌هاي جديدي براي بازگشت به روابطش با قطر دارد؛ کشورهاي شوراي همکاري خليج فارس و هم‌پيمانشان، مصر، خواهان اخراج تمامي رهبران اخوان‌المسلمين و شخصيت‌هاي وابسته به حماس از قطر و همچنين «عزمي بشار» و «ياسر الزعتره» خواهند شد و از جمله ديگر خواسته‌ها برکناري «عبدالله العذبه»، سردبير روزنامه «العرب» است که با وجود انتقاد دائمش از امارات، سردبير مهم‌ترين روزنامه در اين کشور است. اين در حالي است كه تعطيلي کامل شبکه تلويزيوني الجزيره از اصلي‌ترين شروط در اين مذاكرات است.
دغدغه مشترک پوتين و اردوغان
از ديگر سو، رؤساي ‌جمهور روسيه و ترکيه نيز به اين مسئله واکنش نشان دادند. «رجب‌طيب اردوغان» در حالي از قطع روابط ديپلماتيک کشورهاي عربي با قطر اظهار تأسف کرده که در سال‌هاي گذشته شاهد شکل‌گيري ائتلافي نانوشته ميان قطر و ترکيه در قبال سياست‌هاي منطقه‌اي بوده‌ايم. هر دو کشور از قدرت‌گيري اخوان‌المسلمين در مصر حمايت مي‌کردند و به نظر منافع مشترکي در حمايت از افراطيون اسلام‌گرا در سوريه داشتند. در چنين شرايطي، تحريم قطر و تضعيف جايگاه منطقه‌اي آن به معناي ازدست‌دادن يک شريک قدرتمند در منطقه است که مي‌تواند با فراهم‌آوردن زمينه نزديکي بيشتر قطر و ايران، باعث تقويت جايگاه ايران در منطقه شود؛ امري که بدون شک چندان باب ميل رهبران حزب «عدالت و توسعه» در ترکيه نخواهد بود. روسيه نيز که در بحث انرژي همکاري‌هاي گسترده‌اي با قطر دارد، به‌هيچ‌عنوان اين تنش را به نفع خود نمي‌بيند. از ديگر سو، بالاگرفتن تنش‌ها ميان کشورهاي عربي مي‌تواند زمينه را براي مداخله گسترده‌تر آمريکا و ديگر کشورها در منطقه فراهم آورد. شايد به‌همين‌دلیل باشد که «ولاديمير پوتين»، رئيس‌جمهور روسيه، در تماسي تلفني با همتاي ترک خود، خواستار آن شد که کشورهاي عربي براي حفظ ثبات منطقه به مذاکره روي بياورند. در همين رابطه «سرگئي لاوروف»، وزير خارجه روسيه، نيز در تماسي تلفني با «محمد بن عبدالرحمان آل ثاني»، همتاي قطري‌خود، به بررسي آخرين تحولات قطر و کشورهاي عرب پرداخت که نشان از ابتکارعمل و اشتياق روسيه براي پايان‌دادن به اين بحران دارد.
غافلگيري آمريکايي
يک گزينه جدي ديگری ميانجیگري ايالات متحده است که به‌خوبي مي‌داند تنش ميان اعراب در منطقه از يک‌سو مي‌تواند به تقويت جايگاه منطقه‌اي ايران منجر شود و از سوي ديگر توخالي‌بودن ادعاهاي دولت ترامپ را در متحدکردن کشورهاي عربي عليه تروريسم برجسته كند؛ امري که مي‌تواند ضربه‌اي سخت به وجهه و اعتبار بين‌المللي اين کشور وارد آورد. مقامات آمريکايي در حالي در باب تشکيل ائتلافي بي‌سابقه ميان کشورهاي عربي در مقابله با تروريسم لفاظي مي‌کردند که حال با گذشت تنها چند روز نظاره‌گر شکافي بزرگ در اين ائتلاف هستند. درواقع شايد هيچ کشوري به اندازه آمريکا از اين بحران عربي غافلگير نشده باشد، آن‌هم در شرايطي که در نشست اسلامي- آمريکايي رياض هيچ نشانه‌اي از اختلاف‌نظر ميان کشورهاي عربي ديده نمي‌شد. طبق اظهارات برخي منابع آگاه در واشنگتن، آمريکا تلاش دارد تا در پشت پرده، تلاش‌ها براي کاهش تنش‌ها ميان عربستان و قطر را پيش ببرد.
پايگاه العديد قطر که درحال‌حاضر حدود 10 هزار سرباز آمريکايي در آن مستقرند، از اهميتي استراتژيک براي اين کشور برخوردار بوده و مرکز فرماندهي آمريکا عليه داعش محسوب مي‌شود. علاوه‌براين، شرکت آمريکايي «اكسون موبيل» بزرگ‌ترين بازيگر خارجي در بخش انرژي قطر محسوب مي‌شود؛ همان شرکتي که مديرعامل پيشين آن کسي نيست جز «رکس تيلرسون»، وزير خارجه فعلي آمريکا. مجموع اين عوامل باعث مي‌شود تا آمريکا به‌جاي حمايت از ائتلاف عربي به رهبري عربستان، موضعي بي‌طرفانه را اتخاذ کرده و خواهان حل‌وفصل اختلافات از طريق مذاکره و گفت‌وگو شود.
بنا بر آنچه گفته شد، به نظر نمي‌رسد که اقدام اين شش کشور عربي براي منزوي‌کردن قطر به نتيجه دلخواه عربستان و امارات بينجامد، زيرا هرچند قطر کشوري کوچک و کم‌جمعيت در خليج‌فارس است، اما اهميت استراتژيک و منابع غني نفتي و گازي آن باعث مي‌شود تا متحدانی قوي نه‌تنها در منطقه، بلکه در سراسر جهان داشته باشد. همين مسئله باعث مي‌شود که تحريم قطر به‌جاي تضعيف و انزواي اين کشور در عمل زمينه را براي شکل‌گيري ائتلاف‌هاي امنيتي جديد در منطقه فراهم آورد.

يک روز بعد از انتشار خبر قطع روابط ديپلماتيک کشورهاي عربي با قطر، گمانه‌زني‌هاي زيادي درباره آينده خاورميانه و صف‌آرايي سنتي ميان بلوک شيعه و سني شده است. از يک سو، برخي تحليلگران از اين صحبت مي‌کنند که نزاع ميان قطر و شش کشور عربي ديگر مي‌تواند شرايط و آرايش ژئوپلیتيک منطقه را براي هميشه تغيير دهد و از ديگر سو عده‌اي نيز بر اين باروند که با گذشت زمان و ميانجيگري کشورهايي مانند عمان و کويت، اين تنش مانند دفعات پيشين فيصله خواهد يافت. در سال 2014 ميلادي بود که برخي کشورهاي عربي به هدايت عربستان سعودي و در مخالفت با حمايت قطر از اخوان‌المسلمين مصر، سفراي خود را از اين کشور فراخوانند؛ اما با گذشت چند ماه، شرايط به حالت عادي برگشت؛ فقط با اين تفاوت که در چالش‌هاي گذشته هيچ‌گاه کار به بسته‌شدن مرزهاي هوايي، زميني و دريايي نکشيده بود. اگر منازعه قبلي با اخراج چند نفر از سران اخوان‌المسلمين از قطر خاتمه يافت، به نظر اين‌بار عربستان از اين مواجهه و تقابل اهداف بزرگ‌تري را طلب مي‌کند. قطر در سال‌هاي اخير با حمايت از اخوان‌المسلمين در مصر، گروه‌هاي اسلام‌گرا در ديگر کشورهاي عربي و تأسيس شبکه الجزيره کوشيده نقشي به‌مراتب پررنگ‌تر و حتي همسنگ عربستان در منطقه ايفا کند؛ مسئله‌اي که به نظر ترسي جدي در دل حاکمان رياض و ابوظبي انداخته است. آنها که همواره ايران را به‌عنوان يک تهديد بالقوه در کنار خود مي‌بينند، بدون شک تحمل يک تهديد عربي را نخواهند داشت. شايد عربستان با اين ضرب شست خواسته به امراي قطري يادآوري کند که در سياست خارجي‌شان تجديد نظر جدي کنند.
رفقاي عربي پا پيش مي‌گذارند
درحال‌حاضر از کشورهاي عضو شوراي همکاري خليج فارس، فقط دو کشور عمان و کويت روابط ديپلماتيک خود را با قطر حفظ کرده‌اند که همين مسئله مي‌تواند آنها را به گزينه‌هاي اصلي ميانجيگري ميان قطر و ائتلاف سعودي- اماراتي بدل کند. در همين رابطه «شيخ‌صباح احمد‌الصباح»، امير کويت، در تماسي تلفني از «شيخ‌تميم بن‌حمد آل‌ثاني»، امير قطر، خواسته هرگونه اظهارنظر درباره اين بحران به بعد از ميانجيگري کويت موکول کند. بااين‌حال وزير خارجه قطر با لحني قاطع عنوان کرده است که ملت او دست رد به سينه آنهايي مي‌زند که مي‌خواهند خواست خود را به قطر تحميل کرده و در امور داخلي اين کشور مداخله کنند. به نظر سکوت امير قطر و موضع‌گيري وزير خارجه اين کشور را بايد در قالب سياست يکي به نعل و يکي به ميخ تفسير کرد که از يک سو، نه مي‌خواهد از خود ضعف نشان دهد و نه خواستار دامن‌زدن به تنش است. در اين ميان کويت و عمان از پيامدهاي تشديد تنش‌ها بيمناک‌ هستند، زيرا اين بحران نه‌تنها منافع تمامي شش کشور شوراي همکاري خليج فارس را تحت‌الشعاع قرار مي‌دهد، بلکه در صورت افزايش تنش‌ها، امکان فروپاشي اين شورا نيز چندان دور از ذهن نخواهد بود. در همين رابطه، طبق اعلام شبکه تلويزيوني الجزيره، امير کويت عصر روز گذشته با هدف ادامه تلاش‌هايش براي پايان بحراني که از صبح دوشنبه آغاز شد، براي ديدار با سلطان سلمان، پادشاه عربستان، عازم جده شد. کويت پيش‌تر در سال ۲۰۱۴ نيز بين قطر و اعضاي شوراي همکاري خليج فارس ميانجيگري کرده است و به‌همين‌دليل نمايندگان پارلمان کويت روز دوشنبه از دولت خواستند وساطت خود را براي حل بحران قطر و همسايگانش آغاز کند؛ اما اين‌بار رياض به‌سادگي حاضر به آشتي نخواهد شد. «سلطان سعود القاسمي»، فعال و نويسنده عرب كه در هفته‌نامه «نيوزويک» آمريکا قلم مي‌زند، در مقاله‌اي مي‌نويسد: خواسته‌هاي عربستان براي بازگشت روابط با قطر اين بار مهم‌تر از سال ۲۰۱۴ هستند؛ زماني که بحران ديپلماتيک ميان دو کشور رخ داده بود. در سال ۲۰۱۴ عربستان، بحرين و امارات فقط به خارج‌کردن سفرايشان از دوحه اکتفا کردند؛ اما اين روزها اين کشورها سفارتخانه‌هايشان را در قطر بسته و مرزهاي زميني خود با قطر را هم مسدود کردند. القاسمي مي‌گويد: اين‌بار عربستان خواسته‌هاي جديدي براي بازگشت به روابطش با قطر دارد؛ کشورهاي شوراي همکاري خليج فارس و هم‌پيمانشان، مصر، خواهان اخراج تمامي رهبران اخوان‌المسلمين و شخصيت‌هاي وابسته به حماس از قطر و همچنين «عزمي بشار» و «ياسر الزعتره» خواهند شد و از جمله ديگر خواسته‌ها برکناري «عبدالله العذبه»، سردبير روزنامه «العرب» است که با وجود انتقاد دائمش از امارات، سردبير مهم‌ترين روزنامه در اين کشور است. اين در حالي است كه تعطيلي کامل شبکه تلويزيوني الجزيره از اصلي‌ترين شروط در اين مذاكرات است.
دغدغه مشترک پوتين و اردوغان
از ديگر سو، رؤساي ‌جمهور روسيه و ترکيه نيز به اين مسئله واکنش نشان دادند. «رجب‌طيب اردوغان» در حالي از قطع روابط ديپلماتيک کشورهاي عربي با قطر اظهار تأسف کرده که در سال‌هاي گذشته شاهد شکل‌گيري ائتلافي نانوشته ميان قطر و ترکيه در قبال سياست‌هاي منطقه‌اي بوده‌ايم. هر دو کشور از قدرت‌گيري اخوان‌المسلمين در مصر حمايت مي‌کردند و به نظر منافع مشترکي در حمايت از افراطيون اسلام‌گرا در سوريه داشتند. در چنين شرايطي، تحريم قطر و تضعيف جايگاه منطقه‌اي آن به معناي ازدست‌دادن يک شريک قدرتمند در منطقه است که مي‌تواند با فراهم‌آوردن زمينه نزديکي بيشتر قطر و ايران، باعث تقويت جايگاه ايران در منطقه شود؛ امري که بدون شک چندان باب ميل رهبران حزب «عدالت و توسعه» در ترکيه نخواهد بود. روسيه نيز که در بحث انرژي همکاري‌هاي گسترده‌اي با قطر دارد، به‌هيچ‌عنوان اين تنش را به نفع خود نمي‌بيند. از ديگر سو، بالاگرفتن تنش‌ها ميان کشورهاي عربي مي‌تواند زمينه را براي مداخله گسترده‌تر آمريکا و ديگر کشورها در منطقه فراهم آورد. شايد به‌همين‌دلیل باشد که «ولاديمير پوتين»، رئيس‌جمهور روسيه، در تماسي تلفني با همتاي ترک خود، خواستار آن شد که کشورهاي عربي براي حفظ ثبات منطقه به مذاکره روي بياورند. در همين رابطه «سرگئي لاوروف»، وزير خارجه روسيه، نيز در تماسي تلفني با «محمد بن عبدالرحمان آل ثاني»، همتاي قطري‌خود، به بررسي آخرين تحولات قطر و کشورهاي عرب پرداخت که نشان از ابتکارعمل و اشتياق روسيه براي پايان‌دادن به اين بحران دارد.
غافلگيري آمريکايي
يک گزينه جدي ديگری ميانجیگري ايالات متحده است که به‌خوبي مي‌داند تنش ميان اعراب در منطقه از يک‌سو مي‌تواند به تقويت جايگاه منطقه‌اي ايران منجر شود و از سوي ديگر توخالي‌بودن ادعاهاي دولت ترامپ را در متحدکردن کشورهاي عربي عليه تروريسم برجسته كند؛ امري که مي‌تواند ضربه‌اي سخت به وجهه و اعتبار بين‌المللي اين کشور وارد آورد. مقامات آمريکايي در حالي در باب تشکيل ائتلافي بي‌سابقه ميان کشورهاي عربي در مقابله با تروريسم لفاظي مي‌کردند که حال با گذشت تنها چند روز نظاره‌گر شکافي بزرگ در اين ائتلاف هستند. درواقع شايد هيچ کشوري به اندازه آمريکا از اين بحران عربي غافلگير نشده باشد، آن‌هم در شرايطي که در نشست اسلامي- آمريکايي رياض هيچ نشانه‌اي از اختلاف‌نظر ميان کشورهاي عربي ديده نمي‌شد. طبق اظهارات برخي منابع آگاه در واشنگتن، آمريکا تلاش دارد تا در پشت پرده، تلاش‌ها براي کاهش تنش‌ها ميان عربستان و قطر را پيش ببرد.
پايگاه العديد قطر که درحال‌حاضر حدود 10 هزار سرباز آمريکايي در آن مستقرند، از اهميتي استراتژيک براي اين کشور برخوردار بوده و مرکز فرماندهي آمريکا عليه داعش محسوب مي‌شود. علاوه‌براين، شرکت آمريکايي «اكسون موبيل» بزرگ‌ترين بازيگر خارجي در بخش انرژي قطر محسوب مي‌شود؛ همان شرکتي که مديرعامل پيشين آن کسي نيست جز «رکس تيلرسون»، وزير خارجه فعلي آمريکا. مجموع اين عوامل باعث مي‌شود تا آمريکا به‌جاي حمايت از ائتلاف عربي به رهبري عربستان، موضعي بي‌طرفانه را اتخاذ کرده و خواهان حل‌وفصل اختلافات از طريق مذاکره و گفت‌وگو شود.
بنا بر آنچه گفته شد، به نظر نمي‌رسد که اقدام اين شش کشور عربي براي منزوي‌کردن قطر به نتيجه دلخواه عربستان و امارات بينجامد، زيرا هرچند قطر کشوري کوچک و کم‌جمعيت در خليج‌فارس است، اما اهميت استراتژيک و منابع غني نفتي و گازي آن باعث مي‌شود تا متحدانی قوي نه‌تنها در منطقه، بلکه در سراسر جهان داشته باشد. همين مسئله باعث مي‌شود که تحريم قطر به‌جاي تضعيف و انزواي اين کشور در عمل زمينه را براي شکل‌گيري ائتلاف‌هاي امنيتي جديد در منطقه فراهم آورد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.