|

تنها روی صحنه

تک‌بودن در فضای جمعی

«تنها روی صحنه» عنوان مجموعه نمایشنامه‌هایی است که تاکنون دو مجلد از آن‌ها در نشر کتاب آزاد منتشر شده است. ویژگی مشترک همه نمایشنامه‌هایی که در این مجموعه گرد آمده‌، این است که همگی یک شخصیت روی صحنه دارند و با یک بازیگر اجرا می‌شوند گرچه این بدان معنا نیست که لزوما مبتنی‌بر مونولوگ هستند. در بعضی از این نمایشنامه‌ها، چنانکه در مقدمه کتاب‌ها نیز توضیح داده شده، شخصیت روی صحنه با اشخاصی که از صحنه غایبند و حضور فیزیکی ندارند دیالوگ برقرار می‌کند و از این طریق شخصیت‌های دیگری به صحنه احضار می‌شوند که آن‌ها را از طریق دیالوگ‌ها و کنش‌های همان یک بازیگری که روی صحنه است می‌بینیم و می‌شناسیم و حضورشان را احساس می‌کنیم. در برخی از نمایشنامه‌های این مجموعه هم بازیگر روی صحنه تماشاگران را به کنش وامی‌دارد. به همین دلیل در مقدمه این مجموعه تاکید شده است که این نمایشنامه‌ها را نمی‌توان «تک‌گویی»، «خودگویی» و «تئاتر یک‌نفره» نامید چون «گاهی تنها یک بازیگر روی صحنه است اما گفت‌وگوی چند نفر روایت و اجرا می‌شود. در متنی تماشاگران بخشی از اجراگران در نظر گرفته شده‌اند که از آن‌ها درخواستِ واکنش به کنش روی صحنه می‌شود. این‌گونه نه با تک‌گویی رو‌به‌رو هستیم و نه با تئاتر تک‌نفره. گاهی نویسنده چند اجراگر و شخصیت را به‌گونه‌ای روی صحنه آورده است که در ظاهر گفت‌وگویی میان آن‌ها نیست یا روی تک‌تک بودن حاضرانِ در صحنه تاکید می‌گذارد. در تجربه‌ای دیگر یک سوی گفت‌وگو در صحنه غایب است؛ کسی که دیده نمی‌شود اما حضور دارد. در نتیجه در تئاتری یک‌نفره دیالوگ جاری می‌شود.» در بخشی از این مقدمه درباره این نمایشنامه‌ها که تنها یک شخصیت دارند و با یک بازیگر اجرا می‌شوند اما همان‌طور که توضیح داده شده، لزوما تک‌نفره و مبتنی‌بر تک‌گویی نیستند، آمده است: «تنها بودن برای موجودی اجتماعی دشوار است. چنین اجرایی، تک بودن در فضایی جمعی یا ابراز یک واقعه جمعی است. پس تمرکز این گونه اجرا اغلب بر کار بازیگر است. می‌تواند سنجشی ساده برای شناخت توانایی‌های اجراگر، شناخت بیشتر ارتباط با خودش و مخاطبش باشد. تئاتری که در خلوت تک‌نفره خودِ آفریننده (نویسنده/ بازیگر) توان خلق شدن دارد و در ساده‌ترین شرایط امکان نمایش‌داده شدن. پس این‌گونه متن‌ها می‌تواند به بازیگران یا علاقه‌مندان به این رشته فرصتی برای آزمایش و تمرین با حداقل هزینه را بدهد.» از طرفی در این مقدمه توضیح داده شده است که «شاید این متن‌ها را باید تلاش نویسندگان و گروه‌های تئاتری برای تولید متن و تئاتر ارزان دانست که ارزانی‌اش یکی از لازمه‌های تئاتر مستقل است.»
همه نمایشنامه‌هایی که در این دو کتاب چاپ شده‌اند قبلا روی صحنه اجرا شده‌اند. جلد اول مجموعه «تنها روی صحنه» شامل این پنج نمایشنامه است: «جهان چرا از این‌که هست دورتر نمی‌رود؟»، نوشته محمد رضایی‌راد، «یک‌وقت آدم دلش می‌خواهد همه چیز را فراموش کند»، نوشته محمد چرم‌شیر، «گوشت»، نوشته امیر احمدی‌آریان، «قتل در اتاق تحریر»، نوشته آزاده شاهمیری و «پشت‌بام»، نوشته بهزاد آقاجمالی.
در جلد دوم هم نمایشنامه‌های «روز عزیز مرده»، نوشته محمد چرم‌شیر، «دست‌های دکتر زمل وایس»، نوشته نغمه ثمینی، «اتاق صدا»، نوشته رضا سرور و «این نوبت از کسان»، نوشته ایثار ابومحبوب را می‌خوانید.
بیشتر آثاری که در این مجموعه آمده‌اند در فستیوال «مونولو لیو» اجرا شده‌اند.
«تنها روی صحنه» شامل نمایشنامه‌هایی است که به لحاظ مضمونی متنوع‌اند. محمد رضایی‌راد در نمایشنامه «جهان چرا از این‌که هست دورتر نمی‌رود؟» با الهام از رمان مشهور «بارون درخت‌نشین» کالوینو موقعیتی نامتعارف را دستمایه قرار داده تا از زاویه‌ای دیگر به جهان نگاه کند و پرسش‌هایی بنیادین را به صحنه آورد. محمد چرم‌شیر در نمایشنامه «یک‌وقت آدم دلش می‌خواهد همه چیز را فراموش کند» سراغ مضمون برادرکشی رفته است؛ مضمونی که به اندازه تاریخ بشر قدمت دارد. در «دست‌های دکتر زمل وایس» نغمه ثمینی و «این نوبت از کسان» ایثار ابومحبوب تاریخ و شخصیت‌های مشهور تاریخی دستمایه روایتی تئاتری قرار گرفته‌اند. در ««گوشت»، نوشته امیر احمدی‌آریان یک نقاشی از فرانسیس بیکن الهام‌بخش نمایشنامه بوده است. نقاشی‌ای که در متن با مفهوم خشونت پیوند خورده است. رضا سرور در نمایشنامه «اتاق صدا» داستانی معمایی را از کنارهم‌گذاشتن چند گزارش برمی‌سازد. آزاده شاهمیری در نمایشنامه‌ای با عنوان «قتل در اتاق تحریر» به مسائلی اجتماعی نظیر فقر و همچنین مسئله جابجایی هویت و شخصیت آدم‌ها پرداخته است و بهزاد آقاجمالی در نمایشنا‌مه «پشت‌بام» بحران‌هایی روان‌شناختی را به مسائلی نظیر تقابل نسل‌ها و خرده‌فرهنگ‌ها گره می‌زند.
دو نمایشنامه اولی که جلد اول مجموعه با آن‌ها آغاز می‌شود، بازخوانی‌هایی هستند از آثار داستانی. اولی، «جهان چرا از این‌که هست دورتر نمی‌رود؟»، نوشته محمد رضایی‌راد، چنانکه پیش از این اشاره شد بازخوانی رمان «بارون درخت‌نشین» ایتالو کالوینو است و دومی، «یک‌وقت آدم دلش می‌خواهد همه چیز را فراموش کند»، نوشته محمد چرم‌شیر، بازخوانی قصه «شرل»، نوشته ویت برنت است.
آن‌چه در ادامه می‌خوانید تکه‌ای است از نمایشنامه «جهان چرا از این‌که هست دورتر نمی‌رود؟»، نوشته محمد رضایی‌راد: «...تماشاگرا نمایش‌های کسالت‌آور رو، که بازیگر مدام حرف می‌زنه، دوست ندارن. اونها دوست دارن نمایش زود شروع بشه و می‌خوان بدونن داستان نمایش چی‌ئه، بذارید ببینم! اگر این یه نمایش بود و من قرار بود این نمایش رو بازی کنم، داستانش چی بود و آغازش چی می‌تونست باشه؟... نمایش چه‌جوری شروع می‌شد؟ در آغازِ این نمایشِ خیالی، بچه‌ای رو می‌بینیم که شاید یه ارباب‌زاده باشه و به خاطر یه خطای کوچیک: نخوردن غذا، یا گرفتن یه نمره‌‌ی بد، یا شکستن یه جام کریستال یا یه دست‌کجی احمقانه، از ترس تنبیه به بالای درخت فرار می‌کنه. پدر و مادر بچه اول براش خط‌ونشون می‌کشن، بعد بی‌خیالش می‌شن، بعد مضطرب... و آخر سر به دست‌وپا می‌افتن که بچه بیاد پایین. اما چی می‌شه؟ چی می‌شه که بچه پایین نمی‌آد و برای همیشه، همیشه‌ی عمر بالای درخت می‌مونه؟... جنگل... به یاد می‌آرم که صدای جنگل می‌اومد و بچه بالاتر و بالاتر می‌رفت... بالاتر... تا رسید به نوک لرزان درخت، و نسیم آزاد رو روی گونه‌ش حس کرد و آسمون رو دید. تا پیش از این همیشه میان اون و آسمان انبوهی از شاخ و برگ درختان وجود داشت و حالا آسمون اون‌جا بود، نزدیک، و زمین: پایین، دور. پدر و مادرش در روی زمین به کوچکی دو کفشدوزک رنگی بودن. خشم‌شون دیده نمی‌شد و دیگه ترسناک نبودن. اگر بالا رفتن از درخت، تا پیش از این برای بچه یک شیطنت کودکانه بود، اون لحظه یک ضرورت بود و هر روز که گذشت بر ضرورتش افزوده شد.»
گویا قرار است مجلدهای دیگری از مجموعه «تنها روی صحنه» هم در آینده در نشر کتاب آزاد منتشر شوند.
تنها روی صحنه 1 و 2/ نشر کتاب آزاد

«تنها روی صحنه» عنوان مجموعه نمایشنامه‌هایی است که تاکنون دو مجلد از آن‌ها در نشر کتاب آزاد منتشر شده است. ویژگی مشترک همه نمایشنامه‌هایی که در این مجموعه گرد آمده‌، این است که همگی یک شخصیت روی صحنه دارند و با یک بازیگر اجرا می‌شوند گرچه این بدان معنا نیست که لزوما مبتنی‌بر مونولوگ هستند. در بعضی از این نمایشنامه‌ها، چنانکه در مقدمه کتاب‌ها نیز توضیح داده شده، شخصیت روی صحنه با اشخاصی که از صحنه غایبند و حضور فیزیکی ندارند دیالوگ برقرار می‌کند و از این طریق شخصیت‌های دیگری به صحنه احضار می‌شوند که آن‌ها را از طریق دیالوگ‌ها و کنش‌های همان یک بازیگری که روی صحنه است می‌بینیم و می‌شناسیم و حضورشان را احساس می‌کنیم. در برخی از نمایشنامه‌های این مجموعه هم بازیگر روی صحنه تماشاگران را به کنش وامی‌دارد. به همین دلیل در مقدمه این مجموعه تاکید شده است که این نمایشنامه‌ها را نمی‌توان «تک‌گویی»، «خودگویی» و «تئاتر یک‌نفره» نامید چون «گاهی تنها یک بازیگر روی صحنه است اما گفت‌وگوی چند نفر روایت و اجرا می‌شود. در متنی تماشاگران بخشی از اجراگران در نظر گرفته شده‌اند که از آن‌ها درخواستِ واکنش به کنش روی صحنه می‌شود. این‌گونه نه با تک‌گویی رو‌به‌رو هستیم و نه با تئاتر تک‌نفره. گاهی نویسنده چند اجراگر و شخصیت را به‌گونه‌ای روی صحنه آورده است که در ظاهر گفت‌وگویی میان آن‌ها نیست یا روی تک‌تک بودن حاضرانِ در صحنه تاکید می‌گذارد. در تجربه‌ای دیگر یک سوی گفت‌وگو در صحنه غایب است؛ کسی که دیده نمی‌شود اما حضور دارد. در نتیجه در تئاتری یک‌نفره دیالوگ جاری می‌شود.» در بخشی از این مقدمه درباره این نمایشنامه‌ها که تنها یک شخصیت دارند و با یک بازیگر اجرا می‌شوند اما همان‌طور که توضیح داده شده، لزوما تک‌نفره و مبتنی‌بر تک‌گویی نیستند، آمده است: «تنها بودن برای موجودی اجتماعی دشوار است. چنین اجرایی، تک بودن در فضایی جمعی یا ابراز یک واقعه جمعی است. پس تمرکز این گونه اجرا اغلب بر کار بازیگر است. می‌تواند سنجشی ساده برای شناخت توانایی‌های اجراگر، شناخت بیشتر ارتباط با خودش و مخاطبش باشد. تئاتری که در خلوت تک‌نفره خودِ آفریننده (نویسنده/ بازیگر) توان خلق شدن دارد و در ساده‌ترین شرایط امکان نمایش‌داده شدن. پس این‌گونه متن‌ها می‌تواند به بازیگران یا علاقه‌مندان به این رشته فرصتی برای آزمایش و تمرین با حداقل هزینه را بدهد.» از طرفی در این مقدمه توضیح داده شده است که «شاید این متن‌ها را باید تلاش نویسندگان و گروه‌های تئاتری برای تولید متن و تئاتر ارزان دانست که ارزانی‌اش یکی از لازمه‌های تئاتر مستقل است.»
همه نمایشنامه‌هایی که در این دو کتاب چاپ شده‌اند قبلا روی صحنه اجرا شده‌اند. جلد اول مجموعه «تنها روی صحنه» شامل این پنج نمایشنامه است: «جهان چرا از این‌که هست دورتر نمی‌رود؟»، نوشته محمد رضایی‌راد، «یک‌وقت آدم دلش می‌خواهد همه چیز را فراموش کند»، نوشته محمد چرم‌شیر، «گوشت»، نوشته امیر احمدی‌آریان، «قتل در اتاق تحریر»، نوشته آزاده شاهمیری و «پشت‌بام»، نوشته بهزاد آقاجمالی.
در جلد دوم هم نمایشنامه‌های «روز عزیز مرده»، نوشته محمد چرم‌شیر، «دست‌های دکتر زمل وایس»، نوشته نغمه ثمینی، «اتاق صدا»، نوشته رضا سرور و «این نوبت از کسان»، نوشته ایثار ابومحبوب را می‌خوانید.
بیشتر آثاری که در این مجموعه آمده‌اند در فستیوال «مونولو لیو» اجرا شده‌اند.
«تنها روی صحنه» شامل نمایشنامه‌هایی است که به لحاظ مضمونی متنوع‌اند. محمد رضایی‌راد در نمایشنامه «جهان چرا از این‌که هست دورتر نمی‌رود؟» با الهام از رمان مشهور «بارون درخت‌نشین» کالوینو موقعیتی نامتعارف را دستمایه قرار داده تا از زاویه‌ای دیگر به جهان نگاه کند و پرسش‌هایی بنیادین را به صحنه آورد. محمد چرم‌شیر در نمایشنامه «یک‌وقت آدم دلش می‌خواهد همه چیز را فراموش کند» سراغ مضمون برادرکشی رفته است؛ مضمونی که به اندازه تاریخ بشر قدمت دارد. در «دست‌های دکتر زمل وایس» نغمه ثمینی و «این نوبت از کسان» ایثار ابومحبوب تاریخ و شخصیت‌های مشهور تاریخی دستمایه روایتی تئاتری قرار گرفته‌اند. در ««گوشت»، نوشته امیر احمدی‌آریان یک نقاشی از فرانسیس بیکن الهام‌بخش نمایشنامه بوده است. نقاشی‌ای که در متن با مفهوم خشونت پیوند خورده است. رضا سرور در نمایشنامه «اتاق صدا» داستانی معمایی را از کنارهم‌گذاشتن چند گزارش برمی‌سازد. آزاده شاهمیری در نمایشنامه‌ای با عنوان «قتل در اتاق تحریر» به مسائلی اجتماعی نظیر فقر و همچنین مسئله جابجایی هویت و شخصیت آدم‌ها پرداخته است و بهزاد آقاجمالی در نمایشنا‌مه «پشت‌بام» بحران‌هایی روان‌شناختی را به مسائلی نظیر تقابل نسل‌ها و خرده‌فرهنگ‌ها گره می‌زند.
دو نمایشنامه اولی که جلد اول مجموعه با آن‌ها آغاز می‌شود، بازخوانی‌هایی هستند از آثار داستانی. اولی، «جهان چرا از این‌که هست دورتر نمی‌رود؟»، نوشته محمد رضایی‌راد، چنانکه پیش از این اشاره شد بازخوانی رمان «بارون درخت‌نشین» ایتالو کالوینو است و دومی، «یک‌وقت آدم دلش می‌خواهد همه چیز را فراموش کند»، نوشته محمد چرم‌شیر، بازخوانی قصه «شرل»، نوشته ویت برنت است.
آن‌چه در ادامه می‌خوانید تکه‌ای است از نمایشنامه «جهان چرا از این‌که هست دورتر نمی‌رود؟»، نوشته محمد رضایی‌راد: «...تماشاگرا نمایش‌های کسالت‌آور رو، که بازیگر مدام حرف می‌زنه، دوست ندارن. اونها دوست دارن نمایش زود شروع بشه و می‌خوان بدونن داستان نمایش چی‌ئه، بذارید ببینم! اگر این یه نمایش بود و من قرار بود این نمایش رو بازی کنم، داستانش چی بود و آغازش چی می‌تونست باشه؟... نمایش چه‌جوری شروع می‌شد؟ در آغازِ این نمایشِ خیالی، بچه‌ای رو می‌بینیم که شاید یه ارباب‌زاده باشه و به خاطر یه خطای کوچیک: نخوردن غذا، یا گرفتن یه نمره‌‌ی بد، یا شکستن یه جام کریستال یا یه دست‌کجی احمقانه، از ترس تنبیه به بالای درخت فرار می‌کنه. پدر و مادر بچه اول براش خط‌ونشون می‌کشن، بعد بی‌خیالش می‌شن، بعد مضطرب... و آخر سر به دست‌وپا می‌افتن که بچه بیاد پایین. اما چی می‌شه؟ چی می‌شه که بچه پایین نمی‌آد و برای همیشه، همیشه‌ی عمر بالای درخت می‌مونه؟... جنگل... به یاد می‌آرم که صدای جنگل می‌اومد و بچه بالاتر و بالاتر می‌رفت... بالاتر... تا رسید به نوک لرزان درخت، و نسیم آزاد رو روی گونه‌ش حس کرد و آسمون رو دید. تا پیش از این همیشه میان اون و آسمان انبوهی از شاخ و برگ درختان وجود داشت و حالا آسمون اون‌جا بود، نزدیک، و زمین: پایین، دور. پدر و مادرش در روی زمین به کوچکی دو کفشدوزک رنگی بودن. خشم‌شون دیده نمی‌شد و دیگه ترسناک نبودن. اگر بالا رفتن از درخت، تا پیش از این برای بچه یک شیطنت کودکانه بود، اون لحظه یک ضرورت بود و هر روز که گذشت بر ضرورتش افزوده شد.»
گویا قرار است مجلدهای دیگری از مجموعه «تنها روی صحنه» هم در آینده در نشر کتاب آزاد منتشر شوند.
تنها روی صحنه 1 و 2/ نشر کتاب آزاد

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.