آسيبشناسي جامعهشناختي رکود
مستوره اشراقي. کارشناس مسکن
از آنجا که در سالهاي متمادي مسکن بيش از 30درصد از بار توليدي اقتصاد ايران را بر دوش کشيده و همواره ابتکار عمل را در تأثيرگذاري بر ديگر بازارها در دست داشته است، در بحران اخير نيز پژوهشگران و مطالعات اقتصادي، بيشتر به راههاي برونرفت از رکود و درمان آن با دستکاري سياستهاي دولت پرداختهاند و شايد به ديگر وجهها کمتر توجه شده است. در تمامي متون اقتصادي از انسان بهعنوان تأثيرگذارترين عامل بر مناسبات بازارها ياد ميشود، اما در بحرانها فراموش ميکنيم که اين انسان و انتخابهايش است که بر اثرگذاري تصميمات اقتصادي مسلط است و نبايد ناديده گرفته شود. اگر به آسيبشناسي رفتار مصرفکننده برگرديم و يک تحليل جامعهشناختي از رفتار اقتصادي مردم ايران در چند دهه گذشته داشته باشيم، به نتايج جالبي دست پيدا ميکنيم. بر هيچ صاحب انديشهاي پوشيده نيست که اين دولت سياستگذار اقتصادي است که با سيگنالهايي که ميدهد ميتواند رفتار اقتصادي مردم را تعديل کرده و به مسير دلخواه خود سوق دهد، اما هميشه اين نتايج درصد خطايي هم دارند که اگر در برنامهريزيها ديده نشوند، ممکن است منجر به شکلگيري نوعي عادت در جامعه شود که ديگر بهسادگي جبران نمیشود. اتفاقي که به گمانم در جامعه ما افتاده و شاهکليد معماي مسکن است. هنوز در بدنه اصلي جامعه ايران با مردمي مصرفگرا و روحيهاي خاص که به مشاغل راحت و درآمدهاي بيدردسر، پشت ميزنشيني و مشاغل پدرانشان ايمان دارند، فراوان ميبينيم کسبوکارهايي که ديگر جايي در ميان مصرفکنندگان ندارند؛ اما متوليان آنها حاضر نيستند بپذيرند وقت آن رسيده که شغلشان را تغيير داده يا بهروز کنند و تنها به شکايت از بازار کساد بسنده ميکنند. تشخيص اينکه چنين روحيه بيحوصله و کمتحرکي، محصول سيستم ارباب و رعيتي است که سالها تنها کسبوکار ايران بوده است يا نه، بماند بر عهده اهل فن که کم هم نيستند، اما به نظر نگارنده صرفنظر از بحثهاي ارزشي، مردم ما همواره و در سالهاي طولاني دو دسته بودهاند؛ يا ارباب بودهاند که ميدانستند بايد هر چه بيشتر زمين داشته باشند و موقعيت را ازدست ندهند تا فرزندانشان هم همان راه را ادامه دهند يا رعيت بودهاند که بدون فکر و تحرک و خلاقيت، روزگار ميگذراندند و حتي حق نداشتند دنيا را جور ديگري تصور کنند و اين در طول زمان تبديل به فرهنگ شده بود. پس از انقلاب و با آغاز جنگ تحميلي موقعيتهاي جديدي ايجاد شد که به مردم امکان ميداد جايگاه اجتماعي- اقتصادي خود را اندکي تغيير دهند. موقعيتهايي مانند احتکار کالا، رانت و سفتهبازيهايي که پيش از آن تجربه نشده بودند و طبيعي است که در چنين شرايطي هر دو دسته سعي کردند از بازي جا نمانند. شرايط بيثباتِ جنگي، قيمتها را بيرويه افزايش داد و تحريمها منجر به ايجاد تنگناهايي در توليد شد که در نهايت داراييهاي ثابت مثل زمين و خانه بيش از ساير داراييها مورد توجه قرار گرفتند. تأثيرپذيري بالاي توليد از دلار و ساير پولهاي خارجي و ماليات و مشکلات سروکلهزدن با کارگر و هزار اما و آيا که در شرايط نااطميناني توليد را پرهزينه ميکرد در کنار نوسانهاي پيدرپي ساير بازارها و شرايط تقريبا هميشه تورمي اقتصاد، سفتهبازان را بر آن داشت که همه تخممرغهايشان را در سبد مسکن، سرمايهگذاري کنند؛ سرمايهگذاري مطمئنِ زودبازده و پرسود که در سالها امتحان خود را خوب پس داده بود و با توجه به نرخ رشد بالاي جمعيت، تقريبا هميشه خريدار داشت. حالا تاجران، پزشکان و صاحبان توليد همه به جمع فعالان عرصه ساختوساز پيوسته بودند و صنايع وابسته بسياري را در کنار خود شکل داده بودند که هر کدام براي خود در بازار استخواني داشتند و ادعايي؛ سرمايهگذاراني سالها به سودهاي بيدردسر اين بازار عادت کرده بودند و سرمست و با سرعت به پيش ميرفتند. در چنين شرايطي تحريمهاي مضاعفي که در آستانه دهه 90 بر ايران تحميل کردند و فروش نفت را براي مدتي تحت تأثير قرار داد، بازار مسکن را با کمبود تقاضاي مؤثر مواجه کرد و کمکم رکود در ميان چشمان ناباور متوليان مسکن دامنهدار شد. سخن اصلي اينجاست: اینکه چرا در پنج سال با وجود تلاش دولت، سرمايهگذاران حاضر به فروش زير قيمتهاي مورد تصور خود نشدند، برميگردد به اينرسي که در ذهن آنها شکل گرفته و تغييرش زمان ميبرد و برميگردد به انتظاراتي که از بازار دارند و توقعاتي که ما با سياستهايمان برايشان ايجاد کردهايم و به اين زوديها از بين نميرود. اينچنين مردمي با الگوهاي بحران و رکود کشورهاي غربي يا مردمان سختکوشي مانند ژاپن، چين و کره جنوبي قابل تحليل نيستند و روشهاي برونرفت از رکود آنها نيز متفاوت است. با اينکه همواره به مرور مطالعات اقتصادي ساير کشورها ايمان دارم، در اين خصوص اما بيشتر به همانديشي جامعهشناسان در کنار اقتصاددانان باور دارم و اينکه شايد، شايد بد نباشد مردم ما هم بياموزند دوره کسبوکارهاي ساده و زود بازده گذشته و وقت آن رسيده که به سبک ساير مردمان با انديشه، تحليل، بازاريابي، تعامل با دنيا و مطالعه، درآمد کسب کرد نه تکرار مکررات و پيمودن دور باطل.
از آنجا که در سالهاي متمادي مسکن بيش از 30درصد از بار توليدي اقتصاد ايران را بر دوش کشيده و همواره ابتکار عمل را در تأثيرگذاري بر ديگر بازارها در دست داشته است، در بحران اخير نيز پژوهشگران و مطالعات اقتصادي، بيشتر به راههاي برونرفت از رکود و درمان آن با دستکاري سياستهاي دولت پرداختهاند و شايد به ديگر وجهها کمتر توجه شده است. در تمامي متون اقتصادي از انسان بهعنوان تأثيرگذارترين عامل بر مناسبات بازارها ياد ميشود، اما در بحرانها فراموش ميکنيم که اين انسان و انتخابهايش است که بر اثرگذاري تصميمات اقتصادي مسلط است و نبايد ناديده گرفته شود. اگر به آسيبشناسي رفتار مصرفکننده برگرديم و يک تحليل جامعهشناختي از رفتار اقتصادي مردم ايران در چند دهه گذشته داشته باشيم، به نتايج جالبي دست پيدا ميکنيم. بر هيچ صاحب انديشهاي پوشيده نيست که اين دولت سياستگذار اقتصادي است که با سيگنالهايي که ميدهد ميتواند رفتار اقتصادي مردم را تعديل کرده و به مسير دلخواه خود سوق دهد، اما هميشه اين نتايج درصد خطايي هم دارند که اگر در برنامهريزيها ديده نشوند، ممکن است منجر به شکلگيري نوعي عادت در جامعه شود که ديگر بهسادگي جبران نمیشود. اتفاقي که به گمانم در جامعه ما افتاده و شاهکليد معماي مسکن است. هنوز در بدنه اصلي جامعه ايران با مردمي مصرفگرا و روحيهاي خاص که به مشاغل راحت و درآمدهاي بيدردسر، پشت ميزنشيني و مشاغل پدرانشان ايمان دارند، فراوان ميبينيم کسبوکارهايي که ديگر جايي در ميان مصرفکنندگان ندارند؛ اما متوليان آنها حاضر نيستند بپذيرند وقت آن رسيده که شغلشان را تغيير داده يا بهروز کنند و تنها به شکايت از بازار کساد بسنده ميکنند. تشخيص اينکه چنين روحيه بيحوصله و کمتحرکي، محصول سيستم ارباب و رعيتي است که سالها تنها کسبوکار ايران بوده است يا نه، بماند بر عهده اهل فن که کم هم نيستند، اما به نظر نگارنده صرفنظر از بحثهاي ارزشي، مردم ما همواره و در سالهاي طولاني دو دسته بودهاند؛ يا ارباب بودهاند که ميدانستند بايد هر چه بيشتر زمين داشته باشند و موقعيت را ازدست ندهند تا فرزندانشان هم همان راه را ادامه دهند يا رعيت بودهاند که بدون فکر و تحرک و خلاقيت، روزگار ميگذراندند و حتي حق نداشتند دنيا را جور ديگري تصور کنند و اين در طول زمان تبديل به فرهنگ شده بود. پس از انقلاب و با آغاز جنگ تحميلي موقعيتهاي جديدي ايجاد شد که به مردم امکان ميداد جايگاه اجتماعي- اقتصادي خود را اندکي تغيير دهند. موقعيتهايي مانند احتکار کالا، رانت و سفتهبازيهايي که پيش از آن تجربه نشده بودند و طبيعي است که در چنين شرايطي هر دو دسته سعي کردند از بازي جا نمانند. شرايط بيثباتِ جنگي، قيمتها را بيرويه افزايش داد و تحريمها منجر به ايجاد تنگناهايي در توليد شد که در نهايت داراييهاي ثابت مثل زمين و خانه بيش از ساير داراييها مورد توجه قرار گرفتند. تأثيرپذيري بالاي توليد از دلار و ساير پولهاي خارجي و ماليات و مشکلات سروکلهزدن با کارگر و هزار اما و آيا که در شرايط نااطميناني توليد را پرهزينه ميکرد در کنار نوسانهاي پيدرپي ساير بازارها و شرايط تقريبا هميشه تورمي اقتصاد، سفتهبازان را بر آن داشت که همه تخممرغهايشان را در سبد مسکن، سرمايهگذاري کنند؛ سرمايهگذاري مطمئنِ زودبازده و پرسود که در سالها امتحان خود را خوب پس داده بود و با توجه به نرخ رشد بالاي جمعيت، تقريبا هميشه خريدار داشت. حالا تاجران، پزشکان و صاحبان توليد همه به جمع فعالان عرصه ساختوساز پيوسته بودند و صنايع وابسته بسياري را در کنار خود شکل داده بودند که هر کدام براي خود در بازار استخواني داشتند و ادعايي؛ سرمايهگذاراني سالها به سودهاي بيدردسر اين بازار عادت کرده بودند و سرمست و با سرعت به پيش ميرفتند. در چنين شرايطي تحريمهاي مضاعفي که در آستانه دهه 90 بر ايران تحميل کردند و فروش نفت را براي مدتي تحت تأثير قرار داد، بازار مسکن را با کمبود تقاضاي مؤثر مواجه کرد و کمکم رکود در ميان چشمان ناباور متوليان مسکن دامنهدار شد. سخن اصلي اينجاست: اینکه چرا در پنج سال با وجود تلاش دولت، سرمايهگذاران حاضر به فروش زير قيمتهاي مورد تصور خود نشدند، برميگردد به اينرسي که در ذهن آنها شکل گرفته و تغييرش زمان ميبرد و برميگردد به انتظاراتي که از بازار دارند و توقعاتي که ما با سياستهايمان برايشان ايجاد کردهايم و به اين زوديها از بين نميرود. اينچنين مردمي با الگوهاي بحران و رکود کشورهاي غربي يا مردمان سختکوشي مانند ژاپن، چين و کره جنوبي قابل تحليل نيستند و روشهاي برونرفت از رکود آنها نيز متفاوت است. با اينکه همواره به مرور مطالعات اقتصادي ساير کشورها ايمان دارم، در اين خصوص اما بيشتر به همانديشي جامعهشناسان در کنار اقتصاددانان باور دارم و اينکه شايد، شايد بد نباشد مردم ما هم بياموزند دوره کسبوکارهاي ساده و زود بازده گذشته و وقت آن رسيده که به سبک ساير مردمان با انديشه، تحليل، بازاريابي، تعامل با دنيا و مطالعه، درآمد کسب کرد نه تکرار مکررات و پيمودن دور باطل.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.