آلمانیهای جدید
بسیاری از آنها که پاییز 2015 به آلمان آمدند ماندگار میشوند، عدهای درصورتیکه اوضاع در کشورهایشان مساعد شود، به میهن خود برخواهند گشت، برخی دیگر ناچار به بازگشت میشوند زیرا از عهده برآوردهکردن شروط حقوقی و قانونی لازم براي اقامت در آلمان برنمیآیند و بقیه به کشور ثالثی نقل مکان خواهند کرد و آلمان را تنها بهعنوان یک توقفگاه کوتاهمدت در مسیر طولانی مهاجرتشان در یاد خواهند سپرد. ما نمیدانیم چه کسانی در درازمدت ماندنیاند، قاعدتا خود پناهجویان هم این را نمیدانند زیرا اساسا ماهیت پناهجویی با تردید و ابهام درباره آینده افراد گره خورده است. تصمیمگیری و روشنکردن تکلیف پناهجویان ورودی به آلمان برعهده اداره مهاجرت است که در یک مکانیسم حقوقی آنها را ذیل این گروهها طبقهبندی میکند:
دارای حق پناهندگی، محروم از حق پناهندگی، برخوردار از حق پناهندگی محدود و مشروط و عدهای که باید کشور را ترک کنند اما تا مدتی پیش از آن اصطلاحا حضورشان تحمل میشود. این دستهبندی طیف اقدامات همگرایانه و میزان بهرهمندی افراد از آنها را متفاوت میکند، از شرکت در کلاس زبان گرفته تا حق دریافت مجوز کار در آلمان. اما سازوکاری که به این ترتیب ایجاد میشود موقتی است و اغلب با آنچه متعاقبا تبدیل به واقعیت اجتماعی خواهد شد، همخوانی ندارد. پناهجویانی که حق اقامت دائم در آلمان به آنها داده نشده، عمدتا به دلایل مختلفی ماندگار میشوند و نمیتوان آنها را وادار به ترک خاک کرد و حال آنکه نهتنها زبان آلمانی نیاموختهاند، برای به رسمیت شناختهشدن اعتبار مدارک تحصیلی خود اقدامی نکردهاند و به منظور واردشدن به بازار کار دورههای پیشنیاز لازم را نگذراندهاند؛ بلکه ماهها و سالها ماندن در کمپهای پناهجویی آنها را به سوي انفعال هم سوق داده و با رسیدگیهای محدود دولت و امکانات حداقلی روزگار میگذرانند. برخلاف پیشداوری رایج، این وضعیت نتیجه تنبلی آنها نیست بلکه حاصل ایرادات مکانیسم مهاجرپذیری خود ماست که باید در آن
تجدیدنظر شود تا یا هوشمندانهتر عمل کند یا اقدامات همگرایانه را درباره همه پناهجویان به شکل یکسانی اعمال كند؛ با این فرض که هر یک از آنها در درازمدت در آلمان ماندنی است. یکی از اشکالاتی که به این رویکرد پیشنهادی گرفته میشود، این است که مطلوبترکردن شرایط میتواند وسوسهبرانگیز باشد و حتی به بزرگترشدن موج مهاجرت به سمت آلمان منجر خواهد شد. باید از این منتقدان پرسید آیا پناهجویان خطرات راه را به جان میخرند تا به هر قیمت شده به اینجا بیایند و زبان آلماني بیاموزند؟
اقدامات همگرایانه باید مثل معالجهکردن با واکسن باشد که شامل حال همه میشود زیرا از قبل معلوم نیست چه کسی بیمار خواهد شد و در برخی موارد حتی اجباری است. با این مقدمه ما پیشنهاد میکنیم کلاسهای زبان آلمانی برای کلیه متقاضیان پناهندگی اجباری شود بیآنکه تفاوتی داشته باشد و در نهایت چه تصمیمی برای پروندههایشان گرفته خواهد شد.
این استراتژی در درازمدت برای کشور میزبان مقرونبهصرفهتر از زمانی است که افراد را مدت مدیدی در انزوا نگه دارد.
برای پناهجویان که محکوم به انفعال و درحاشیهماندن شدهاند هم بهترین فرصت برای یادگیری است. به علاوه، مشاهده تکاپویشان در جهت همگرایی، آمادگی مردم بومی - بهویژه آن دسته که به موج جدید مهاجرتها با تردید و نگرانی مینگرند- را برای پذیرش آنها در جامعه و در میان خود افزایش میدهد. به این طریق عاقلانهتربودن این راهکار بیش از پیش نمایان میشود. باید دریافت که پناهجویان از مقطعی به بعد نهتنها دیگر سربار اجتماع نیستند بلکه میتوانند به کمک توسعه پایدار آن بیایند.
نگاهی به گذشته نشان میدهد که این روال از حدود دو سده قبل در آلمان وجود داشته و داستان جدیدی نیست. آلمان در قرن 19 طولانیترین برهه مهاجرتی تاریخ خود را تجربه کرد. در آن سالها افرادی که داخل کشور شغلی برایشان وجود نداشت و قادر به تأمین مایحتاج خود نبودند، به خارج فرستاده میشدند.
حدود یک میلیون نفر به این ترتیب تن به مهاجرت دادند. با شروع انقلاب صنعتی و نیاز روزافزون به نیروی کار شرایط تغییر کرد و آلمان به واردکننده مهاجران از اروپای شرقی و مرکزی تبدیل شد. حالا دیگر به جای شهروندان آلمانی، کالاهای آلمانی بودند که صادر میشدند و جامعه روزبهروز به سمت ثروتمندشدن پیش رفت؛ حتی دو جنگ ویرانگر جهانی خللی در این مسیر ایجاد نکردند. در میانه قرن بیستم که «پرده آهنین» راه ورود کارگران از سمت شرق را مسدود کرد هم نیروی کار از جنوب اروپا و نقاط دیگر جایگزین شد و آلمان کماکان تا امروز یک کشور مهاجرپذیر بوده است؛ تنها آلمان شرقی سابق در چهار دهه موجودیتش اینگونه نبود که آن هم به دلیل سیاستی بود که مسئولانش بر پایه بضاعت مشخص و تجهیزات فنی محدود خود طراحی کرده بودند تا رونق اقتصادیشان را بر همان اساس حفظ کنند. پس میبینیم که جمله رایج سیاستمداران محافظهکار مبنی بر اینکه آلمان کشور مهاجرپذیری نیست، از ابتدای انقلاب صنعتی تا به حال نقض شده است.
دلایل مهاجرت به آلمان (که عمدتا دستیابی به فرصتهای شغلی بود) در تعیین شیوههای همگرایی هم اثرگذار بودند. از منظر فرهنگی همگراشدن این مهاجران -که از کارگران لهستانی در منطقه صنعتی روهر تا ایتالیاییها، یوگوسلاوها و ترکها را دربر میگرفت- فرایند پیچیدهای را طی نکرد زیرا لازم نبود بر مشارکتهای مدنی و ارتقای اجتماعی استوار باشد، به همین دلیل هم در بیشتر موارد موفقیتآمیز بود البته برای بعضی از آنها با تکیه بر ملیتشان آسانتر از سایرین محقق شد. در این راستا گروههای هدف پیوسته در لایههای پایین جامعه جا داده میشدند زیرا مهاجران به پایینترین سطوح تعلق داشتند؛ اما دههها بعد، این ساختارها شکسته شد و نسل دوم و سوم آنها در چرخه اجتماع وارد شدند.
میشود آنچه را ابتدا شرحی از واقعیت اقتصادی-اجتماعی است بهعنوان یک ساختار معیار نیز تبیین کرد که باید هم جامعه میزبان و هم مهاجران را راضی نگه دارد؛ براساس آن انتظار میرود این مهاجران پس از مدتی با کارکردن و ایستادن روی پای خود زندگیشان را تأمین کنند و در صورت محققکردن این مهم به همه امکانات ارتقا و پیشرفت دسترسی داشته باشند بیآنکه بهخاطر رنگ پوست، دین، اسم یا جنسیتشان مورد تبعیض قرار گیرند. این انتظارات متقابل ضابطهای را به وجود میآورد که دو طرف -جامعه و تازهواردها- از آن منظر باید بارها مورد سنجش قرار بگیرند و هرجا کارآمدی لازم را نداشت، باید در این ضابطه تغییراتی داد؛ اما درصورتیکه کارآمد باشد و به روال عادی تبدیل شود، یک موقعیت برد-برد پدید میآید که هر دو طرف ماجرا از آن سود خواهند برد؛ بنابراین شروع فرایند همگرایی طوری سازماندهی میشود که این موقعیت برد-برد ماحصل آن شود. هرجا این شرایط صدق کند، مقاومت مردم محلی پایین میآید و بیگانهستیزی در آنجا رو به کاهش میگذارد؛ شاید از بین نرود اما حساسیت سیاسیاش را از دست میدهد.
آیا این نکته که بخش اعظم پناهجویان اخیر به آلمان از پهنه فرهنگی اسلامی میآیند، مانعی بر سر راه همگرایی موفقیتآمیز است، اصلیترین گلایه مردمی است که باور ندارند آلمان بتواند از چالشی که با آن مواجه شده سربلند بیرون بیاید؟ البته این معترضان نمیتوانند پیشنهاد آلترناتیو دیگری در برخورد با این مقوله بدهند و در نارضایتی و تردیدی آزاردهنده باقی میمانند، چراکه به پتانسیل جامعه اطمینان چندانی ندارند و چون نمیخواهند به این اعتراف کنند، در میان تازهواردها دنبال دلیل میگردند تا ثابت کنند پروژه همگرایی اینبار موفقیتآمیز نخواهد بود. ارجاع پیاپی به اسلام هم با همین هدف انجام میشود. گذشته از آنکه چنيننگاهي در کار نیست و هزاران مهاجر با قرائتهای مختلف از این دین و سبک زندگی متفاوت را نمیتوان الزاما پیروان راستین این دین دانست؛ اما به این وسیله برای افرادی که صرفا این برچسب را میخورند یک هویت تعریف میشود، هویتی که در اصل وجود ندارد؛ بنابراین بیاییم در قبال آنها به دیگر صفت هویتبخش رایج یعنی ملیت وفادار بمانیم، همانطورکه خودمان در کشورهای دیگر با همین صفت شناسایی میشویم و به تعلقات مذهبی تازهواردها به
چشم یک امر خصوصی نگاه میکنیم، همانطورکه در میان خودمان متداول است. این بهآن معنی نیست که بین آنها اسلامگرای افراطی که از رهگذر دین یک ایدئولوژی سیاسی ساخته و میخواهد با توسل به خشونت برای آن مشروعیت کسب کند، یافت نمیشود؛ اینجا دیگر قانون مسئول است که سرسختانه با ظهور چنین پدیدهای مقابله کند، اگرچه تا امروز تمهیداتش ناکافی بوده است.
درهرحال کلینگری و مظنوندانستن همه افرادی که از کشورهای اسلامی میآیند به اسلامگرایی افراطی اشتباهی بس بزرگ است که تحقق همگرایی را پیچیدهتر، طولانیتر، پرزحمتتر و هزینهبرتر از معمول میکند. اطمینانداشتن به لیاقت و کارآمدی یک جامعه از شروط اساسی لازم برای خودباوری آن جامعه است، در عوض تردید پیاپی در آن به فرسایش و کمرنگشدنش کمک میکند. از این لحاظ، در بحث و مجادله این روزهای جامعه آلمانی بیش از آنکه همگرایی تازهواردها مطرح باشد، موضوع اعتماد ما به خودمان در میان است.
* هرفرید مونکلر، استاد علوم سیاسی دانشگاه هومبولت برلین است. همسرش مارینا نیز در دانشگاه درسدن در حوزههای علوم فرهنگی و ادبیات تدریس میکند. این دو به تازگی کتاب «آلمانیهای جدید» را با همکاری یکدیگر به نگارش درآوردهاند.
بسیاری از آنها که پاییز 2015 به آلمان آمدند ماندگار میشوند، عدهای درصورتیکه اوضاع در کشورهایشان مساعد شود، به میهن خود برخواهند گشت، برخی دیگر ناچار به بازگشت میشوند زیرا از عهده برآوردهکردن شروط حقوقی و قانونی لازم براي اقامت در آلمان برنمیآیند و بقیه به کشور ثالثی نقل مکان خواهند کرد و آلمان را تنها بهعنوان یک توقفگاه کوتاهمدت در مسیر طولانی مهاجرتشان در یاد خواهند سپرد. ما نمیدانیم چه کسانی در درازمدت ماندنیاند، قاعدتا خود پناهجویان هم این را نمیدانند زیرا اساسا ماهیت پناهجویی با تردید و ابهام درباره آینده افراد گره خورده است. تصمیمگیری و روشنکردن تکلیف پناهجویان ورودی به آلمان برعهده اداره مهاجرت است که در یک مکانیسم حقوقی آنها را ذیل این گروهها طبقهبندی میکند:
دارای حق پناهندگی، محروم از حق پناهندگی، برخوردار از حق پناهندگی محدود و مشروط و عدهای که باید کشور را ترک کنند اما تا مدتی پیش از آن اصطلاحا حضورشان تحمل میشود. این دستهبندی طیف اقدامات همگرایانه و میزان بهرهمندی افراد از آنها را متفاوت میکند، از شرکت در کلاس زبان گرفته تا حق دریافت مجوز کار در آلمان. اما سازوکاری که به این ترتیب ایجاد میشود موقتی است و اغلب با آنچه متعاقبا تبدیل به واقعیت اجتماعی خواهد شد، همخوانی ندارد. پناهجویانی که حق اقامت دائم در آلمان به آنها داده نشده، عمدتا به دلایل مختلفی ماندگار میشوند و نمیتوان آنها را وادار به ترک خاک کرد و حال آنکه نهتنها زبان آلمانی نیاموختهاند، برای به رسمیت شناختهشدن اعتبار مدارک تحصیلی خود اقدامی نکردهاند و به منظور واردشدن به بازار کار دورههای پیشنیاز لازم را نگذراندهاند؛ بلکه ماهها و سالها ماندن در کمپهای پناهجویی آنها را به سوي انفعال هم سوق داده و با رسیدگیهای محدود دولت و امکانات حداقلی روزگار میگذرانند. برخلاف پیشداوری رایج، این وضعیت نتیجه تنبلی آنها نیست بلکه حاصل ایرادات مکانیسم مهاجرپذیری خود ماست که باید در آن
تجدیدنظر شود تا یا هوشمندانهتر عمل کند یا اقدامات همگرایانه را درباره همه پناهجویان به شکل یکسانی اعمال كند؛ با این فرض که هر یک از آنها در درازمدت در آلمان ماندنی است. یکی از اشکالاتی که به این رویکرد پیشنهادی گرفته میشود، این است که مطلوبترکردن شرایط میتواند وسوسهبرانگیز باشد و حتی به بزرگترشدن موج مهاجرت به سمت آلمان منجر خواهد شد. باید از این منتقدان پرسید آیا پناهجویان خطرات راه را به جان میخرند تا به هر قیمت شده به اینجا بیایند و زبان آلماني بیاموزند؟
اقدامات همگرایانه باید مثل معالجهکردن با واکسن باشد که شامل حال همه میشود زیرا از قبل معلوم نیست چه کسی بیمار خواهد شد و در برخی موارد حتی اجباری است. با این مقدمه ما پیشنهاد میکنیم کلاسهای زبان آلمانی برای کلیه متقاضیان پناهندگی اجباری شود بیآنکه تفاوتی داشته باشد و در نهایت چه تصمیمی برای پروندههایشان گرفته خواهد شد.
این استراتژی در درازمدت برای کشور میزبان مقرونبهصرفهتر از زمانی است که افراد را مدت مدیدی در انزوا نگه دارد.
برای پناهجویان که محکوم به انفعال و درحاشیهماندن شدهاند هم بهترین فرصت برای یادگیری است. به علاوه، مشاهده تکاپویشان در جهت همگرایی، آمادگی مردم بومی - بهویژه آن دسته که به موج جدید مهاجرتها با تردید و نگرانی مینگرند- را برای پذیرش آنها در جامعه و در میان خود افزایش میدهد. به این طریق عاقلانهتربودن این راهکار بیش از پیش نمایان میشود. باید دریافت که پناهجویان از مقطعی به بعد نهتنها دیگر سربار اجتماع نیستند بلکه میتوانند به کمک توسعه پایدار آن بیایند.
نگاهی به گذشته نشان میدهد که این روال از حدود دو سده قبل در آلمان وجود داشته و داستان جدیدی نیست. آلمان در قرن 19 طولانیترین برهه مهاجرتی تاریخ خود را تجربه کرد. در آن سالها افرادی که داخل کشور شغلی برایشان وجود نداشت و قادر به تأمین مایحتاج خود نبودند، به خارج فرستاده میشدند.
حدود یک میلیون نفر به این ترتیب تن به مهاجرت دادند. با شروع انقلاب صنعتی و نیاز روزافزون به نیروی کار شرایط تغییر کرد و آلمان به واردکننده مهاجران از اروپای شرقی و مرکزی تبدیل شد. حالا دیگر به جای شهروندان آلمانی، کالاهای آلمانی بودند که صادر میشدند و جامعه روزبهروز به سمت ثروتمندشدن پیش رفت؛ حتی دو جنگ ویرانگر جهانی خللی در این مسیر ایجاد نکردند. در میانه قرن بیستم که «پرده آهنین» راه ورود کارگران از سمت شرق را مسدود کرد هم نیروی کار از جنوب اروپا و نقاط دیگر جایگزین شد و آلمان کماکان تا امروز یک کشور مهاجرپذیر بوده است؛ تنها آلمان شرقی سابق در چهار دهه موجودیتش اینگونه نبود که آن هم به دلیل سیاستی بود که مسئولانش بر پایه بضاعت مشخص و تجهیزات فنی محدود خود طراحی کرده بودند تا رونق اقتصادیشان را بر همان اساس حفظ کنند. پس میبینیم که جمله رایج سیاستمداران محافظهکار مبنی بر اینکه آلمان کشور مهاجرپذیری نیست، از ابتدای انقلاب صنعتی تا به حال نقض شده است.
دلایل مهاجرت به آلمان (که عمدتا دستیابی به فرصتهای شغلی بود) در تعیین شیوههای همگرایی هم اثرگذار بودند. از منظر فرهنگی همگراشدن این مهاجران -که از کارگران لهستانی در منطقه صنعتی روهر تا ایتالیاییها، یوگوسلاوها و ترکها را دربر میگرفت- فرایند پیچیدهای را طی نکرد زیرا لازم نبود بر مشارکتهای مدنی و ارتقای اجتماعی استوار باشد، به همین دلیل هم در بیشتر موارد موفقیتآمیز بود البته برای بعضی از آنها با تکیه بر ملیتشان آسانتر از سایرین محقق شد. در این راستا گروههای هدف پیوسته در لایههای پایین جامعه جا داده میشدند زیرا مهاجران به پایینترین سطوح تعلق داشتند؛ اما دههها بعد، این ساختارها شکسته شد و نسل دوم و سوم آنها در چرخه اجتماع وارد شدند.
میشود آنچه را ابتدا شرحی از واقعیت اقتصادی-اجتماعی است بهعنوان یک ساختار معیار نیز تبیین کرد که باید هم جامعه میزبان و هم مهاجران را راضی نگه دارد؛ براساس آن انتظار میرود این مهاجران پس از مدتی با کارکردن و ایستادن روی پای خود زندگیشان را تأمین کنند و در صورت محققکردن این مهم به همه امکانات ارتقا و پیشرفت دسترسی داشته باشند بیآنکه بهخاطر رنگ پوست، دین، اسم یا جنسیتشان مورد تبعیض قرار گیرند. این انتظارات متقابل ضابطهای را به وجود میآورد که دو طرف -جامعه و تازهواردها- از آن منظر باید بارها مورد سنجش قرار بگیرند و هرجا کارآمدی لازم را نداشت، باید در این ضابطه تغییراتی داد؛ اما درصورتیکه کارآمد باشد و به روال عادی تبدیل شود، یک موقعیت برد-برد پدید میآید که هر دو طرف ماجرا از آن سود خواهند برد؛ بنابراین شروع فرایند همگرایی طوری سازماندهی میشود که این موقعیت برد-برد ماحصل آن شود. هرجا این شرایط صدق کند، مقاومت مردم محلی پایین میآید و بیگانهستیزی در آنجا رو به کاهش میگذارد؛ شاید از بین نرود اما حساسیت سیاسیاش را از دست میدهد.
آیا این نکته که بخش اعظم پناهجویان اخیر به آلمان از پهنه فرهنگی اسلامی میآیند، مانعی بر سر راه همگرایی موفقیتآمیز است، اصلیترین گلایه مردمی است که باور ندارند آلمان بتواند از چالشی که با آن مواجه شده سربلند بیرون بیاید؟ البته این معترضان نمیتوانند پیشنهاد آلترناتیو دیگری در برخورد با این مقوله بدهند و در نارضایتی و تردیدی آزاردهنده باقی میمانند، چراکه به پتانسیل جامعه اطمینان چندانی ندارند و چون نمیخواهند به این اعتراف کنند، در میان تازهواردها دنبال دلیل میگردند تا ثابت کنند پروژه همگرایی اینبار موفقیتآمیز نخواهد بود. ارجاع پیاپی به اسلام هم با همین هدف انجام میشود. گذشته از آنکه چنيننگاهي در کار نیست و هزاران مهاجر با قرائتهای مختلف از این دین و سبک زندگی متفاوت را نمیتوان الزاما پیروان راستین این دین دانست؛ اما به این وسیله برای افرادی که صرفا این برچسب را میخورند یک هویت تعریف میشود، هویتی که در اصل وجود ندارد؛ بنابراین بیاییم در قبال آنها به دیگر صفت هویتبخش رایج یعنی ملیت وفادار بمانیم، همانطورکه خودمان در کشورهای دیگر با همین صفت شناسایی میشویم و به تعلقات مذهبی تازهواردها به
چشم یک امر خصوصی نگاه میکنیم، همانطورکه در میان خودمان متداول است. این بهآن معنی نیست که بین آنها اسلامگرای افراطی که از رهگذر دین یک ایدئولوژی سیاسی ساخته و میخواهد با توسل به خشونت برای آن مشروعیت کسب کند، یافت نمیشود؛ اینجا دیگر قانون مسئول است که سرسختانه با ظهور چنین پدیدهای مقابله کند، اگرچه تا امروز تمهیداتش ناکافی بوده است.
درهرحال کلینگری و مظنوندانستن همه افرادی که از کشورهای اسلامی میآیند به اسلامگرایی افراطی اشتباهی بس بزرگ است که تحقق همگرایی را پیچیدهتر، طولانیتر، پرزحمتتر و هزینهبرتر از معمول میکند. اطمینانداشتن به لیاقت و کارآمدی یک جامعه از شروط اساسی لازم برای خودباوری آن جامعه است، در عوض تردید پیاپی در آن به فرسایش و کمرنگشدنش کمک میکند. از این لحاظ، در بحث و مجادله این روزهای جامعه آلمانی بیش از آنکه همگرایی تازهواردها مطرح باشد، موضوع اعتماد ما به خودمان در میان است.
* هرفرید مونکلر، استاد علوم سیاسی دانشگاه هومبولت برلین است. همسرش مارینا نیز در دانشگاه درسدن در حوزههای علوم فرهنگی و ادبیات تدریس میکند. این دو به تازگی کتاب «آلمانیهای جدید» را با همکاری یکدیگر به نگارش درآوردهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.