|

قلمرو فاقد مرز

استورات الدن . ترجمه: سهند ستاری

مقصود از «قلمرو فاقد مرز» چیست؟ همین اول کار بگویم که نه ربطی به بحث «جهان بی‌مرز» دارد و نه به این تصور که جغرافیا دیگر مهم نیست. مرزها در بعضی جاها، مثل بیشتر مناطق درون خاک اروپا، اهمیت کمتری دارند اما در دیگر جاهای جهان هنوز که هنوز است بی‌اندازه مهم‌اند. تنها بارزترین نمونه‌های تداوم اهمیت مرزها عبارتند از: مرز آمریکا و مکزیک، صیانت سفت‌وسخت از مرزهای بیرونی اروپا، و دیوار حائل اسرائیل در کرانه باختری. مقصود این نیست که جهان مدرن را با ذره‌بینی ببینیم که جهانی‌سازی را فرآیند قلمروزدایی می‌داند. در حقیقت باید در تحقیقات سیاسی و تجربی‌مان به فرآیندهای توامان قلمرویابی مجدد (یعنی ساخت و بازسازی مداوم قلمروها) توجه بیشتری کنیم.
همچنین از عبارت «قلمرو فاقد مرز» برای توصیف شیوه‌های سازمان‌دهی‌های سیاسی مثل حوزه شنگن هم استفاده نمی‌کنم که درصدد کنارگذاشتن کنترل‌های مرزی است. تاکنون حوزه شنگن یک «قلمرو فاقد مرز» توصیف شده است؛ اما دقیق‌تر آن است که آن را منطقه‌ای قلمداد کنیم با مرزهای ناموزون. با اینکه رفت‌و‌آمد در حوزه شنگن برای افرادی که شرایطش را داشته باشند و مدارک‌شان جور باشد به‌مراتب آسان‌تر است، ولی برای آنها که واجد این شرایط نباشند محدودتر است و کاملاً تحت کنترل نیروهای امنیتی و پلیسی فراملی.
به‌علاوه، باید به این نکته هم توجه داشت که تلاش‌ برای حذف مرزهای درون اروپا فقط در مورد تقسیم‌بندی‌های داخلی صادق بوده‌ و منجر به پررنگ‌شدن بیشتر مرزهای بیرونی اروپا شده است. گشت‌ها و ایستگاه‌های بازرسی در ناحیه مدیترانه یکی از همین نمونه‌هاست، به‌ویژه باتوجه به وقایع اخیر در شمال آفریقا [در سال 2011]. در کل تنش مشابهی در پروژه اروپا جریان دارد و تلاش‌ها برای تشکیل یک «منطقه آزاد، امن و عادلانه» همچنان همراه است با سخت‌گیری بیشتر در مرزها، خصوصاً به جهت حفظ امنیت و مهاجرت.
برخلاف موضوعات فوق، قصد دارم در مقاله حاضر این پرسش را مطرح کنم که آیا می‌توان به قلمرو بدون وابستگی به مرز فکر کرد. این بدان معنا نیست که باید تصوری از یک قلمرو فاقد مرز داشته باشیم، يعني یک فضای خیالی که نه محدود می‌شود و نه پایان می‌یابد. بلکه باید در تعریف قلمرو، به‌عنوان یک مفهوم، استفاده از مفاهیمی کلیدی چون «مرز»، «سرحد» و «محصورشدگی» را کنار گذاشت. پیشنهاد من این است که تعریف استاندارد قلمرو به‌عنوان یک فضای مرزکشی‌شده، محصور یا معین در عمل مانع از فهم روابط ژئوپلیتیک است. خلاصه آنکه به‌گمانم به نظریه بهتری درباره قلمرو نیاز داریم. نباید تعریف استاندارد قلمرو را به‌عنوان فضایی محصور تحت کنترل گروهی خاص، مثلاً یک دولت، خيلي واضح و روشن يا بدون مساله و مشكل بدانیم. من با دنبال‌کردن ردپای شکل‌گیری مفهوم مدرن قلمرو در تاریخ می‌کوشم به دو پرسش مهم بپردازم: چگونه از دل نظام‌های ساز‌مان‌دهی گوناگون تنها یک برداشت از قلمرو بیرون می‌آید که از حیث تاریخی معرف فرهنگ سیاسی کل جهان است؟ و چگونه این تعریف به فهم مدرن از روابط سیاسی جهاني شکل داده است؟
تحول و تطور مفهوم قلمرو
مفهوم قلمرو در انديشه سياسي غرب مفهوم كمابيش جديدي است. در زبان لاتين اصطلاح «territorium» کم به کار رفته است و به معناي زميني است كه دورتادور يك سکونتگاه سياسي مثل شهر را فرامي‌گيرد. اين معنا در آثار كساني چون سيسرو، وارو و سنکا استفاده مي‌شود. تنها پس از این دوران بود که در معناي وسيع‌تري براي توصيف سرزمين‌هايي استفاده شد كه متعلق به یک واحد سياسي بودند. حتي آن‌موقع هم قلمرو معرف برداشت مبهمی از منطقه‌‌ای بود كه قدرت مي‌توانست در آنجا گسترش يابد، نه ناحيه‌اي كه حدود آن كاملاً تعيين‌شده باشد. به‌همين‌ترتيب، وقتي رومي‌ها از كنترل سياسي بر سرزمين خود مي‌گفتند احتمالا از اصطلاحات مرتبط با ايده پایان، يك مرز يا حد استفاده مي‌كردند. رومي‌ها هم چنين اصطلاحاتي را در معناي کلی‌تری از آنچه امروز از آن مستفاد مي‌شود به کار می‌بردند. مثلاً سيسرو در كتاب «درباره جمهوري» مي‌گويد اسپارت‌ها مدعي مالكيت بر همه زمين‌هايي بودند كه در تیررس پرتاب یک نیزه بودند.حوزه‌ مهم و حساسي از تفكر رومي كه مفهوم «territorium» را به كار بست قانون بود. قانون رومي بيشتر در اواخر قرون وسطي همراه با بازيابي‌ و ادغام آن در نظام‌هاي سياسي- حقوقی سراسر اروپا بسط يافت. در اين زمان بود كه حوزه قضايي صراحتا به قلمرو گره خورد. اين تغيير و تحول مهمي بود. به‌جاي اينكه قلمرو صرفاً سرزمين تحت كنترل و تملک شخص حاكم باشد به حدود يا گستره قدرت سياسي شخص حاكم بدل شد. از آنجا كه قدرت بر قلمرو اعمال می‌شد و در نتیجه بر اتباع آن قلمرو و فعاليت‌هايشان قلمرو هم موضوع حکمرانی سياسي بود و هم گستره آن. ازاين‌رو، انواع خاصي از حکمرانی درون قلمرو اعمال شد، ولي فراتر از آن نرفت.
درکل این تعریف از قلمرو در اواخر قرن چهاردهم آرام‌آرام در نظریه سیاسی به کار رفت، خصوصاً از سوي نویسندگان آلمانی قرن هفدهم که می‌کوشیدند از قدرت‌های چندگانه و متخاصم درون امپراطوری روم مقدس[1] سر دربیاورند. به موازات این تحولات سیاسی-‌ حقوقی، مجموعه‌ای از نوآوری‌ها نیز در فهرست حیطه وسیع‌تر تکنیک‌های سیاسی نمودار شد که حکومت‌ها یا دولت‌های نوپا را قادر ساخت با روش‌هایی جدید سرزمین‌های خود را مساحی کنند، نقشه‌اش را بکشند، از آن دفاع و محافظت کنند و بر آن کنترل داشته باشند. بنابراین تحولاتي كه در طیف وسیعی از تکنیک‌های سیاسی رخ داد در این روایت کلی‌تر بسیار مهم است. تصورات مختلفی از مفهوم سرحد در درک این نظریه‌های اولیه از قلمرو کارساز است و بسیاری از استدلال‌ها و رویه‌ها به دنبال تصدیق یا تقویت همین تصورات هستند. ولی در نهایت این مرزها نبودند که مفهوم قلمرو را تعریف یا مفهوم قلمروهای تحت امر یا متعلق به یک واحد سیاسی‌ را تعیین می‌کردند. بسیاری از مرزهای این حکومت‌‌هاي تاریخی كاملاً با مسامحه تعيين شدند و به طور غیررسمی با خندق، حصارها، رودخانه‌ها و حتی با کشیدن خطوط روی زمین مشخص شدند: پهناي این مرزها معمولاً نامشخص و بیشتر شبیه به یک منطقه بودند. اين مرزها نمایانگر نوعي از استحكامات و توقفگاه موقتی براي يك امپراطوري بودند که قاعدتا گستره نامحدودی داشت. به‌ندرت پیش می‌آمد کسی اين‌ مرزها را ثابت و ساكن تصور کند. گاه عنوان مي‌شود كه اولين مرز به معناي مدرن کلمه، يعني خط دقيقي به پهناي صفر، رشته‌کوه‌های پيرنه بود كه پس از پيمان پيرنه[2] در سال 1659 فرانسه را از اسپانيا جدا كرد. اگر اين مرز برقرار شد فقط به‌دليل رویه‌های حقوقي و توانایی‌هاي تكنيكي موجود در آن زمان بود.
بنابراين، در اين معناي مدرن نباید قلمرو را با مرز تعريف کرد،‌ از این نظر که براي تعيين قلمرو كافي است دور یک چیز مرز بکشیم. ولی قلمرو مفهوم و رویه‌اي چندوجهي است كه وجوه اقتصادي، استراتژيك، حقوقي و فنی را دربر مي‌گيرد و چه‌بسا بهتر است به‌عنوان قرينه سياسي مفهوم همگن، قابل اندازه‌گيري و رياضياتي فضا فهميده شود كه همراه با انقلاب علمي شكل گرفت. در اين شيوه تفكر، سياسي‌خواندن این معنا از فضا شرط امكان تعيين مرزهاي مدرني مثل نمونه پيرنه است. زمينه و مقدمات هندسي مساحي و نقشه‌برداري قبلاً وجود نداشت. ازاین‌رو، مساله بنیادی همانا فهم فضاي سياسي است و ايده مرز در درجه دوم اهميت و وابسته به این نکته است.
به اعتقاد نويسنده فرانسوي پل الی‌یز در كتابش «ابداع قلمرو»: «معمولا می‌گویند براي تعيين قلمرو آدم‌ها مرز می‌کشند. آیا براي انديشيدن به مرز نبايد از قبل تصوری از قلمرو همگن در ذهن داشته باشيم؟» برای بیان عمیق‌تر این موضوع و از آنجا که ترديد الي‌یز به‌جاست می‌توان گفت: مرزها در معناي مدرن‌شان، یعنی به‌عنوان سرحدها، فقط از طريق مفهومي از فضا قابل فهم‌اند و نه برعکس. تاكيد بر تعيين فضا كه سرحدها را امكان‌پذير مي‌كند، و به‌ويژه نقش عمليات محاسبه در تعيين فضا اين ايده را پیش می‌کشد كه مرزها را نه ‌به‌عنوان وجه تمايز اولیه‌ای كه «قلمرو» را از ديگر راه‌هاي درک كنترل سياسي بر سرزمين جدا مي‌كند، بلكه باید يك مساله ثانوي به‌حساب آورد كه بر مفهوم خاصي از محاسبه و فهم متعاقب آن از فضا شكل گرفته است. فضا در اين معناي مدرن، اغلب چيزي است محدود و انحصاري اما به‌مراتب مهم‌تر از آن، چيزي محاسبه‌پذير و تعميم‌یافته در سه بعد است.
به‌خصوص در اوايل دوران مدرن شاهد طيف وسيعي از استراتژي‌هايي بوديم كه در سرزمين‌هاي تحت كنترل موجودیت‌هایی سياسي همچون دولت‌هاي نوظهور اعمال شد. سرزمين نقشه‌برداری، منظم، اندازه‌گيري، تقسيم و به روش‌هاي مختلف كنترل مي‌شود، تلاش‌هايي براي همگن‌كردن هرچه‌بيشتر آن صورت می‌گیرد، جابجايي كالاها و تردد مردم روا داشته یا از آن جلوگیری یا قواعدی برای آن تنظیم می‌شود و نظم داخلي تحميل می‌شود. انواع اين تكنيك‌ها و عقلانيت‌هاي سياسي قابل محاسبه‌اند مثل تکنیک‌هایی كه در همان زمان بر اتباع یک سرزمین اعمال مي‌شوند. محاسبات عددی در سياست يا آمار جمعيت نيز بر زمين تاثیر مي‌گذارد. بنابراين طبق این خوانش، قلمرو ریختن مفهوم نوظهور «فضا» در قالب مقوله‌اي سياسي- حقوقي به کمک تكنيك‌های مختلف است. بي‌شك مفهوم مدرن قلمرو تاحدودي به مرزها و نفوذناپذيري مربوط مي‌شود، اما بيشتر به شکل خاصی برمی‌گردد که این مفهوم در زمان‌ها و مکان‌های مشخص به خود گرفت. ایده یک منطقه شديداً محدود با شبكه‌هايی از حکمرانی و مرزهاي مستحكم، به دلايل مختلف، مقصود حاكمان را در سراسر اروپا در قرون هفدهم و هجدهم برآورده کرد. در آن زمان خیلی به این نکته فکر نمی‌کردند که این مرزها ثابت‌اند - همچنان می‌شد سرزمين‌ها را فتح، خريداري و مبادله کرد يا با ائتلاف‌ها يا ازدواج‌های سیاسی به دست آورد يا با قراردادهای صلح تحمیلی از دست داد. استعمار بسياري از اين مسائل را به چشم ديد كه فراتر از خود اروپا گسترش مي‌يافت، اگرچه بايد تاكيد داشت كه در عمل بسياري از اين تكنيك‌ها نخست در سرزمين‌های استعماري به بوته آزمايش گذاشته شد و سپس در اروپا به کار رفت. تصرف قلمرو از طريق كشورگشايي يا ازدست‌دادن قلمرو در زمان شكست تا قرن بيستم متداول بود - براي مثال معاهده ورساي يا صلح فراگیرتر پاريس. باوجوداین، از قرن شانزدهم به‌بعد ادعاي قاطعی نسبت به حقانيت قدرت حاكم درون آن مرزها وجود داشت. قلمرو بيش از پيش به اشكال منحصربه‌فرد حاكميت گره خورد.
اسطوره همچنان غالب در مورد قلمرو این است که مفهوم مدرن قلمرو و نیز نظام دولتی مدرن ریشه در صلح وستفالی دارند. این درک تاریخ‌محور از ظهور مفهوم قلمرو با زیرسؤال‌بردن این اسطوره نه‌تنها بخش‌های مهمی از تاریخ اروپا را روشن می‌کند بلکه فراتر از آن نیز به کار می‌آید. فهم و شناخت قلمرو در اين معناي گسترده‌تر، یعنی به‌عنوان كنترل سياسي بر یک فضاي محاسبه‌شده، به‌عنوان تكنولوژي سياسي، ما را قادر به توضيح طيفي از پديده‌هاي مدرن مي‌كند. هدف در اينجا بيش از ارائه یک تعريف واحد و بهتر از قلمرو، که می‌تواند در تعارض با تعاریف دیگر باشد، طرح پرسش‌هايي است كه پاسخ به آن‌ها کمک می‌کند بفهمیم قلمرو در مكان‌ها و زمان‌هاي مختلف چگونه درك شده و به كار رفته است. اگر قلمرو را به‌عنوان گردآورنده طيف متنوعی از پديده‌هاي سياسي بپنداريم - اقتصادي، استراتژيك، حقوقي و تكنيكي - این تصور چیزی فراتر از روایت تاریخ‌محور از مفهوم قلمرو و پیدایش آن به دست می‌دهد. به ما اجازه می‌دهد دریابیم گرچه مرزها بسيار مهم‌اند، عنصر تعيين‌كننده قلمرو نيستند بلکه برعکس پیامد قلمرو هستند. نه‌اينكه مرزها قلمرو را بسازند بلکه قلمرو به‌عنوان قرينه سیاسی فضاي محاسبه‌پذير مرزكشي را ممكن مي‌سازد. اگرچه قلمرو ممكن است گاهی نیز به صورت کاملاً محدود و مرزبندی‌شده درآید، در عین حال چینش‌های چندگانه، هم‌پوشان و كلي‌تري نيز دارد. بدین‌صورت مي‌توان تكثر چینش‌های فضايي- سياسي مختلف را در واقعیت مشاهده کرد.
تغییر و تحولات معاصر
مطالب بسیاری نوشته‌اند درباره طیف وسیعی از تغییرات مهمی که در ارتباط با مرزها رخ می‌دهد. چنانکه نمونه شنگن نشان می‌دهد، جهان «فاقد مرز» در بهترین حالت به‌شدت ناموزون است. برخی از مردم به راحتی قادرند از مرزهای بین‌المللی عبور کنند، درحالی‌که تردد بسیاری دیگر یا معطلي دارد یا از آن جلوگیری می‌شود یا حتی منجر به زندانی‌شدن آنها می‌شود. اکنون بسیاری از مرزها دیگر در حدود عینی و فیزیکی یک دولت قرار ندارند، بلکه در جاهای دیگری هستند. برای مثال، می‌توان در حالی‌که هنوز در خاک کانادا هستید از بازرسی مهاجرت ایالات متحده عبور کرده باشید و بسیاری از دولت‌های اروپایی نیز بازرسی مهاجرت‌شان را به بیرون از اروپا منتقل کرده‌اند. درست به همین‌دلیل برخی جزایر استرالیا بیرون از قلمروی این کشور اعلام شده‌اند.
حتي در مرزهاي گمنام و ناشناخته‌اي مثل مرز ميان جمهوري قبرس و جمهوری ترک قبرس شمالی،[3] بسياري از تشريفات تردد مرزي به جا آورده مي‌شود؛ اين مثال به‌وضوح نشان مي‌دهد چگونه هر مرز مدرني با اينكه اسماً يك خط مرزي به پهناي صفر است، در حقيقت يك منطقه است. ديوار حائل در كرانه باختري نمونه ديگري است از بي‌قاعدگي مرزي، چون حاكميت به‌رسميت‌شناخته‌شده اسرائیل در قوانین بین‌المللی قبل از دیوار تمام می‌شود، اما در عمل تجسم قدرت سياسي‌ حاکمیت‌اش تا دره اردن امتداد می‌یابد.
به‌همين ترتيب بسیاری از مسائل جغرافياي سياسي معاصر اجازه نمی‌دهند تصور سرراستی از يك دولت داشته باشیم كه درون مرزهاي دقیق‌اش اِعمال حاكميت انحصاری مي‌كند. اكنون مهم‌ترين مناقشه‌های مرزی اغلب بر سر حدود دريايي‌اند، چراکه اهميت اقتصادي و استراتژيك تصاحب قانونی هر صخره‌ و جزیره کوچکی به‌واسطه امکانات فنی بهره‌برداري از دريا و بستر آن هر چه بیشتر شده است. دولت‌هاي ثروتمند به دلایل مختلف از همسايگان‌شان زمين اجاره مي‌كنند، مثل تفریحگاه‌های بینتان در جزيره اندونزي كه در تملك، اداره و كنترل همسايه‌اش، سنگاپور، است. چين از قدرت اقتصادي‌اش براي استفاده از زمين‌ها در آفريقا به‌قصد كشاورزي و استخراج مواد معدني بهره مي‌برد. سفارتخانه‌ها و پايگاه‌هاي نظامي حوزه استحفاظی و قضايي پيچيده‌ای دارند. نمونه معروف‌تر خليج گوانتانامو است كه پيرو پيمان 1903 از كوبا اجاره شد. با اينكه قانوناً جزو قلمرو ايالات متحده نيست و بنابراين بيرون از قانون ايالات متحده است، تحت كنترل و نفوذ موثر آن مانده. در بستر کلی «جنگ عليه ترور» شاهد تغيير جهتی در رابطه ميان حراست از تمامیت ارضی (یعنی تثبیت مرزها و رد این ایده که قلمرو می‌تواند به دست آید یا از دست رود) و حاكميت قلمرويي هستيم، كه در آن یک دولت حاکمیت انحصاری خود را درون مرزهایش اعمال می‌کند. در دولت‌هایی چون افغانستان و عراق، تلقی رایج این بود که اقدامات حاکمان درون مرزهایشان به مداخله خارجی مشروعیت می‌بخشد. این تلقی به ایده‌های جاافتاده‌تری متوسل شد همچون مداخله بشردوستانه یا مسئولیت حفاظت از غیرنظامیان در مقابل چالش‌هایی مانند پناه‌دادن به تروریست‌ها یا داشتن سلاح‌های کشتار جمعی. با و‌جود این در همان زمان، اجتماع بین‌الملل نه تمایلی به تجزيه این دولت‌ها در جریان نزاع‌های قومی و مذهبی داشت و نه مایل به حمایت از ترسیم مجدد مرزها در این مناطق بود. در آغاز پیدایش اروپای مدرن، حاکمیت به‌صورت مطلق تلقی می‌شد اما مرزهایی که حاکمیت درون آن‌ها اعمال می‌شد همواره قابلیت تغییر داشت؛ امروز عکس آن را می‌بینیم: نوعی تلاش برای داشتن مرزهای ثابت ولی حاکمیت تصادفی و حادث درون آن‌ها. تجزيه اتحاد جماهیر شوروی و یوگوسلاوی در قالب جمهوری‌های تشکیل‌دهنده آن‌ها به درگیری‌های قومی و نزاع‌هایی بر سر مرزها منجر شد که همچنان پابرجا است. اگرچه جنگ ناتو در سال 1999 در کوزوو مستقیماً مفهوم حاکمیت را زیرسؤال برد، اجتماع بین‌الملل میل چندانی به شکل‌گیری یک دولت مستقل نشان نداد. دیدن فرآیند استقلال سودان جنوبی شگفت‌انگیز خواهد بود. چنانکه در کتابم «ترور و قلمرو: گستره فضامند حاکمیت» نشان دادم، آنچه در این کشورها و موارد دیگري مثل لبنان، پاکستان و سومالی دیدیم زیرسؤال‌بردن روابط موجود میان قلمرو، مرزها و حاکمیت است ولی نه بي‌اهمیت‌شدن آن‌ها. استدلال‌های مشابهی نیز می‌توان درباره وقایع جاری در لیبی کرد.اگر به قلمرو به عنوان مفهومی بیندیشیم که در طول تاریخ شکل گرفته و بسط مفهومی یافته، آن‌گونه که در اینجا بدان پرداختیم، می‌توانیم تغییرات جاری در جهان امروز را درک کنیم. اندیشیدن به قلمرو فاقد مرز به فهم بهتری از مرزهای قلمرو كمك مي‌كند.
پی‌نوشت‌ها:
[1] امپراطوری روم مقدس (Holy Roman Empire) كه بعدها به امپراتوری روم مقدس ملت آلمان تغيير نام داد نام رسمی کشوری بود که در زمان حکومت اتوی یکم از امپراتوری فرانک شرقی کارولنژی تشکیل شد و تا سال ۱۸۰۶ ادامه يافت. این امپراتوری با نامش مدعی جایگزینی امپراتوری روم بود و بنابراین بر حکومت جهان تأکید داشت و از سوی دیگر با استفاده از واژه مقدس ادعای خود را بر جهان خاکی محکم‌تر مي‌كرد.
[2] پیمان پیرنه (‏Treaty of the Pyrenees‏) صلحی میان فرانسه و اسپانیا بود که به جنگ بین فرانسه و اسپانیا ۱۶۳۵-۱۶۵۹ (قسمتی از جنگ سی‌ساله) ‏پایان داد و خاندان سلطنتی اسپانیا را مجبور کرد یکی از دختران خود را به ازدواج لوئی چهاردهم درآورد تا به این ترتیب فرانسه بتواند در دعاوی ‏مربوط به جانشینی پادشاه اسپانیا دخالت کند. معاهده پیرنه، در کنار معاهده وستفالی و معاهدات الیوا و کپنهاگ، از عوامل تبدیل فرانسه به قدرت ‏اصلی در قاره اروپا بود.‏
[3] جمهوري قبرس در سال ۱۹۶۰ استقلال خود را از بریتانیا به دست آورد و حکومت مستقل قبرس براساس مشارکت جوامع ترک و یونانی در اداره امور این جزیره شكل گرفت و بریتانیا، یونان و ترکیه حق حاکمیت دولت قبرس را تضمین کردند. بخش ترک‌نشین قبرس در سال ۱۹۸۳ اعلام استقلال کرد و نام خود را جمهوری ترک قبرس شمالی گذاشت. اين بخش را جز ترکیه، کشور دیگری به رسمیت نمي‌شناسد و از دید جامعه جهانی بخش اشغالي جمهوری قبرس است. پس از اشغال نظامی قبرس شمالی به‌وسيله ارتش ترکیه، سی‌هزار نیروی ارتش ترکیه در این بخش مستقرند.
منبع: Harvard international review

مقصود از «قلمرو فاقد مرز» چیست؟ همین اول کار بگویم که نه ربطی به بحث «جهان بی‌مرز» دارد و نه به این تصور که جغرافیا دیگر مهم نیست. مرزها در بعضی جاها، مثل بیشتر مناطق درون خاک اروپا، اهمیت کمتری دارند اما در دیگر جاهای جهان هنوز که هنوز است بی‌اندازه مهم‌اند. تنها بارزترین نمونه‌های تداوم اهمیت مرزها عبارتند از: مرز آمریکا و مکزیک، صیانت سفت‌وسخت از مرزهای بیرونی اروپا، و دیوار حائل اسرائیل در کرانه باختری. مقصود این نیست که جهان مدرن را با ذره‌بینی ببینیم که جهانی‌سازی را فرآیند قلمروزدایی می‌داند. در حقیقت باید در تحقیقات سیاسی و تجربی‌مان به فرآیندهای توامان قلمرویابی مجدد (یعنی ساخت و بازسازی مداوم قلمروها) توجه بیشتری کنیم.
همچنین از عبارت «قلمرو فاقد مرز» برای توصیف شیوه‌های سازمان‌دهی‌های سیاسی مثل حوزه شنگن هم استفاده نمی‌کنم که درصدد کنارگذاشتن کنترل‌های مرزی است. تاکنون حوزه شنگن یک «قلمرو فاقد مرز» توصیف شده است؛ اما دقیق‌تر آن است که آن را منطقه‌ای قلمداد کنیم با مرزهای ناموزون. با اینکه رفت‌و‌آمد در حوزه شنگن برای افرادی که شرایطش را داشته باشند و مدارک‌شان جور باشد به‌مراتب آسان‌تر است، ولی برای آنها که واجد این شرایط نباشند محدودتر است و کاملاً تحت کنترل نیروهای امنیتی و پلیسی فراملی.
به‌علاوه، باید به این نکته هم توجه داشت که تلاش‌ برای حذف مرزهای درون اروپا فقط در مورد تقسیم‌بندی‌های داخلی صادق بوده‌ و منجر به پررنگ‌شدن بیشتر مرزهای بیرونی اروپا شده است. گشت‌ها و ایستگاه‌های بازرسی در ناحیه مدیترانه یکی از همین نمونه‌هاست، به‌ویژه باتوجه به وقایع اخیر در شمال آفریقا [در سال 2011]. در کل تنش مشابهی در پروژه اروپا جریان دارد و تلاش‌ها برای تشکیل یک «منطقه آزاد، امن و عادلانه» همچنان همراه است با سخت‌گیری بیشتر در مرزها، خصوصاً به جهت حفظ امنیت و مهاجرت.
برخلاف موضوعات فوق، قصد دارم در مقاله حاضر این پرسش را مطرح کنم که آیا می‌توان به قلمرو بدون وابستگی به مرز فکر کرد. این بدان معنا نیست که باید تصوری از یک قلمرو فاقد مرز داشته باشیم، يعني یک فضای خیالی که نه محدود می‌شود و نه پایان می‌یابد. بلکه باید در تعریف قلمرو، به‌عنوان یک مفهوم، استفاده از مفاهیمی کلیدی چون «مرز»، «سرحد» و «محصورشدگی» را کنار گذاشت. پیشنهاد من این است که تعریف استاندارد قلمرو به‌عنوان یک فضای مرزکشی‌شده، محصور یا معین در عمل مانع از فهم روابط ژئوپلیتیک است. خلاصه آنکه به‌گمانم به نظریه بهتری درباره قلمرو نیاز داریم. نباید تعریف استاندارد قلمرو را به‌عنوان فضایی محصور تحت کنترل گروهی خاص، مثلاً یک دولت، خيلي واضح و روشن يا بدون مساله و مشكل بدانیم. من با دنبال‌کردن ردپای شکل‌گیری مفهوم مدرن قلمرو در تاریخ می‌کوشم به دو پرسش مهم بپردازم: چگونه از دل نظام‌های ساز‌مان‌دهی گوناگون تنها یک برداشت از قلمرو بیرون می‌آید که از حیث تاریخی معرف فرهنگ سیاسی کل جهان است؟ و چگونه این تعریف به فهم مدرن از روابط سیاسی جهاني شکل داده است؟
تحول و تطور مفهوم قلمرو
مفهوم قلمرو در انديشه سياسي غرب مفهوم كمابيش جديدي است. در زبان لاتين اصطلاح «territorium» کم به کار رفته است و به معناي زميني است كه دورتادور يك سکونتگاه سياسي مثل شهر را فرامي‌گيرد. اين معنا در آثار كساني چون سيسرو، وارو و سنکا استفاده مي‌شود. تنها پس از این دوران بود که در معناي وسيع‌تري براي توصيف سرزمين‌هايي استفاده شد كه متعلق به یک واحد سياسي بودند. حتي آن‌موقع هم قلمرو معرف برداشت مبهمی از منطقه‌‌ای بود كه قدرت مي‌توانست در آنجا گسترش يابد، نه ناحيه‌اي كه حدود آن كاملاً تعيين‌شده باشد. به‌همين‌ترتيب، وقتي رومي‌ها از كنترل سياسي بر سرزمين خود مي‌گفتند احتمالا از اصطلاحات مرتبط با ايده پایان، يك مرز يا حد استفاده مي‌كردند. رومي‌ها هم چنين اصطلاحاتي را در معناي کلی‌تری از آنچه امروز از آن مستفاد مي‌شود به کار می‌بردند. مثلاً سيسرو در كتاب «درباره جمهوري» مي‌گويد اسپارت‌ها مدعي مالكيت بر همه زمين‌هايي بودند كه در تیررس پرتاب یک نیزه بودند.حوزه‌ مهم و حساسي از تفكر رومي كه مفهوم «territorium» را به كار بست قانون بود. قانون رومي بيشتر در اواخر قرون وسطي همراه با بازيابي‌ و ادغام آن در نظام‌هاي سياسي- حقوقی سراسر اروپا بسط يافت. در اين زمان بود كه حوزه قضايي صراحتا به قلمرو گره خورد. اين تغيير و تحول مهمي بود. به‌جاي اينكه قلمرو صرفاً سرزمين تحت كنترل و تملک شخص حاكم باشد به حدود يا گستره قدرت سياسي شخص حاكم بدل شد. از آنجا كه قدرت بر قلمرو اعمال می‌شد و در نتیجه بر اتباع آن قلمرو و فعاليت‌هايشان قلمرو هم موضوع حکمرانی سياسي بود و هم گستره آن. ازاين‌رو، انواع خاصي از حکمرانی درون قلمرو اعمال شد، ولي فراتر از آن نرفت.
درکل این تعریف از قلمرو در اواخر قرن چهاردهم آرام‌آرام در نظریه سیاسی به کار رفت، خصوصاً از سوي نویسندگان آلمانی قرن هفدهم که می‌کوشیدند از قدرت‌های چندگانه و متخاصم درون امپراطوری روم مقدس[1] سر دربیاورند. به موازات این تحولات سیاسی-‌ حقوقی، مجموعه‌ای از نوآوری‌ها نیز در فهرست حیطه وسیع‌تر تکنیک‌های سیاسی نمودار شد که حکومت‌ها یا دولت‌های نوپا را قادر ساخت با روش‌هایی جدید سرزمین‌های خود را مساحی کنند، نقشه‌اش را بکشند، از آن دفاع و محافظت کنند و بر آن کنترل داشته باشند. بنابراین تحولاتي كه در طیف وسیعی از تکنیک‌های سیاسی رخ داد در این روایت کلی‌تر بسیار مهم است. تصورات مختلفی از مفهوم سرحد در درک این نظریه‌های اولیه از قلمرو کارساز است و بسیاری از استدلال‌ها و رویه‌ها به دنبال تصدیق یا تقویت همین تصورات هستند. ولی در نهایت این مرزها نبودند که مفهوم قلمرو را تعریف یا مفهوم قلمروهای تحت امر یا متعلق به یک واحد سیاسی‌ را تعیین می‌کردند. بسیاری از مرزهای این حکومت‌‌هاي تاریخی كاملاً با مسامحه تعيين شدند و به طور غیررسمی با خندق، حصارها، رودخانه‌ها و حتی با کشیدن خطوط روی زمین مشخص شدند: پهناي این مرزها معمولاً نامشخص و بیشتر شبیه به یک منطقه بودند. اين مرزها نمایانگر نوعي از استحكامات و توقفگاه موقتی براي يك امپراطوري بودند که قاعدتا گستره نامحدودی داشت. به‌ندرت پیش می‌آمد کسی اين‌ مرزها را ثابت و ساكن تصور کند. گاه عنوان مي‌شود كه اولين مرز به معناي مدرن کلمه، يعني خط دقيقي به پهناي صفر، رشته‌کوه‌های پيرنه بود كه پس از پيمان پيرنه[2] در سال 1659 فرانسه را از اسپانيا جدا كرد. اگر اين مرز برقرار شد فقط به‌دليل رویه‌های حقوقي و توانایی‌هاي تكنيكي موجود در آن زمان بود.
بنابراين، در اين معناي مدرن نباید قلمرو را با مرز تعريف کرد،‌ از این نظر که براي تعيين قلمرو كافي است دور یک چیز مرز بکشیم. ولی قلمرو مفهوم و رویه‌اي چندوجهي است كه وجوه اقتصادي، استراتژيك، حقوقي و فنی را دربر مي‌گيرد و چه‌بسا بهتر است به‌عنوان قرينه سياسي مفهوم همگن، قابل اندازه‌گيري و رياضياتي فضا فهميده شود كه همراه با انقلاب علمي شكل گرفت. در اين شيوه تفكر، سياسي‌خواندن این معنا از فضا شرط امكان تعيين مرزهاي مدرني مثل نمونه پيرنه است. زمينه و مقدمات هندسي مساحي و نقشه‌برداري قبلاً وجود نداشت. ازاین‌رو، مساله بنیادی همانا فهم فضاي سياسي است و ايده مرز در درجه دوم اهميت و وابسته به این نکته است.
به اعتقاد نويسنده فرانسوي پل الی‌یز در كتابش «ابداع قلمرو»: «معمولا می‌گویند براي تعيين قلمرو آدم‌ها مرز می‌کشند. آیا براي انديشيدن به مرز نبايد از قبل تصوری از قلمرو همگن در ذهن داشته باشيم؟» برای بیان عمیق‌تر این موضوع و از آنجا که ترديد الي‌یز به‌جاست می‌توان گفت: مرزها در معناي مدرن‌شان، یعنی به‌عنوان سرحدها، فقط از طريق مفهومي از فضا قابل فهم‌اند و نه برعکس. تاكيد بر تعيين فضا كه سرحدها را امكان‌پذير مي‌كند، و به‌ويژه نقش عمليات محاسبه در تعيين فضا اين ايده را پیش می‌کشد كه مرزها را نه ‌به‌عنوان وجه تمايز اولیه‌ای كه «قلمرو» را از ديگر راه‌هاي درک كنترل سياسي بر سرزمين جدا مي‌كند، بلكه باید يك مساله ثانوي به‌حساب آورد كه بر مفهوم خاصي از محاسبه و فهم متعاقب آن از فضا شكل گرفته است. فضا در اين معناي مدرن، اغلب چيزي است محدود و انحصاري اما به‌مراتب مهم‌تر از آن، چيزي محاسبه‌پذير و تعميم‌یافته در سه بعد است.
به‌خصوص در اوايل دوران مدرن شاهد طيف وسيعي از استراتژي‌هايي بوديم كه در سرزمين‌هاي تحت كنترل موجودیت‌هایی سياسي همچون دولت‌هاي نوظهور اعمال شد. سرزمين نقشه‌برداری، منظم، اندازه‌گيري، تقسيم و به روش‌هاي مختلف كنترل مي‌شود، تلاش‌هايي براي همگن‌كردن هرچه‌بيشتر آن صورت می‌گیرد، جابجايي كالاها و تردد مردم روا داشته یا از آن جلوگیری یا قواعدی برای آن تنظیم می‌شود و نظم داخلي تحميل می‌شود. انواع اين تكنيك‌ها و عقلانيت‌هاي سياسي قابل محاسبه‌اند مثل تکنیک‌هایی كه در همان زمان بر اتباع یک سرزمین اعمال مي‌شوند. محاسبات عددی در سياست يا آمار جمعيت نيز بر زمين تاثیر مي‌گذارد. بنابراين طبق این خوانش، قلمرو ریختن مفهوم نوظهور «فضا» در قالب مقوله‌اي سياسي- حقوقي به کمک تكنيك‌های مختلف است. بي‌شك مفهوم مدرن قلمرو تاحدودي به مرزها و نفوذناپذيري مربوط مي‌شود، اما بيشتر به شکل خاصی برمی‌گردد که این مفهوم در زمان‌ها و مکان‌های مشخص به خود گرفت. ایده یک منطقه شديداً محدود با شبكه‌هايی از حکمرانی و مرزهاي مستحكم، به دلايل مختلف، مقصود حاكمان را در سراسر اروپا در قرون هفدهم و هجدهم برآورده کرد. در آن زمان خیلی به این نکته فکر نمی‌کردند که این مرزها ثابت‌اند - همچنان می‌شد سرزمين‌ها را فتح، خريداري و مبادله کرد يا با ائتلاف‌ها يا ازدواج‌های سیاسی به دست آورد يا با قراردادهای صلح تحمیلی از دست داد. استعمار بسياري از اين مسائل را به چشم ديد كه فراتر از خود اروپا گسترش مي‌يافت، اگرچه بايد تاكيد داشت كه در عمل بسياري از اين تكنيك‌ها نخست در سرزمين‌های استعماري به بوته آزمايش گذاشته شد و سپس در اروپا به کار رفت. تصرف قلمرو از طريق كشورگشايي يا ازدست‌دادن قلمرو در زمان شكست تا قرن بيستم متداول بود - براي مثال معاهده ورساي يا صلح فراگیرتر پاريس. باوجوداین، از قرن شانزدهم به‌بعد ادعاي قاطعی نسبت به حقانيت قدرت حاكم درون آن مرزها وجود داشت. قلمرو بيش از پيش به اشكال منحصربه‌فرد حاكميت گره خورد.
اسطوره همچنان غالب در مورد قلمرو این است که مفهوم مدرن قلمرو و نیز نظام دولتی مدرن ریشه در صلح وستفالی دارند. این درک تاریخ‌محور از ظهور مفهوم قلمرو با زیرسؤال‌بردن این اسطوره نه‌تنها بخش‌های مهمی از تاریخ اروپا را روشن می‌کند بلکه فراتر از آن نیز به کار می‌آید. فهم و شناخت قلمرو در اين معناي گسترده‌تر، یعنی به‌عنوان كنترل سياسي بر یک فضاي محاسبه‌شده، به‌عنوان تكنولوژي سياسي، ما را قادر به توضيح طيفي از پديده‌هاي مدرن مي‌كند. هدف در اينجا بيش از ارائه یک تعريف واحد و بهتر از قلمرو، که می‌تواند در تعارض با تعاریف دیگر باشد، طرح پرسش‌هايي است كه پاسخ به آن‌ها کمک می‌کند بفهمیم قلمرو در مكان‌ها و زمان‌هاي مختلف چگونه درك شده و به كار رفته است. اگر قلمرو را به‌عنوان گردآورنده طيف متنوعی از پديده‌هاي سياسي بپنداريم - اقتصادي، استراتژيك، حقوقي و تكنيكي - این تصور چیزی فراتر از روایت تاریخ‌محور از مفهوم قلمرو و پیدایش آن به دست می‌دهد. به ما اجازه می‌دهد دریابیم گرچه مرزها بسيار مهم‌اند، عنصر تعيين‌كننده قلمرو نيستند بلکه برعکس پیامد قلمرو هستند. نه‌اينكه مرزها قلمرو را بسازند بلکه قلمرو به‌عنوان قرينه سیاسی فضاي محاسبه‌پذير مرزكشي را ممكن مي‌سازد. اگرچه قلمرو ممكن است گاهی نیز به صورت کاملاً محدود و مرزبندی‌شده درآید، در عین حال چینش‌های چندگانه، هم‌پوشان و كلي‌تري نيز دارد. بدین‌صورت مي‌توان تكثر چینش‌های فضايي- سياسي مختلف را در واقعیت مشاهده کرد.
تغییر و تحولات معاصر
مطالب بسیاری نوشته‌اند درباره طیف وسیعی از تغییرات مهمی که در ارتباط با مرزها رخ می‌دهد. چنانکه نمونه شنگن نشان می‌دهد، جهان «فاقد مرز» در بهترین حالت به‌شدت ناموزون است. برخی از مردم به راحتی قادرند از مرزهای بین‌المللی عبور کنند، درحالی‌که تردد بسیاری دیگر یا معطلي دارد یا از آن جلوگیری می‌شود یا حتی منجر به زندانی‌شدن آنها می‌شود. اکنون بسیاری از مرزها دیگر در حدود عینی و فیزیکی یک دولت قرار ندارند، بلکه در جاهای دیگری هستند. برای مثال، می‌توان در حالی‌که هنوز در خاک کانادا هستید از بازرسی مهاجرت ایالات متحده عبور کرده باشید و بسیاری از دولت‌های اروپایی نیز بازرسی مهاجرت‌شان را به بیرون از اروپا منتقل کرده‌اند. درست به همین‌دلیل برخی جزایر استرالیا بیرون از قلمروی این کشور اعلام شده‌اند.
حتي در مرزهاي گمنام و ناشناخته‌اي مثل مرز ميان جمهوري قبرس و جمهوری ترک قبرس شمالی،[3] بسياري از تشريفات تردد مرزي به جا آورده مي‌شود؛ اين مثال به‌وضوح نشان مي‌دهد چگونه هر مرز مدرني با اينكه اسماً يك خط مرزي به پهناي صفر است، در حقيقت يك منطقه است. ديوار حائل در كرانه باختري نمونه ديگري است از بي‌قاعدگي مرزي، چون حاكميت به‌رسميت‌شناخته‌شده اسرائیل در قوانین بین‌المللی قبل از دیوار تمام می‌شود، اما در عمل تجسم قدرت سياسي‌ حاکمیت‌اش تا دره اردن امتداد می‌یابد.
به‌همين ترتيب بسیاری از مسائل جغرافياي سياسي معاصر اجازه نمی‌دهند تصور سرراستی از يك دولت داشته باشیم كه درون مرزهاي دقیق‌اش اِعمال حاكميت انحصاری مي‌كند. اكنون مهم‌ترين مناقشه‌های مرزی اغلب بر سر حدود دريايي‌اند، چراکه اهميت اقتصادي و استراتژيك تصاحب قانونی هر صخره‌ و جزیره کوچکی به‌واسطه امکانات فنی بهره‌برداري از دريا و بستر آن هر چه بیشتر شده است. دولت‌هاي ثروتمند به دلایل مختلف از همسايگان‌شان زمين اجاره مي‌كنند، مثل تفریحگاه‌های بینتان در جزيره اندونزي كه در تملك، اداره و كنترل همسايه‌اش، سنگاپور، است. چين از قدرت اقتصادي‌اش براي استفاده از زمين‌ها در آفريقا به‌قصد كشاورزي و استخراج مواد معدني بهره مي‌برد. سفارتخانه‌ها و پايگاه‌هاي نظامي حوزه استحفاظی و قضايي پيچيده‌ای دارند. نمونه معروف‌تر خليج گوانتانامو است كه پيرو پيمان 1903 از كوبا اجاره شد. با اينكه قانوناً جزو قلمرو ايالات متحده نيست و بنابراين بيرون از قانون ايالات متحده است، تحت كنترل و نفوذ موثر آن مانده. در بستر کلی «جنگ عليه ترور» شاهد تغيير جهتی در رابطه ميان حراست از تمامیت ارضی (یعنی تثبیت مرزها و رد این ایده که قلمرو می‌تواند به دست آید یا از دست رود) و حاكميت قلمرويي هستيم، كه در آن یک دولت حاکمیت انحصاری خود را درون مرزهایش اعمال می‌کند. در دولت‌هایی چون افغانستان و عراق، تلقی رایج این بود که اقدامات حاکمان درون مرزهایشان به مداخله خارجی مشروعیت می‌بخشد. این تلقی به ایده‌های جاافتاده‌تری متوسل شد همچون مداخله بشردوستانه یا مسئولیت حفاظت از غیرنظامیان در مقابل چالش‌هایی مانند پناه‌دادن به تروریست‌ها یا داشتن سلاح‌های کشتار جمعی. با و‌جود این در همان زمان، اجتماع بین‌الملل نه تمایلی به تجزيه این دولت‌ها در جریان نزاع‌های قومی و مذهبی داشت و نه مایل به حمایت از ترسیم مجدد مرزها در این مناطق بود. در آغاز پیدایش اروپای مدرن، حاکمیت به‌صورت مطلق تلقی می‌شد اما مرزهایی که حاکمیت درون آن‌ها اعمال می‌شد همواره قابلیت تغییر داشت؛ امروز عکس آن را می‌بینیم: نوعی تلاش برای داشتن مرزهای ثابت ولی حاکمیت تصادفی و حادث درون آن‌ها. تجزيه اتحاد جماهیر شوروی و یوگوسلاوی در قالب جمهوری‌های تشکیل‌دهنده آن‌ها به درگیری‌های قومی و نزاع‌هایی بر سر مرزها منجر شد که همچنان پابرجا است. اگرچه جنگ ناتو در سال 1999 در کوزوو مستقیماً مفهوم حاکمیت را زیرسؤال برد، اجتماع بین‌الملل میل چندانی به شکل‌گیری یک دولت مستقل نشان نداد. دیدن فرآیند استقلال سودان جنوبی شگفت‌انگیز خواهد بود. چنانکه در کتابم «ترور و قلمرو: گستره فضامند حاکمیت» نشان دادم، آنچه در این کشورها و موارد دیگري مثل لبنان، پاکستان و سومالی دیدیم زیرسؤال‌بردن روابط موجود میان قلمرو، مرزها و حاکمیت است ولی نه بي‌اهمیت‌شدن آن‌ها. استدلال‌های مشابهی نیز می‌توان درباره وقایع جاری در لیبی کرد.اگر به قلمرو به عنوان مفهومی بیندیشیم که در طول تاریخ شکل گرفته و بسط مفهومی یافته، آن‌گونه که در اینجا بدان پرداختیم، می‌توانیم تغییرات جاری در جهان امروز را درک کنیم. اندیشیدن به قلمرو فاقد مرز به فهم بهتری از مرزهای قلمرو كمك مي‌كند.
پی‌نوشت‌ها:
[1] امپراطوری روم مقدس (Holy Roman Empire) كه بعدها به امپراتوری روم مقدس ملت آلمان تغيير نام داد نام رسمی کشوری بود که در زمان حکومت اتوی یکم از امپراتوری فرانک شرقی کارولنژی تشکیل شد و تا سال ۱۸۰۶ ادامه يافت. این امپراتوری با نامش مدعی جایگزینی امپراتوری روم بود و بنابراین بر حکومت جهان تأکید داشت و از سوی دیگر با استفاده از واژه مقدس ادعای خود را بر جهان خاکی محکم‌تر مي‌كرد.
[2] پیمان پیرنه (‏Treaty of the Pyrenees‏) صلحی میان فرانسه و اسپانیا بود که به جنگ بین فرانسه و اسپانیا ۱۶۳۵-۱۶۵۹ (قسمتی از جنگ سی‌ساله) ‏پایان داد و خاندان سلطنتی اسپانیا را مجبور کرد یکی از دختران خود را به ازدواج لوئی چهاردهم درآورد تا به این ترتیب فرانسه بتواند در دعاوی ‏مربوط به جانشینی پادشاه اسپانیا دخالت کند. معاهده پیرنه، در کنار معاهده وستفالی و معاهدات الیوا و کپنهاگ، از عوامل تبدیل فرانسه به قدرت ‏اصلی در قاره اروپا بود.‏
[3] جمهوري قبرس در سال ۱۹۶۰ استقلال خود را از بریتانیا به دست آورد و حکومت مستقل قبرس براساس مشارکت جوامع ترک و یونانی در اداره امور این جزیره شكل گرفت و بریتانیا، یونان و ترکیه حق حاکمیت دولت قبرس را تضمین کردند. بخش ترک‌نشین قبرس در سال ۱۹۸۳ اعلام استقلال کرد و نام خود را جمهوری ترک قبرس شمالی گذاشت. اين بخش را جز ترکیه، کشور دیگری به رسمیت نمي‌شناسد و از دید جامعه جهانی بخش اشغالي جمهوری قبرس است. پس از اشغال نظامی قبرس شمالی به‌وسيله ارتش ترکیه، سی‌هزار نیروی ارتش ترکیه در این بخش مستقرند.
منبع: Harvard international review

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.