|

تحلیل امر بیش/ غير

کریم میرزاده‌اهری

چیزی بیشتر از من در من؛ اولین مواجهه با و تجربه چنین حقیقتی را اغلب می‌توان در کشف و تجربه میل جنسی و عملکردهایش شناسایی کرد. این کشف و تجربه از آنجا که یکی از حوزه‌های - و شاید تنها حوزه - پنهان نگاه‌داشته‌شده از سوی گفتمان والد برای کودک است، چیزی را بر من بلوغ‌یابنده عیان می‌کند که تا پیش از آن نمی‌دانسته‌ام؛ در من چیزی هست بیشتر از من، مستور از من، که نمی‌دانسته‌ام. میل جنسی مرا به سوژه‌ای دیگر و ناآشنا بدل می‌کند، چنان که حتی با خودم نیز غریبه می‌شوم. سوژه و بدنی که، حالا، می‌تواند دارای نیروهایی باشد غیرو نیز بیش‌از آن سوژه/بدن پیشین. اما این «چیز بیشتر»، صرفاً یک «چیز» و ابژه نیست که یک‌بار برای همیشه رخ دهد یا به دست‌ آید. همین «امر بیش/غیر» است که هم مرا به‌سوی «دیگرشدگی» و هم سنخ‌های متکثر دیگرشدگی می‌کشاند؛ اَشکال بودن. این دیگرشدگی برآمده از امر بیش/غیر، لزوما و تماما سوبژکتیو نیست که در اختیار و ارادی باشد، بلکه اتفاقا روزی یا شبی، در جایی حتی معمولی، مرا دچار خودش می‌کند و آن زمان و مکان را نیز به زمان-مکانی متمایز فرامی‌برد. امروزه نظام کالایی‌ساز کاپیتالیسم ایده درون‌بود امر
بیش/غیر را، همچون هر ساحت دیگری از وجود انسان، به صندوق ابزارهای خویش اضافه و به زبان اقتصادی خویش ترجمه‌‌اش کرده است. سنخ‌نماترین نمونه از چنین تسخیر و ترجمه‌ای را می‌توان در جایی مشاهده کرد که به هر کالایی کالای دیگری افزوده می‌شود؛ چیزی غیرو معمولا بیش از آن کالای اصلی؛ شما یک‌ عدد چیپس ساده نمکی می‌خرید، اما درون آن چیزی هست که به‌واسطه آن، با شرکت در یک قرعه‌کشی، شاید برنده یک خودرو شاسی‌بلند شوید. یا یک برنامه تلویزیونی را، در مقام کالا، مشاهده (=مصرف) می‌کنید و می‌توانید با شرکت در مسابقه پیامکی‌اش‌ میلیون‌ها تومان پول برنده شوید. یا اگر سه‌دست کت‌وشلوار بخرید یک کت اسپورت به‌عنوان هدیه دریافت می‌کنید. بالای در ساختمان معبدوار چنین فروشگاه‌هایی تابلویی با این کلمات نورانی می‌درخشد: «سه‌تا بخر، چهارتا ببر». به این ترتیب، امر بیش/غیر نه‌فقط به زبان کالا که به زبانی کمّی- عددی ترجمه می‌شود تا بتواند جان انسان را به نظام بازار پیوند زند. شما به سه فکر می‌کنید اما چهار را به‌دست می‌آورید؛ انگار واقعه‌ای خارق‌العاده، معجزه‌ای، رخ داده است! چهره‌های خَرَنده را اگر ببینیم به هنگام خروج از چنین معابدی، با چشم‌هایی تابان و چهره‌هایی خندان مواجه خواهیم شد؛ گویی رخدادی شادی‌آفرین و سعادت‌بخش را تجربه کرده‌اند. کاپیتالیسم پیوسته چنین چیزی را در گوش مردمان نه فریاد که نجوا می‌کند: «اگر خواهان امر غیر/بیش هستی، بازار این خواسته را برای شما تحقق می‌بخشد؛ آری! «کافی است شما بخواهید».
آگامبن در جستاری کوتاه، در پی بسط ایده‌ای از والتر بنیامین، همبستگی ضروری و ذاتی خوشبختی را با جادو مورد بحث قرار می‌دهد. در افسانه‌ها چنین روند و روایتی را بسیار خوانده‌ایم: فی‌المثل، مردی ماهی‌گیر و بینوا که هر روز به دریا می‌رفته و دست خالی بازمی‌گشته، روزی از روزها ماهی بزرگی صید می‌کند، شادمان به خانه بازمی‌گردد و وقتی شکم ماهی را می‌شکافد با مرواریدی درشت مواجه می‌شود؛ او و خانواده‌اش خوشبخت می‌شوند. چنین روایت‌هایی از نظر یک فرد مدرنیسم‌زده، خرافه‌باوری یا متافیزیک‌باوری انگاشته شده و بلادرنگ از حوزه دانش و تجربه کنار گذاشته می‌شود. اما آنچه آگامبن در چنین متونی می‌خواند معنا و نیرویی دیگر را حاضر می‌کند؛ ایمان به امر بیش/غیر و آن ژستی که امر بالقوه را در دل امر روزمره محافظت می‌کند. (ترکیب زبانی «در دل» اگرچه در جمله قبلی در مقام استعاره به‌کار رفته است، اما تمهیدی صرفا بلاغی نیست، بلکه تبیینی است از رابطه توپولوژیک میان امر بالقوه/ امر کلی و امر روزمره/ امر جزئی که در افسانه یادشده حقیقت خود را بازمی‌تاباند؛ مرواریدی «در دل» ماهی). اگر نگرش مدرنیسم‌زده، که علم را جایگزینی برای تمامی گونه‌های دانایی می‌داند، چنین روایتی را خرافه و بیهوده می‌پندارد از درک- کی‌یرکگاردی - مفهوم ایمان غافل است، چراکه ایمان با قسمی ابسوردیته پیوند دارد؛ ایمان، گسستن از معرفت هژمونیکِ دوران (دوکساها) است و نامی بر چنان ژستی. به‌بیانی پدیدارشناسانه چنین ژستی درواقع شیوه‌ای از درجهان‌بودگی و التفات‌به‌هستی است که از خلال آن هستی، به‌یکباره، چهره‌ای دیگر آشکار می‌کند؛ چیزی بسابیش/ غیر. مواجهه با چنین چهره‌ای گرچه حالتی از شعف و شادی را موجب می‌شود، اما درعین‌حال بی‌گمان دربردارنده قسمی اضطراب و هراس نیز هست؛ به بیانی روان‌کاوانه تجربه‌ای به‌واقع تروماتیک.
پس کالا بحران و پارادوکسِ درونی خویش را برملا می‌کند، شکاف می‌خورد و این شکافت خود را در هیئت آن کالای افزوده به کالای اصلی تجسم می‌بخشد؛ یکی می‌خواهید اما دو تا دریافت می‌کنید. این دو نیز می‌بایست انقسام یابد و جنون‌بارانه انبوه گردد تا مگر پاسخی بر میلِ میل باشد. ازآنجاکه کالا ماهيتا نمی‌تواند ارضاکننده میل/ آرزومندی انسان باشد، خود را اینچنین می‌آراید تا مگر همچون ابژه‌ای غایی و مطلوب در نظر آید؛ ولی میلِ میل ناشی از امر بیش/ غیرِ درون‌ماندگاری است که انسان را نه به خرنده، که به حیوانی گشوده و استعلا می‌بخشد. در تجربه میل جنسی، انسان هستی ناتمام و ازجادررفته خود را تجربه می‌کند؛ تجربه چیزی بیشتر از من در من. اما منطق میلِ معطوف به کالا منطقی است ماهیتا شکست‌خورده و فسرده‌ساز، چراکه میل را، به‌هرحال، به یک ابژه بسته‌بندی‌شده و نام‌مند مشروط می‌کند. ازین‌رو، کالا به‌هیچ‌نحوی نمی‌تواند حاوی امکانی برای تجربه امربیش/ غیر، یا به بیانی دیگر، تجربه دینی باشد.
در امر بیش/ غیر، چنان‌که رفت، نیرویی تصادفی نیز حضور دارد که یکی از بردارهای برسازنده مفهوم رخداد/ انقلاب و - به زبانی الهیأتی - معجزه است. نظام کاپیتالیسم این نیرو را نیز به‌کار می‌گیرد تا چرخ‌های آپاراتوس‌اش را چنان بچرخاند که گویی هماهنگ با هستی انسانی است. قرعه‌کشی - و آن چرخ بخت اسطوره‌گونش - همانا نمودی سکولار از امر حادث و معجزه‌گون است. ظاهرا این همان تجربه رستگاری و خوشبختی است. اما منطق کاپیتالیسم هیچ‌گاه اجازه نمی‌دهد امر بیش/غیر بیش‌بودگی و غیربودگی‌اش را به‌تمامی عیان سازد؛ پس بالقوگی در ترکیب زبانی «قدرت خرید» تحلیل می‌رود. قدرت توانی است بالفعل‌شده و متعین، صرفاً برای «انجام کاری»، اما بالقوگی در عین حال توانِ «انجام‌ندادن» و «نه» گفتن نیز هست. در چنین حالتی است که امر بیش/غیر میل را نه‌صرفاً به‌شکلی طولی و «بَعد»گرایانه، که به‌شیوه‌ای عرضی و اکنونی، «شدت» می‌بخشد؛ زمان برش می‌خورد، متراکم می‌شود و از ساختار تقویم، همچون شتری ‌از ‌دل کوه، بیرون می‌جهد. با توقف منطق کاپیتالیستی میل، امر بیش/غیر از حصار کالا و بازار و البته «کار» (labour) و کار-گری رها می‌شود تا بی‌آنکه این‌گونه کار کند در «حال» کنشی ناب باشد؛ وهله هنر، بازی و عشق.

چیزی بیشتر از من در من؛ اولین مواجهه با و تجربه چنین حقیقتی را اغلب می‌توان در کشف و تجربه میل جنسی و عملکردهایش شناسایی کرد. این کشف و تجربه از آنجا که یکی از حوزه‌های - و شاید تنها حوزه - پنهان نگاه‌داشته‌شده از سوی گفتمان والد برای کودک است، چیزی را بر من بلوغ‌یابنده عیان می‌کند که تا پیش از آن نمی‌دانسته‌ام؛ در من چیزی هست بیشتر از من، مستور از من، که نمی‌دانسته‌ام. میل جنسی مرا به سوژه‌ای دیگر و ناآشنا بدل می‌کند، چنان که حتی با خودم نیز غریبه می‌شوم. سوژه و بدنی که، حالا، می‌تواند دارای نیروهایی باشد غیرو نیز بیش‌از آن سوژه/بدن پیشین. اما این «چیز بیشتر»، صرفاً یک «چیز» و ابژه نیست که یک‌بار برای همیشه رخ دهد یا به دست‌ آید. همین «امر بیش/غیر» است که هم مرا به‌سوی «دیگرشدگی» و هم سنخ‌های متکثر دیگرشدگی می‌کشاند؛ اَشکال بودن. این دیگرشدگی برآمده از امر بیش/غیر، لزوما و تماما سوبژکتیو نیست که در اختیار و ارادی باشد، بلکه اتفاقا روزی یا شبی، در جایی حتی معمولی، مرا دچار خودش می‌کند و آن زمان و مکان را نیز به زمان-مکانی متمایز فرامی‌برد. امروزه نظام کالایی‌ساز کاپیتالیسم ایده درون‌بود امر
بیش/غیر را، همچون هر ساحت دیگری از وجود انسان، به صندوق ابزارهای خویش اضافه و به زبان اقتصادی خویش ترجمه‌‌اش کرده است. سنخ‌نماترین نمونه از چنین تسخیر و ترجمه‌ای را می‌توان در جایی مشاهده کرد که به هر کالایی کالای دیگری افزوده می‌شود؛ چیزی غیرو معمولا بیش از آن کالای اصلی؛ شما یک‌ عدد چیپس ساده نمکی می‌خرید، اما درون آن چیزی هست که به‌واسطه آن، با شرکت در یک قرعه‌کشی، شاید برنده یک خودرو شاسی‌بلند شوید. یا یک برنامه تلویزیونی را، در مقام کالا، مشاهده (=مصرف) می‌کنید و می‌توانید با شرکت در مسابقه پیامکی‌اش‌ میلیون‌ها تومان پول برنده شوید. یا اگر سه‌دست کت‌وشلوار بخرید یک کت اسپورت به‌عنوان هدیه دریافت می‌کنید. بالای در ساختمان معبدوار چنین فروشگاه‌هایی تابلویی با این کلمات نورانی می‌درخشد: «سه‌تا بخر، چهارتا ببر». به این ترتیب، امر بیش/غیر نه‌فقط به زبان کالا که به زبانی کمّی- عددی ترجمه می‌شود تا بتواند جان انسان را به نظام بازار پیوند زند. شما به سه فکر می‌کنید اما چهار را به‌دست می‌آورید؛ انگار واقعه‌ای خارق‌العاده، معجزه‌ای، رخ داده است! چهره‌های خَرَنده را اگر ببینیم به هنگام خروج از چنین معابدی، با چشم‌هایی تابان و چهره‌هایی خندان مواجه خواهیم شد؛ گویی رخدادی شادی‌آفرین و سعادت‌بخش را تجربه کرده‌اند. کاپیتالیسم پیوسته چنین چیزی را در گوش مردمان نه فریاد که نجوا می‌کند: «اگر خواهان امر غیر/بیش هستی، بازار این خواسته را برای شما تحقق می‌بخشد؛ آری! «کافی است شما بخواهید».
آگامبن در جستاری کوتاه، در پی بسط ایده‌ای از والتر بنیامین، همبستگی ضروری و ذاتی خوشبختی را با جادو مورد بحث قرار می‌دهد. در افسانه‌ها چنین روند و روایتی را بسیار خوانده‌ایم: فی‌المثل، مردی ماهی‌گیر و بینوا که هر روز به دریا می‌رفته و دست خالی بازمی‌گشته، روزی از روزها ماهی بزرگی صید می‌کند، شادمان به خانه بازمی‌گردد و وقتی شکم ماهی را می‌شکافد با مرواریدی درشت مواجه می‌شود؛ او و خانواده‌اش خوشبخت می‌شوند. چنین روایت‌هایی از نظر یک فرد مدرنیسم‌زده، خرافه‌باوری یا متافیزیک‌باوری انگاشته شده و بلادرنگ از حوزه دانش و تجربه کنار گذاشته می‌شود. اما آنچه آگامبن در چنین متونی می‌خواند معنا و نیرویی دیگر را حاضر می‌کند؛ ایمان به امر بیش/غیر و آن ژستی که امر بالقوه را در دل امر روزمره محافظت می‌کند. (ترکیب زبانی «در دل» اگرچه در جمله قبلی در مقام استعاره به‌کار رفته است، اما تمهیدی صرفا بلاغی نیست، بلکه تبیینی است از رابطه توپولوژیک میان امر بالقوه/ امر کلی و امر روزمره/ امر جزئی که در افسانه یادشده حقیقت خود را بازمی‌تاباند؛ مرواریدی «در دل» ماهی). اگر نگرش مدرنیسم‌زده، که علم را جایگزینی برای تمامی گونه‌های دانایی می‌داند، چنین روایتی را خرافه و بیهوده می‌پندارد از درک- کی‌یرکگاردی - مفهوم ایمان غافل است، چراکه ایمان با قسمی ابسوردیته پیوند دارد؛ ایمان، گسستن از معرفت هژمونیکِ دوران (دوکساها) است و نامی بر چنان ژستی. به‌بیانی پدیدارشناسانه چنین ژستی درواقع شیوه‌ای از درجهان‌بودگی و التفات‌به‌هستی است که از خلال آن هستی، به‌یکباره، چهره‌ای دیگر آشکار می‌کند؛ چیزی بسابیش/ غیر. مواجهه با چنین چهره‌ای گرچه حالتی از شعف و شادی را موجب می‌شود، اما درعین‌حال بی‌گمان دربردارنده قسمی اضطراب و هراس نیز هست؛ به بیانی روان‌کاوانه تجربه‌ای به‌واقع تروماتیک.
پس کالا بحران و پارادوکسِ درونی خویش را برملا می‌کند، شکاف می‌خورد و این شکافت خود را در هیئت آن کالای افزوده به کالای اصلی تجسم می‌بخشد؛ یکی می‌خواهید اما دو تا دریافت می‌کنید. این دو نیز می‌بایست انقسام یابد و جنون‌بارانه انبوه گردد تا مگر پاسخی بر میلِ میل باشد. ازآنجاکه کالا ماهيتا نمی‌تواند ارضاکننده میل/ آرزومندی انسان باشد، خود را اینچنین می‌آراید تا مگر همچون ابژه‌ای غایی و مطلوب در نظر آید؛ ولی میلِ میل ناشی از امر بیش/ غیرِ درون‌ماندگاری است که انسان را نه به خرنده، که به حیوانی گشوده و استعلا می‌بخشد. در تجربه میل جنسی، انسان هستی ناتمام و ازجادررفته خود را تجربه می‌کند؛ تجربه چیزی بیشتر از من در من. اما منطق میلِ معطوف به کالا منطقی است ماهیتا شکست‌خورده و فسرده‌ساز، چراکه میل را، به‌هرحال، به یک ابژه بسته‌بندی‌شده و نام‌مند مشروط می‌کند. ازین‌رو، کالا به‌هیچ‌نحوی نمی‌تواند حاوی امکانی برای تجربه امربیش/ غیر، یا به بیانی دیگر، تجربه دینی باشد.
در امر بیش/ غیر، چنان‌که رفت، نیرویی تصادفی نیز حضور دارد که یکی از بردارهای برسازنده مفهوم رخداد/ انقلاب و - به زبانی الهیأتی - معجزه است. نظام کاپیتالیسم این نیرو را نیز به‌کار می‌گیرد تا چرخ‌های آپاراتوس‌اش را چنان بچرخاند که گویی هماهنگ با هستی انسانی است. قرعه‌کشی - و آن چرخ بخت اسطوره‌گونش - همانا نمودی سکولار از امر حادث و معجزه‌گون است. ظاهرا این همان تجربه رستگاری و خوشبختی است. اما منطق کاپیتالیسم هیچ‌گاه اجازه نمی‌دهد امر بیش/غیر بیش‌بودگی و غیربودگی‌اش را به‌تمامی عیان سازد؛ پس بالقوگی در ترکیب زبانی «قدرت خرید» تحلیل می‌رود. قدرت توانی است بالفعل‌شده و متعین، صرفاً برای «انجام کاری»، اما بالقوگی در عین حال توانِ «انجام‌ندادن» و «نه» گفتن نیز هست. در چنین حالتی است که امر بیش/غیر میل را نه‌صرفاً به‌شکلی طولی و «بَعد»گرایانه، که به‌شیوه‌ای عرضی و اکنونی، «شدت» می‌بخشد؛ زمان برش می‌خورد، متراکم می‌شود و از ساختار تقویم، همچون شتری ‌از ‌دل کوه، بیرون می‌جهد. با توقف منطق کاپیتالیستی میل، امر بیش/غیر از حصار کالا و بازار و البته «کار» (labour) و کار-گری رها می‌شود تا بی‌آنکه این‌گونه کار کند در «حال» کنشی ناب باشد؛ وهله هنر، بازی و عشق.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.