ترکیه و آینده مبهم اردوغان
«رجب طیب اردوغان»، رئیسجمهور ترکیه در سالهای اخیر خود را بهعنوان چهرهای بالقوه دیکتاتور در صحنه سیاسی خاورمیانه مطرح کرده است؛ منطقهای که خود مهد پادشاهیها و دیکتاتوریهای بزرگ تاریخ بوده است. اقدامات او در جهت بنای پایههای این حکومت خودرأي با برگزاری رفراندوم ١٧آوریل به اوج خود رسیده، اما به این موضوع توجه نکرده که بستر زمانی دههها، صدهها و هزارههای پیشین درحالحاضر وجود ندارد و این دقیقا همان نکتهای ست که نقش اصلی را در شکست پروژه خودرأيگرایی اردوغان ایفا میکند و باعث میشود تا پروژه مدنظر اردوغان منجر به هرجومرج، اختلافات شدید داخلی و در پی آن فقدان تمرکزگرایی شود که تمامی اینها در آینده باعث بروز و تثبیت گونهای متفاوت از نهادهای استثماری میشود.
برای درک این موضوع بهتر است به مشابهسازی تاریخی و نگاه تطبیقی به برشی از تاریخ روسیه بر مبنای نوشتهای از «عجم اوغلو» و «رابینسون» در کتاب «چرا ملتها شکست میخورند» بپردازیم و به مقایسه آن با کنشها و واکنشهای داخلی ترکیه بنشینیم.
در بسیاری از وقایع تاریخی، روندها به گونهای بوده که تمرکز سیاسی به استبداد بیشتر منتهی شده است. چنین وضعیتی را میتوان در عنفوان شکلگیری حکومت روسیه از سوی پتر کبیر که در فاصله ١٦٨٢ و تا زمان مرگ او در ١٧٢٥ پایهریزی شد، مشاهده کرد. اقدامات اردوغان تا حد زیادی با اقدامات پتر یکم مطابقت دارد.
- پتر یکم در ابتدا پایتخت جدیدی در سنپترزبورگ ساخت؛ اردوغان هم کاخ «آک سارای» (قصر سفید) را با هزینههای سرسامآوری بنا کرد و ظواهر پادشاهی را حداقل در اندرونی خود شکل داد که انتقادات گستردهای در پی داشت.
- پتر یکم اشرافیت سنتی یا همان بویارها را کنار گذاشت؛ اردوغان نیز به بهانه کودتای جولاي ٢٠١٦ همه کسانی که به طریقی با جنبش «خدمت» (گولنیسم) در ارتباط بودند را دستگیر کرد و حتی دوستان خود از جمله «عبدالله گل» و «داوود اوغلو» را در حزب «اعتدال و توسعه» به حاشیه راند و همانگونه که پادشاه تزاری پارلمان اشراف «دومای بویار» را برانداخت، دست به تعیین یک سلسله درجات جدید که جوهره آن خدمت به تزار بود، زد. اردوغان هم با برگزاری رفراندوم ١٧ آوریل که تردیدهای بسیاری در سلامت آن وجود داشت، اختیارات مجلس بزرگ ملی ترکیه را تا حد زیادی محدود کرد و نظام این کشور را از پارلمانی به ریاستجمهوری تغییر داد. (طبق قانون اساسی جدید ترکیه انتخاب وزیران نیازی به اجازه پارلمان ندارد و وزیران به نمایندگان پارلمان پاسخگو نخواهند بود که همین امر منجر به شکلگیری نهادهای غیرفراگیر و مستبدانهای خواهد شد که نهایتا موجب فساد گسترده و حرکت در مسیر عکس توسعه سیاسی و اقتصادی میشود)
برکناری هزاران نفر در سیستمهای قضائی و اداری و نظامی ترکیه، نخستین نتیجهای که در پی خواهد داشت، ایجاد خلأ و سستی در سیستمها و نهادهاییست که تا قبل از این پابرجا بودهاند. همچنین برای پرکردن جای خالی افرادی که تا پیش از این در مسند اجرائي بودهاند دولت اقدام به استخدام افراد جدیدی خواهد کرد که اولین ممیزیشان جهت تصدی این پستها نه تخصص که سرسپردگی به اردوغان و تفکر او خواهد بود که نتیجه آن منجر به ایجاد فساد اداری و کاهش بهرهوری در نهادهای اقتصادی، سیاسی، قضائی و نظامی ترکیه و در پی آن عقبگرد این کشور خواهد شد.
اردوغان بهاینترتیب قدرت را از دیگران سلب کرده و همچون پتر یکم و دیگر مستبدان تاریخ آن را در اختیار خود میگیرد. اقدامات اردوغان در سالهای اخیر و سالهای آینده منجر به شورشهایی خواهد شد که نمونه آن در جولاي ٢٠١٦ رخ داد.
به نظر میآید اردوغان پروژه تمرکز سیاسی و استبدادی خود را همچون پتر یکم به پیش میبرد؛ اما قدرت اپوزیسیون اردوغان با قدرت استرلستیها متفاوت است و بستر فعلی جوامع (داخلی و جهانی) نیز جدای از زمان پتر یکم است.
اگر بخواهیم همه مخالفان اردوغان را تحت عنوان اپوزیسیون او بگنجانیم، باید بگوییم که سه گروه را شامل میشود که حتی این گروهها در بسیاری از مواضعشان نقطه مقابل هم هستند. اما نقطه اشتراک هر سه، مخالفتشان با رجب طیب اردوغان است. اپوزيسیون اردوغان سه گروه زیر را شامل میشود:
گروه اول: گولینیستها
گروه دوم: شامل احزاب مخالف (حزب «دموکراتیک خلقها» و حزب «جمهوریخواه خلق»)
گروه سوم: کردهای معارض، بالاخص حزب کردستان ترکیه (پکک)
برای آشنایی با اپوزیسیون اردوغان و شناخت نسبی از میزان قدرت و تأثیرشان بهتر است یک بررسی اجمالی در رابطه با هر یک از این گروهها داشته باشیم.
گولینیستها یا جنبش خدمت:
اردوغان به خوبی از توان بالقوه هواداران «فتحالله گولن» واعظ در تبعید آگاه است. این را از شدت و وسعت بازداشتهای اخیر میتوان فهمید. اردوغان خود زمانی از این توان و نیرو برای به قدرت رسیدن استفاده کرده است. اردوغان خود به قدرت و نفوذ گولن آگاه است و خودش پرورش یافته مکتب اوست.
مکتب سیاسی و مذهبی گولن، روشی دو وجهی و متوازن دارد. همین توازن حساب شده که با لایهای محکم از اعتقادات مذهبی محافظت میشود، تاکنون نقش مهمی در پیشبرد اهداف او و سیستم تحت امرش داشته است.
بههمیندلیل کم نیستند تحلیلگران و کارشناساني که معتقدند امکان حذف و قلع و قمع جریان گولن کاملا خوشبینانه و تقریبا امری بعید به نظر میرسد.
گولن در یک فایل صوتی که از او لو رفته در میان هوادارانش و گروهی از اعضای جنبش خدمت به آنها میگوید: «شما باید بدون اینکه کسی متوجه شود در شریانهای سیستم رخنه کنید، تا اینکه بر تمام مراکز قدرت برسید، شما باید صبر کنید تا همه حکومت به دستتان بیفتد و همه قدرت نهادهای تشکیلشده در کنارتان قرار میگیرد». دایره اقدامات گولن و جنبش خدمت محدود به ترکیه نمیشود و شبکه وسیعی در سراسر جهان را تحت پوشش و کنترل دارد. در ترکیه حداقل ٣٠٠ تا ٤٥٠ مدرسه و مراکز آموزشی فوقمدرن، بیش از هزار شبکه درمانی و خدماتی و به همین تعداد مرکز خیریه و عامالمنفعه تحت نظر جنبش خدمت قرار دارند. گولنیستها میتوانند هم از سطح جامعه و هم از طریق نظامی و هم نهادهای دموکراتیک اردوغان را با جدیترین چالشها مواجه کنند.
احزاب مخالف
احزاب مخالف شامل حزب جمهوریخواه خلق به رهبری «کمال قلیچدار اوغلو» که در انتخابات ژوئن ٢٠١٥ حدود ٢٦ درصد کرسیهای پارلمان را به دست آورده و حزب کردی «دموکراتیک خلقها» به رهبری «صلاحالدین دمیرتاش» که 67.5 درصد کرسیهای پارلمان را در اختیار دارند، هستند. این احزاب در سالهای آینده مخالفت خود با اردوغان را از طریق مسیرهای دموکراتیک پیگیری خواهند کرد که در صورت پیروزی آنها در انتخاباتهای آینده و تغییر اردوغان این امر میتواند مسالمتآمیزترین و کمهزینهترین راه برای جلوگیری از تحکیم دیکتاتوری رجب طیب اردوغان شود. ضمن اینکه این احتمال وجود دارد که حزب دموکراتیک با اتحاد با «پکک» باعث شود تا تحرکات نظامی کُردها بهشدت افزایش یابد.
کُردهای معارض
حزب کارگران کردستان معروف به «پکک» نام گروهی تروریستی و چپگرا در کردستان ترکیه است که از سال 1984بهعنوان سازمانی چریکی و تروریستی شناخته میشود که به صورت مسلحانه علیه دولت ترکیه برای خودمختاری کردستان مبارزه میکنند. این گروه به ادعای خودش دارای 20 هزار مبارز مسلح است که مسئولیت بسیاری از حوادث تروریستی چندسال اخیر ترکیه را برعهده دارد و در سالهای آتی مطمئنا این تحرکات به اوج خود خواهد رسید و سیستم و حکومت ترکیه را با یک چالش جدی مواجه خواهد کرد. درمجموع میتوان نتیجه گرفت قدرت اپوزیسیون اردوغان بسیار زیاد بوده و او بهسختی میتواند برای سالهای طولانی در مقابل آنها تاب بیاورد و در نهایت با ایجاد این درگیریها و حتی با پیشرفت اختلافات و تبدیلشدن آن به جنگ داخلی منجر به ضعف حکومت و دولت و درنتيجه بروز نوع جدیدی از نهادهای استثماری بر اثر فقدان تمرکزگرایی دولت در ترکیه در سالهای آتی میشود، ضمنا آسیبهای اقتصادی و سیاسی بسیاری از جمله ایجاد ناامنی در سالهای پیشرو، بالارفتن ریسک سیاسی، فرار سرمایهگذاران خارجی، کاهش شدید گردشگران خارجی و آسیب شدید به صنعت توریسم و دیگر آسیبها را به بار خواهد آورد.
میتوانیم بگوییم که اردوغان به این نکته کمتر توجه کرده که بستر امروزه داخلی و خارجی بستری نیست که پتر کبیر خود را در آن تثبیت کرد و مخالفان اردوغان هم بسیار قدرتمندتر از مخالفان پتر یکم هستند. اقدامات ریاستجمهوری ترکیه تنها باعث آسیبهای گسترده اقتصادی- سیاسی و گسترش ناامنی در ترکیه و تسری آن به خاورمیانه یا حتی اروپا میشود.
«رجب طیب اردوغان»، رئیسجمهور ترکیه در سالهای اخیر خود را بهعنوان چهرهای بالقوه دیکتاتور در صحنه سیاسی خاورمیانه مطرح کرده است؛ منطقهای که خود مهد پادشاهیها و دیکتاتوریهای بزرگ تاریخ بوده است. اقدامات او در جهت بنای پایههای این حکومت خودرأي با برگزاری رفراندوم ١٧آوریل به اوج خود رسیده، اما به این موضوع توجه نکرده که بستر زمانی دههها، صدهها و هزارههای پیشین درحالحاضر وجود ندارد و این دقیقا همان نکتهای ست که نقش اصلی را در شکست پروژه خودرأيگرایی اردوغان ایفا میکند و باعث میشود تا پروژه مدنظر اردوغان منجر به هرجومرج، اختلافات شدید داخلی و در پی آن فقدان تمرکزگرایی شود که تمامی اینها در آینده باعث بروز و تثبیت گونهای متفاوت از نهادهای استثماری میشود.
برای درک این موضوع بهتر است به مشابهسازی تاریخی و نگاه تطبیقی به برشی از تاریخ روسیه بر مبنای نوشتهای از «عجم اوغلو» و «رابینسون» در کتاب «چرا ملتها شکست میخورند» بپردازیم و به مقایسه آن با کنشها و واکنشهای داخلی ترکیه بنشینیم.
در بسیاری از وقایع تاریخی، روندها به گونهای بوده که تمرکز سیاسی به استبداد بیشتر منتهی شده است. چنین وضعیتی را میتوان در عنفوان شکلگیری حکومت روسیه از سوی پتر کبیر که در فاصله ١٦٨٢ و تا زمان مرگ او در ١٧٢٥ پایهریزی شد، مشاهده کرد. اقدامات اردوغان تا حد زیادی با اقدامات پتر یکم مطابقت دارد.
- پتر یکم در ابتدا پایتخت جدیدی در سنپترزبورگ ساخت؛ اردوغان هم کاخ «آک سارای» (قصر سفید) را با هزینههای سرسامآوری بنا کرد و ظواهر پادشاهی را حداقل در اندرونی خود شکل داد که انتقادات گستردهای در پی داشت.
- پتر یکم اشرافیت سنتی یا همان بویارها را کنار گذاشت؛ اردوغان نیز به بهانه کودتای جولاي ٢٠١٦ همه کسانی که به طریقی با جنبش «خدمت» (گولنیسم) در ارتباط بودند را دستگیر کرد و حتی دوستان خود از جمله «عبدالله گل» و «داوود اوغلو» را در حزب «اعتدال و توسعه» به حاشیه راند و همانگونه که پادشاه تزاری پارلمان اشراف «دومای بویار» را برانداخت، دست به تعیین یک سلسله درجات جدید که جوهره آن خدمت به تزار بود، زد. اردوغان هم با برگزاری رفراندوم ١٧ آوریل که تردیدهای بسیاری در سلامت آن وجود داشت، اختیارات مجلس بزرگ ملی ترکیه را تا حد زیادی محدود کرد و نظام این کشور را از پارلمانی به ریاستجمهوری تغییر داد. (طبق قانون اساسی جدید ترکیه انتخاب وزیران نیازی به اجازه پارلمان ندارد و وزیران به نمایندگان پارلمان پاسخگو نخواهند بود که همین امر منجر به شکلگیری نهادهای غیرفراگیر و مستبدانهای خواهد شد که نهایتا موجب فساد گسترده و حرکت در مسیر عکس توسعه سیاسی و اقتصادی میشود)
برکناری هزاران نفر در سیستمهای قضائی و اداری و نظامی ترکیه، نخستین نتیجهای که در پی خواهد داشت، ایجاد خلأ و سستی در سیستمها و نهادهاییست که تا قبل از این پابرجا بودهاند. همچنین برای پرکردن جای خالی افرادی که تا پیش از این در مسند اجرائي بودهاند دولت اقدام به استخدام افراد جدیدی خواهد کرد که اولین ممیزیشان جهت تصدی این پستها نه تخصص که سرسپردگی به اردوغان و تفکر او خواهد بود که نتیجه آن منجر به ایجاد فساد اداری و کاهش بهرهوری در نهادهای اقتصادی، سیاسی، قضائی و نظامی ترکیه و در پی آن عقبگرد این کشور خواهد شد.
اردوغان بهاینترتیب قدرت را از دیگران سلب کرده و همچون پتر یکم و دیگر مستبدان تاریخ آن را در اختیار خود میگیرد. اقدامات اردوغان در سالهای اخیر و سالهای آینده منجر به شورشهایی خواهد شد که نمونه آن در جولاي ٢٠١٦ رخ داد.
به نظر میآید اردوغان پروژه تمرکز سیاسی و استبدادی خود را همچون پتر یکم به پیش میبرد؛ اما قدرت اپوزیسیون اردوغان با قدرت استرلستیها متفاوت است و بستر فعلی جوامع (داخلی و جهانی) نیز جدای از زمان پتر یکم است.
اگر بخواهیم همه مخالفان اردوغان را تحت عنوان اپوزیسیون او بگنجانیم، باید بگوییم که سه گروه را شامل میشود که حتی این گروهها در بسیاری از مواضعشان نقطه مقابل هم هستند. اما نقطه اشتراک هر سه، مخالفتشان با رجب طیب اردوغان است. اپوزيسیون اردوغان سه گروه زیر را شامل میشود:
گروه اول: گولینیستها
گروه دوم: شامل احزاب مخالف (حزب «دموکراتیک خلقها» و حزب «جمهوریخواه خلق»)
گروه سوم: کردهای معارض، بالاخص حزب کردستان ترکیه (پکک)
برای آشنایی با اپوزیسیون اردوغان و شناخت نسبی از میزان قدرت و تأثیرشان بهتر است یک بررسی اجمالی در رابطه با هر یک از این گروهها داشته باشیم.
گولینیستها یا جنبش خدمت:
اردوغان به خوبی از توان بالقوه هواداران «فتحالله گولن» واعظ در تبعید آگاه است. این را از شدت و وسعت بازداشتهای اخیر میتوان فهمید. اردوغان خود زمانی از این توان و نیرو برای به قدرت رسیدن استفاده کرده است. اردوغان خود به قدرت و نفوذ گولن آگاه است و خودش پرورش یافته مکتب اوست.
مکتب سیاسی و مذهبی گولن، روشی دو وجهی و متوازن دارد. همین توازن حساب شده که با لایهای محکم از اعتقادات مذهبی محافظت میشود، تاکنون نقش مهمی در پیشبرد اهداف او و سیستم تحت امرش داشته است.
بههمیندلیل کم نیستند تحلیلگران و کارشناساني که معتقدند امکان حذف و قلع و قمع جریان گولن کاملا خوشبینانه و تقریبا امری بعید به نظر میرسد.
گولن در یک فایل صوتی که از او لو رفته در میان هوادارانش و گروهی از اعضای جنبش خدمت به آنها میگوید: «شما باید بدون اینکه کسی متوجه شود در شریانهای سیستم رخنه کنید، تا اینکه بر تمام مراکز قدرت برسید، شما باید صبر کنید تا همه حکومت به دستتان بیفتد و همه قدرت نهادهای تشکیلشده در کنارتان قرار میگیرد». دایره اقدامات گولن و جنبش خدمت محدود به ترکیه نمیشود و شبکه وسیعی در سراسر جهان را تحت پوشش و کنترل دارد. در ترکیه حداقل ٣٠٠ تا ٤٥٠ مدرسه و مراکز آموزشی فوقمدرن، بیش از هزار شبکه درمانی و خدماتی و به همین تعداد مرکز خیریه و عامالمنفعه تحت نظر جنبش خدمت قرار دارند. گولنیستها میتوانند هم از سطح جامعه و هم از طریق نظامی و هم نهادهای دموکراتیک اردوغان را با جدیترین چالشها مواجه کنند.
احزاب مخالف
احزاب مخالف شامل حزب جمهوریخواه خلق به رهبری «کمال قلیچدار اوغلو» که در انتخابات ژوئن ٢٠١٥ حدود ٢٦ درصد کرسیهای پارلمان را به دست آورده و حزب کردی «دموکراتیک خلقها» به رهبری «صلاحالدین دمیرتاش» که 67.5 درصد کرسیهای پارلمان را در اختیار دارند، هستند. این احزاب در سالهای آینده مخالفت خود با اردوغان را از طریق مسیرهای دموکراتیک پیگیری خواهند کرد که در صورت پیروزی آنها در انتخاباتهای آینده و تغییر اردوغان این امر میتواند مسالمتآمیزترین و کمهزینهترین راه برای جلوگیری از تحکیم دیکتاتوری رجب طیب اردوغان شود. ضمن اینکه این احتمال وجود دارد که حزب دموکراتیک با اتحاد با «پکک» باعث شود تا تحرکات نظامی کُردها بهشدت افزایش یابد.
کُردهای معارض
حزب کارگران کردستان معروف به «پکک» نام گروهی تروریستی و چپگرا در کردستان ترکیه است که از سال 1984بهعنوان سازمانی چریکی و تروریستی شناخته میشود که به صورت مسلحانه علیه دولت ترکیه برای خودمختاری کردستان مبارزه میکنند. این گروه به ادعای خودش دارای 20 هزار مبارز مسلح است که مسئولیت بسیاری از حوادث تروریستی چندسال اخیر ترکیه را برعهده دارد و در سالهای آتی مطمئنا این تحرکات به اوج خود خواهد رسید و سیستم و حکومت ترکیه را با یک چالش جدی مواجه خواهد کرد. درمجموع میتوان نتیجه گرفت قدرت اپوزیسیون اردوغان بسیار زیاد بوده و او بهسختی میتواند برای سالهای طولانی در مقابل آنها تاب بیاورد و در نهایت با ایجاد این درگیریها و حتی با پیشرفت اختلافات و تبدیلشدن آن به جنگ داخلی منجر به ضعف حکومت و دولت و درنتيجه بروز نوع جدیدی از نهادهای استثماری بر اثر فقدان تمرکزگرایی دولت در ترکیه در سالهای آتی میشود، ضمنا آسیبهای اقتصادی و سیاسی بسیاری از جمله ایجاد ناامنی در سالهای پیشرو، بالارفتن ریسک سیاسی، فرار سرمایهگذاران خارجی، کاهش شدید گردشگران خارجی و آسیب شدید به صنعت توریسم و دیگر آسیبها را به بار خواهد آورد.
میتوانیم بگوییم که اردوغان به این نکته کمتر توجه کرده که بستر امروزه داخلی و خارجی بستری نیست که پتر کبیر خود را در آن تثبیت کرد و مخالفان اردوغان هم بسیار قدرتمندتر از مخالفان پتر یکم هستند. اقدامات ریاستجمهوری ترکیه تنها باعث آسیبهای گسترده اقتصادی- سیاسی و گسترش ناامنی در ترکیه و تسری آن به خاورمیانه یا حتی اروپا میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.