نگاهی به فیلم «برادرم خسرو» از منظری دیگر
همنوایی علم و هنر
کاوه علوی. روانپزشک و استادیار دانشگاه علوم پزشکی ایران
در سال 1348 دو رخداد مهم سینمایی در کشور رابطه روانپزشکی و سینما را در ایران دگرگون کرد. در این سال، داریوش مهرجویی با همکاری دکتر غلامحسین ساعدی، فیلم «گاو» را بر اساس رمان عزاداران بیل ساخت تا روانپزشکی را به خدمت سینما درآورد و از سوی دیگر، ناصر تقوایی با همراهی دکتر ساعدی «باد جن» را کارگردانی کرد تا یکی از مهمترین مستندهای تاریخ سینمای ایران نشان دهد علم روانپزشکی تا چه اندازه میتواند از هنر فیلمسازی بهره ببرد. متأسفانه پس از این، از ظرفیت این دو حوزه برای کمک بهینه به یکدیگر بهطور مطلوبی استفاده نشد و این رابطه بیشتر به حوزه اعتیاد یا استفاده از برخی المانهای روانشناختی در درامهای سینمایی محدود ماند، اما در سالهای اخیر این رابطه دوباره شکل گرفته و ساخت فیلمهایی چون «آیینههای روبهرو» (به کارگردانی نگار آذربایجانی) و «برادرم خسرو» (اثر احسان بیگلری) تجربههای درخشانی از این همکاری را با هدف آشنایی عامه مردم با اختلالات روانپزشکی و انگزدایی از بیماران مبتلا نمایان کرد.
«برادرم خسرو» داستان دو برادر است که یکی به اختلال دوقطبی دچار است و مقرر شده دیگری مدتی از او مراقبت کند. آنچه بین برادر بیمار (خسرو) و خانواده برادرش (ناصر) میگذرد، رفتهرفته تصویری از آشفتگی روابط بینفردی در خانواده را ظاهر میکند. در این مسیر وجوه متعددی از تأثیرات خانوادگی و اجتماعی از یک اختلال روانی آشکار میشود. فیلم با ورود خسرو به خانه ناصر آغاز میشود. در اولین صبح مشترک، خسرو زودتر از بقیه بیدار میشود و مهارگسیخته، با پخش موسیقی آرامش خانواده را برهم میزند. او تدریجا، هم با خانواده ناصر ادغام میشود و هم از خود او فاصله میگیرد. تقابل دو برادر، دوقطبی ناصر- خسرو را شکل میدهد و نزدیکی او با فرزند خردسال ناصر (شایان) اتحاد خسرو- شایان را و این تصویری است از آنچه در خانواده بسیاری از بیماران روانی رخ میدهد: ترسها، نقدها، طردها و همراهیها. خسرو با رفتارهایی که گاه کودکانه و گاه هنجارشکنانه است، ناخواسته سبب آشفتگی ناصر میشود و ناصر هم با بحرانیشدن روابط بین دو برادر، عامل زمینهساز تشدید بیماری خسرو میشود. این حلقه معیوب در نهایت سیر هولناکی مییابد.
«برادرم خسرو» ضمن نمایش داستان زندگی یک بیمار دوقطبی، نشان میدهد هر بیمار، بهعنوان یک انسان، دارای توانی برای کوشش، لذتبردن، همراهشدن و بخشیدن شور و هیجان به زندگی دیگران است؛ چنانکه خسرو با همه آسیبی که از بیماریاش پذیرفته، تلاش میکند ساز بزند و درآمد داشته باشد. او میترا را که شخصیتی محافظهکار دارد، ترغیب میکند تا در خیابانهای شهر رانندگی کند. خسرو، برخلاف ناصر که پدری منظم و خشک است، به شایان نزدیک میشود و آن دو سرزندگیشان را با هم به اشتراک میگذارند. اوست که میهمانی خشک و نامنعطف دوستانه ناصر را به بزمی شاد بدل میکند.
از سوی دیگر، ناصر شخصیتی پرتلاش، منضبط، برنامهریزیشده و وسواسی دارد. او در ابتدا آرام به نظر میرسد، اما اندکاندک شخصیتی سلطهجو و عصبی مییابد و زمانی که میبینیم همسر خودش را بیمار معرفی کرده تا او سر کار نرود و به برادرش دارو خورانده و حتی، ناخواسته، به مرگ نزدیکش کرده، از او عصبانی میشویم. بااینحال نویسندگان فیلمنامه، در فرصتهای مناسب، ابعاد انسانیتری از او را هم در معرض دید قرار میدهند و از درافتادن به ورطه سیاهنمایی و یکرنگانگاری آدمهای داستان میگریزند و شخصیتها را جانشین تیپهای مرسوم و شناختهشدهتر میکنند. ناصر صادقانه ناتوانی خود را در کمک حضوری به خسرو پذیرفته و تلاش کرده این نقصان را (دلیلش هرچه میخواهد باشد) با کمک مالی تا اندازهای جبران کند. او هنگام نزاعش با خسرو و زمانی که توتم زندگیاش، کتابخانهاش، درهم میشکند، خونسردیاش را حفظ میکند. او خود قربانی است. گاه داروهای آرامبخش میخورد و تلاش میکند سرسختانه زمام زندگی را در دست بگیرد. بههرحال، او یک «مرد» است و نقشهای کلیشهای جنسیتی در جامعه را پذیرفته است: او باید مسلط و استوار بماند.
ضلع سوم داستان میتراست؛ زنی تحصیلکرده که با وجود ظاهر آرام و حضور آرامشبخشش، خود گرفتار اضطراب و افسردگی است. میترا میانجی کارا و مهربانی است که نقش سنتی مادر را بازی میکند. او نهتنها مادر شایان است که مادر ناصر و خسرو هم هست. او وجود و حضور خسرو را همانطور که هست و بیآنکه به او ترحم کند یا از خود براندش، به رسمیت میشناسد.
بهاینترتیب، «برادرم خسرو»، بهکمک فیلمنامه دقیقش، بهشکل نامحسوسی آگاهی بیننده را از وجوه مختلف یکی از رایجترین و پردردسرترین اختلالات روانی افزایش میدهد. «برادرم خسرو» در عین حالی که از تبدیلشدن به یک کلاس درس یا مستند دانشگاهی دور مانده، آموزنده، جذاب و دیدنی است.
بااینحال، «برادرم خسرو»، از منظر روانپزشکی، بینقص نیست. نمایی که از خسرو ارائه میشود، گاه تطابق کاملی با الگوی رایج بیماران دچار اختلال دوقطبی ندارد (کاش در فیلم روی نام بیماری تأکید نمیشد). همچنین شاید برخورد واقعبینانهتر با بستری در بخشهای روانپزشکی به انگزدایی بیشتر از بیماران کمک میکرد.
درکل، «برادرم خسرو» توانسته بهشکل موفقی، هم کشش یک درام سینمایی را فراهم آورد و هم رسالت سینما را در ارتقای آگاهی جامعه برآورده کند. «برادرم خسرو» شاهکار نیست، اما اثری است که باید دیده شود. سینمای ما به چنین آثاری نیاز دارد.
در سال 1348 دو رخداد مهم سینمایی در کشور رابطه روانپزشکی و سینما را در ایران دگرگون کرد. در این سال، داریوش مهرجویی با همکاری دکتر غلامحسین ساعدی، فیلم «گاو» را بر اساس رمان عزاداران بیل ساخت تا روانپزشکی را به خدمت سینما درآورد و از سوی دیگر، ناصر تقوایی با همراهی دکتر ساعدی «باد جن» را کارگردانی کرد تا یکی از مهمترین مستندهای تاریخ سینمای ایران نشان دهد علم روانپزشکی تا چه اندازه میتواند از هنر فیلمسازی بهره ببرد. متأسفانه پس از این، از ظرفیت این دو حوزه برای کمک بهینه به یکدیگر بهطور مطلوبی استفاده نشد و این رابطه بیشتر به حوزه اعتیاد یا استفاده از برخی المانهای روانشناختی در درامهای سینمایی محدود ماند، اما در سالهای اخیر این رابطه دوباره شکل گرفته و ساخت فیلمهایی چون «آیینههای روبهرو» (به کارگردانی نگار آذربایجانی) و «برادرم خسرو» (اثر احسان بیگلری) تجربههای درخشانی از این همکاری را با هدف آشنایی عامه مردم با اختلالات روانپزشکی و انگزدایی از بیماران مبتلا نمایان کرد.
«برادرم خسرو» داستان دو برادر است که یکی به اختلال دوقطبی دچار است و مقرر شده دیگری مدتی از او مراقبت کند. آنچه بین برادر بیمار (خسرو) و خانواده برادرش (ناصر) میگذرد، رفتهرفته تصویری از آشفتگی روابط بینفردی در خانواده را ظاهر میکند. در این مسیر وجوه متعددی از تأثیرات خانوادگی و اجتماعی از یک اختلال روانی آشکار میشود. فیلم با ورود خسرو به خانه ناصر آغاز میشود. در اولین صبح مشترک، خسرو زودتر از بقیه بیدار میشود و مهارگسیخته، با پخش موسیقی آرامش خانواده را برهم میزند. او تدریجا، هم با خانواده ناصر ادغام میشود و هم از خود او فاصله میگیرد. تقابل دو برادر، دوقطبی ناصر- خسرو را شکل میدهد و نزدیکی او با فرزند خردسال ناصر (شایان) اتحاد خسرو- شایان را و این تصویری است از آنچه در خانواده بسیاری از بیماران روانی رخ میدهد: ترسها، نقدها، طردها و همراهیها. خسرو با رفتارهایی که گاه کودکانه و گاه هنجارشکنانه است، ناخواسته سبب آشفتگی ناصر میشود و ناصر هم با بحرانیشدن روابط بین دو برادر، عامل زمینهساز تشدید بیماری خسرو میشود. این حلقه معیوب در نهایت سیر هولناکی مییابد.
«برادرم خسرو» ضمن نمایش داستان زندگی یک بیمار دوقطبی، نشان میدهد هر بیمار، بهعنوان یک انسان، دارای توانی برای کوشش، لذتبردن، همراهشدن و بخشیدن شور و هیجان به زندگی دیگران است؛ چنانکه خسرو با همه آسیبی که از بیماریاش پذیرفته، تلاش میکند ساز بزند و درآمد داشته باشد. او میترا را که شخصیتی محافظهکار دارد، ترغیب میکند تا در خیابانهای شهر رانندگی کند. خسرو، برخلاف ناصر که پدری منظم و خشک است، به شایان نزدیک میشود و آن دو سرزندگیشان را با هم به اشتراک میگذارند. اوست که میهمانی خشک و نامنعطف دوستانه ناصر را به بزمی شاد بدل میکند.
از سوی دیگر، ناصر شخصیتی پرتلاش، منضبط، برنامهریزیشده و وسواسی دارد. او در ابتدا آرام به نظر میرسد، اما اندکاندک شخصیتی سلطهجو و عصبی مییابد و زمانی که میبینیم همسر خودش را بیمار معرفی کرده تا او سر کار نرود و به برادرش دارو خورانده و حتی، ناخواسته، به مرگ نزدیکش کرده، از او عصبانی میشویم. بااینحال نویسندگان فیلمنامه، در فرصتهای مناسب، ابعاد انسانیتری از او را هم در معرض دید قرار میدهند و از درافتادن به ورطه سیاهنمایی و یکرنگانگاری آدمهای داستان میگریزند و شخصیتها را جانشین تیپهای مرسوم و شناختهشدهتر میکنند. ناصر صادقانه ناتوانی خود را در کمک حضوری به خسرو پذیرفته و تلاش کرده این نقصان را (دلیلش هرچه میخواهد باشد) با کمک مالی تا اندازهای جبران کند. او هنگام نزاعش با خسرو و زمانی که توتم زندگیاش، کتابخانهاش، درهم میشکند، خونسردیاش را حفظ میکند. او خود قربانی است. گاه داروهای آرامبخش میخورد و تلاش میکند سرسختانه زمام زندگی را در دست بگیرد. بههرحال، او یک «مرد» است و نقشهای کلیشهای جنسیتی در جامعه را پذیرفته است: او باید مسلط و استوار بماند.
ضلع سوم داستان میتراست؛ زنی تحصیلکرده که با وجود ظاهر آرام و حضور آرامشبخشش، خود گرفتار اضطراب و افسردگی است. میترا میانجی کارا و مهربانی است که نقش سنتی مادر را بازی میکند. او نهتنها مادر شایان است که مادر ناصر و خسرو هم هست. او وجود و حضور خسرو را همانطور که هست و بیآنکه به او ترحم کند یا از خود براندش، به رسمیت میشناسد.
بهاینترتیب، «برادرم خسرو»، بهکمک فیلمنامه دقیقش، بهشکل نامحسوسی آگاهی بیننده را از وجوه مختلف یکی از رایجترین و پردردسرترین اختلالات روانی افزایش میدهد. «برادرم خسرو» در عین حالی که از تبدیلشدن به یک کلاس درس یا مستند دانشگاهی دور مانده، آموزنده، جذاب و دیدنی است.
بااینحال، «برادرم خسرو»، از منظر روانپزشکی، بینقص نیست. نمایی که از خسرو ارائه میشود، گاه تطابق کاملی با الگوی رایج بیماران دچار اختلال دوقطبی ندارد (کاش در فیلم روی نام بیماری تأکید نمیشد). همچنین شاید برخورد واقعبینانهتر با بستری در بخشهای روانپزشکی به انگزدایی بیشتر از بیماران کمک میکرد.
درکل، «برادرم خسرو» توانسته بهشکل موفقی، هم کشش یک درام سینمایی را فراهم آورد و هم رسالت سینما را در ارتقای آگاهی جامعه برآورده کند. «برادرم خسرو» شاهکار نیست، اما اثری است که باید دیده شود. سینمای ما به چنین آثاری نیاز دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.