ویرانی خانه آهنگساز
ناهید طباطبایی
اینجا، خیابان خرمشهر، خیابان فرهاد، نبش اولین کوچه، خانه زیبای دوطبقهای بود با نمای سبز زیتونی. خانهای که 40،30 سال پیش، هر هفته دوشنبهها دختر جوانی در حالی که کتاب «چرنی» و «باخ» را بغل کرده بود، با نگرانی و دلشوره از چند پله جلوی درِ ورودی آن بالا میرفت، روی پاگرد آن میایستاد و آرام دکمه زنگ را فشار میداد و در انتظار بازشدن در، به صداهایی گوش میداد که از درون خانه میآمد. در که باز میشد، دختر وارد هال چهارگوشی میشد که دو در داشت؛ یکی از آن درها به بقیه خانه راه داشت و درِ دیگر، درِ اتاقی بود که از داخل آن صدای پیانو میآمد. شاگردی تمرین پس میداد؛ گاهی خوب و گاهی ناشیانه. تمرین که تمام میشد، بعد از چند ثانیه دختر همان تمرین را میشنید که اینبار چنان استادانه نواخته میشد که دختر مسحور میشد و یادش میرفت تا چند دقیقه دیگر خودش باید تمرین پس بدهد. بعد درِ اتاق باز میشد، شاگردی بیرون میآمد و دختر میرفت تا پشت پیانو بنشیند و تمرین خود را پس بدهد. اتاق با نور یک چراغ مطالعه در بالای پیانو روشن میشد و کنار پیانو یک صندلی بود که امانوئل ملکاصلانیان با موهایی سفید و باشکوه، کراوات و ژاکتی خوشرنگ، روی آن نشسته بود و با مهربانی به شاگرد خود نگاه میکرد و لبخند میزد. لبخندش، لبخند آدمی بود که بیشتر میداند؛ اما به آن مغرور نیست. استاد کمحرف بود و دختر بیحرف. ابهت استاد بیش از آن بود که دختر بتواند دهان باز کند. آن وقت دختر با دلهره انگشتانش را روی شاسیها میگذاشت و تکهای از «چرنی»، یک قطعه از باخ و نیمی از «والس» شوپن را مینواخت. استاد میگفت: «دختر تمرین کن. دیر میشود. زندگی مجال نمیدهد. حسرت این روزها را خواهی خورد». دختر بهانهای میآورد و قول میداد. یک بار استاد گفت: «وقتی به کنسرواتوار برلین میرفتم، جنگ دوم جهانی شروع شد. روز اولی که شهر را بمباران کردند، یک ساعت دیرتر به مدرسه رفتم. استادم من را تنبیه کرد و گفت اگر نظم نداشته باشم هیچوقت در هیچ کاری موفق نمیشوم. تو هم باید نظم داشته باشی. اقلا روزی دو ساعت تمرین کن». بعد خودش پشت پیانو مینشست و همان تمرینها را مینواخت. دختر به دستهای استاد مات میماند و استاد که حیرت او را میدید، این بار همان تمرین را با عوضکردن دستها مینواخت و دختر مات ضربدری میشد که دو ساعد او بالای شاسیها میساختند و فکر میکرد این نواختن یک نابغه است. دختر سه سال شاگرد او بود و بعد زندگی او را بلعید.
دختر تا سال 80 چند باری او را دید؛ اما هر وقت که از کنار خانه او میگذشت، کنار پنجره اتاق درس یک دقیقه میایستاد و با حسرت به صدای پیانو گوش میداد. سال 80 بود که استاد را برای آخرینبار دید؛ در انجمن ایران و اتریش که همان نزدیکی است. استاد رسیتال داشت و وقتی فانتزی چهارگاه یا «پروانه» را نواخت، مقابل شور و شوق و تشویق حاضران با فروتنی خم شد و دختر همان لبخند را دوباره بر چهره او دید؛ لبخند دانایی.
استاد گفته بود: «میدانم چرا مولانا میرقصید. وقتی برگ درخت در هوا میرقصد، این خواسته خودش نیست. نیرویی آن برگ سبک را میرقصاند. مولانا هم از طریق گذشتن از نفس، چنان سبک میشد که به رقص درمیآمد. در موسیقی هم باید به این سبکی رسید».
تا دو سال بعد هنوز از آن خانه صدای پیانو شنیده میشد؛ تا اینکه خبر رسید استاد به جهان دیگر رفته است. استاد رفته بود؛ اما خانه باقی بود. دختر که حالا دیگر زنی میانسال بود، هنوز وقتی از کنار آن پنجره میگذشت، صدای پیانو میشنید؛ هرچند خانه خالی بود؛ اما صدا مانده بود. تا پارسال، یک روز وقتی دوباره از آنجا میگذشت، دید جلوی پاگرد خانه با مقوا و نایلون پوشانده شده و وقتی با کنجکاوی از لابهلای مقواها سرک کشید، مرد ژولیده و پابرهنهای را دید که آن پشت خوابیده. از آن روز دیگر صدا قطع شد. دیگر صدا هم نماند.
سه روز پیش من، همان دختر جوان 30، 40 سال پیش، رفتم تا از جلوی خانه استاد رد شوم. سر کوچه که رسیدم، پایم لرزید. چند کارگر داشتند با پتک خانه را ویران میکردند. خانه استاد داشت ویران میشد. خانه امانوئل ملکاصلانیان، زاده 1294 در رستوف، فرزند مادر و پدری از مردم تبریز، آهنگساز ارمنیتبار ایرانی که در کنسرواتوار هامبورگ و برلین درس خوانده و در دانشگاه تهران و مدرسه عالی موسیقی تدریس کرده بود. او که چند سال شاگرد صبا بود تا موسیقی ایرانی را بیاموزد؛ که قطعات بسیار درخشانی ساخته بود؛ که شاگردان بسیاری پرورده بود؛ که فیلسوف عارفمسلک موسیقی ایران بود؛ که غیر از دوران تحصیل، هیچ وقت ایران را ترک نکرده بود؛ که... .
خانه داشت ویران میشد تا تبدیل به آپارتمانی نوساز بشود برای نوکیسهگان یا شاید هم نمایشگاه ماشین یا یک رستوران. مگر نه اینکه اینجا محله خوردن است؟ اما مطمئنم که هیچکس به فکر این نیست که این خانه باید موزه میشد، یا یک مرکز فرهنگی یا یک کتابخانه. راستی چرا هیچکس به این فکر نمیافتد که این خانه باید حفظ میشد و باید کنار درِ آن تابلویی نصب میشد که «اینجا محل زندگی امانوئل ملکاصلانیان، آهنگساز نامآور معاصر بوده است». مگر ما چند تا
ملکاصلانیان داریم؟
اینجا، خیابان خرمشهر، خیابان فرهاد، نبش اولین کوچه، خانه زیبای دوطبقهای بود با نمای سبز زیتونی. خانهای که 40،30 سال پیش، هر هفته دوشنبهها دختر جوانی در حالی که کتاب «چرنی» و «باخ» را بغل کرده بود، با نگرانی و دلشوره از چند پله جلوی درِ ورودی آن بالا میرفت، روی پاگرد آن میایستاد و آرام دکمه زنگ را فشار میداد و در انتظار بازشدن در، به صداهایی گوش میداد که از درون خانه میآمد. در که باز میشد، دختر وارد هال چهارگوشی میشد که دو در داشت؛ یکی از آن درها به بقیه خانه راه داشت و درِ دیگر، درِ اتاقی بود که از داخل آن صدای پیانو میآمد. شاگردی تمرین پس میداد؛ گاهی خوب و گاهی ناشیانه. تمرین که تمام میشد، بعد از چند ثانیه دختر همان تمرین را میشنید که اینبار چنان استادانه نواخته میشد که دختر مسحور میشد و یادش میرفت تا چند دقیقه دیگر خودش باید تمرین پس بدهد. بعد درِ اتاق باز میشد، شاگردی بیرون میآمد و دختر میرفت تا پشت پیانو بنشیند و تمرین خود را پس بدهد. اتاق با نور یک چراغ مطالعه در بالای پیانو روشن میشد و کنار پیانو یک صندلی بود که امانوئل ملکاصلانیان با موهایی سفید و باشکوه، کراوات و ژاکتی خوشرنگ، روی آن نشسته بود و با مهربانی به شاگرد خود نگاه میکرد و لبخند میزد. لبخندش، لبخند آدمی بود که بیشتر میداند؛ اما به آن مغرور نیست. استاد کمحرف بود و دختر بیحرف. ابهت استاد بیش از آن بود که دختر بتواند دهان باز کند. آن وقت دختر با دلهره انگشتانش را روی شاسیها میگذاشت و تکهای از «چرنی»، یک قطعه از باخ و نیمی از «والس» شوپن را مینواخت. استاد میگفت: «دختر تمرین کن. دیر میشود. زندگی مجال نمیدهد. حسرت این روزها را خواهی خورد». دختر بهانهای میآورد و قول میداد. یک بار استاد گفت: «وقتی به کنسرواتوار برلین میرفتم، جنگ دوم جهانی شروع شد. روز اولی که شهر را بمباران کردند، یک ساعت دیرتر به مدرسه رفتم. استادم من را تنبیه کرد و گفت اگر نظم نداشته باشم هیچوقت در هیچ کاری موفق نمیشوم. تو هم باید نظم داشته باشی. اقلا روزی دو ساعت تمرین کن». بعد خودش پشت پیانو مینشست و همان تمرینها را مینواخت. دختر به دستهای استاد مات میماند و استاد که حیرت او را میدید، این بار همان تمرین را با عوضکردن دستها مینواخت و دختر مات ضربدری میشد که دو ساعد او بالای شاسیها میساختند و فکر میکرد این نواختن یک نابغه است. دختر سه سال شاگرد او بود و بعد زندگی او را بلعید.
دختر تا سال 80 چند باری او را دید؛ اما هر وقت که از کنار خانه او میگذشت، کنار پنجره اتاق درس یک دقیقه میایستاد و با حسرت به صدای پیانو گوش میداد. سال 80 بود که استاد را برای آخرینبار دید؛ در انجمن ایران و اتریش که همان نزدیکی است. استاد رسیتال داشت و وقتی فانتزی چهارگاه یا «پروانه» را نواخت، مقابل شور و شوق و تشویق حاضران با فروتنی خم شد و دختر همان لبخند را دوباره بر چهره او دید؛ لبخند دانایی.
استاد گفته بود: «میدانم چرا مولانا میرقصید. وقتی برگ درخت در هوا میرقصد، این خواسته خودش نیست. نیرویی آن برگ سبک را میرقصاند. مولانا هم از طریق گذشتن از نفس، چنان سبک میشد که به رقص درمیآمد. در موسیقی هم باید به این سبکی رسید».
تا دو سال بعد هنوز از آن خانه صدای پیانو شنیده میشد؛ تا اینکه خبر رسید استاد به جهان دیگر رفته است. استاد رفته بود؛ اما خانه باقی بود. دختر که حالا دیگر زنی میانسال بود، هنوز وقتی از کنار آن پنجره میگذشت، صدای پیانو میشنید؛ هرچند خانه خالی بود؛ اما صدا مانده بود. تا پارسال، یک روز وقتی دوباره از آنجا میگذشت، دید جلوی پاگرد خانه با مقوا و نایلون پوشانده شده و وقتی با کنجکاوی از لابهلای مقواها سرک کشید، مرد ژولیده و پابرهنهای را دید که آن پشت خوابیده. از آن روز دیگر صدا قطع شد. دیگر صدا هم نماند.
سه روز پیش من، همان دختر جوان 30، 40 سال پیش، رفتم تا از جلوی خانه استاد رد شوم. سر کوچه که رسیدم، پایم لرزید. چند کارگر داشتند با پتک خانه را ویران میکردند. خانه استاد داشت ویران میشد. خانه امانوئل ملکاصلانیان، زاده 1294 در رستوف، فرزند مادر و پدری از مردم تبریز، آهنگساز ارمنیتبار ایرانی که در کنسرواتوار هامبورگ و برلین درس خوانده و در دانشگاه تهران و مدرسه عالی موسیقی تدریس کرده بود. او که چند سال شاگرد صبا بود تا موسیقی ایرانی را بیاموزد؛ که قطعات بسیار درخشانی ساخته بود؛ که شاگردان بسیاری پرورده بود؛ که فیلسوف عارفمسلک موسیقی ایران بود؛ که غیر از دوران تحصیل، هیچ وقت ایران را ترک نکرده بود؛ که... .
خانه داشت ویران میشد تا تبدیل به آپارتمانی نوساز بشود برای نوکیسهگان یا شاید هم نمایشگاه ماشین یا یک رستوران. مگر نه اینکه اینجا محله خوردن است؟ اما مطمئنم که هیچکس به فکر این نیست که این خانه باید موزه میشد، یا یک مرکز فرهنگی یا یک کتابخانه. راستی چرا هیچکس به این فکر نمیافتد که این خانه باید حفظ میشد و باید کنار درِ آن تابلویی نصب میشد که «اینجا محل زندگی امانوئل ملکاصلانیان، آهنگساز نامآور معاصر بوده است». مگر ما چند تا
ملکاصلانیان داریم؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.