|

درس‌هایی از انتخابات

بیژن عبدالکریمی . استاد دانشگاه

یازدهمین دوره انتخابات ریاست‌جمهوری درس‌های بزرگی برای همگان، در همه سطوح حیات و قدرت سیاسی ایران، به ارمغان داشت. برخی از این دروس را چنین می‌توان برشمرد:
۱- هیچ‌گاه به واقعیت‌ها و پدیدارها نمی‌توان درس داد، بلکه همگان در هر سطح و مقامی، باید همواره درس‌آموز واقعیت‌ها و پدیدارها باشند.
۲- هرکس، چه در پوزیسیون و چه در اپوزیسیون، بکوشد اندیشه‌ها و تفسیرهای خویش را به واقعیت‌ها و پدیدارها تحمیل کند، محکوم به شکست است. ما باید همواره به پدیدارها و واقعیت‌ها، بیش از خویشتن و باورهای خویش احترام بگذاریم. خوارداشت خویش و خاکساری در برابر حقایق و واقعیت‌ها شرط تفکر و شرط پیروزی در صحنه عمل است.
۳- در 1/4/1388، در مقاله‌ای با عنوان «تنها حقیقت می‌تواند ما را نجات دهد»، نوشتم: «این روزها، جامعه ما با یک بحران بسیار جدی روبه‌روست، در یک چنین شرایطی برعهده متفکران، رهبران سیاسی و اجتماعی، روشنفکران، اساتید دانشگاه و روحانیون و مراجع بزرگ است که نهایت عقلانیت و هوشمندی خویش را به کار برده، تا از هر چه عمیق‌تر شدن بحران و خدای ناکرده در مقابل هم قرار گرفتن ایرانی در برابر ایرانی ممانعت
شود... مهم‌ترین حقیقتی که در شرایط کنونی باید بدان اذعان داشت این است که جامعه ما از مدت‌ها پیش به‌تدریج دوپاره شده، این دوپارگی امروز خود را به نحو شدید و کاملا آشکاری نمایان ساخته است... . این دوپارگی نه حاصل تلاش دشمنان و بیگانگان بلکه امری کاملا طبیعی و حاصل
دو گونه جهان‌بینی، دو نحوه هستی‌شناسی و دو شیوه مواجهه با جهان است... . ما امروز به اندیشه‌ای نیازمندیم که به ما بیاموزد چگونه می‌توانیم، در عین به‌رسمیت‌شناختن دوپاره اجتماعی در جامعه خویش، به نحوی که شایسته انسان و جهان کنونی است، با یکدیگر زیستنی انسانی داشته باشیم. متاسفانه، هر یک از جریانات سیاسی و اجتماعی، عمدتا و نه مطلقا، یک بخش از جامعه دوپاره ما را رهبری کرده، از دیدن و فهم منطق درونی پاره دیگر جامعه ناتوان است. ما باید توجه داشته باشیم هیچ یک از پاره‌های این دوپارگی، که خود را به صورت طرفین نزاع سیاسی در بحران اخیر نشان داده‌اند، نه باید حذف شود و نه اساسا حذف‌شدنی است... ما باید این دوپارگی را امری کاملا طبیعی دانسته، آن را به‌رسمیت بشناسیم، لیکن اجازه ندهیم که این دوپارگی طبیعی به شکاف و انشقاق تبدیل شود. یگانه راه نجات ما، نه خشونت و عناد، بلکه صرفا «تغییر نگاه» است... . بنابراین، حال متفکران، رهبران، روشنفکران و روحانیون کشور باید بر این مساله بیندیشند که ما چگونه می‌توانیم به یک پلورالیسم سیاسی دست یابیم.»
به نظر می‌رسد، برای نخستین بار جامعه ما وارد این روند میمون و مبارک شده است که بتواند این شکاف اجتماعی و تاریخی را به‌منزله یک امر طبیعی تلقی کند.
۴- ساختار سیاسی و رییس‌جمهور آینده کشور باید بدانند بخش قاطع آرا متعلق به بخشی از جامعه است که آرا، خواست‌ها و تمایلات آنها همواره به بهانه‌ها و توجیهات سیاسی مختلف و... نادیده گرفته شده است. این نادیده‌گرفتن نه حقیقت است و نه مصلحت. امروز یکی از بزرگ‌ترین مصلحت‌ها برای کشور گشوده‌شدن نگاه‌ها به این بخش بزرگ و قاطع جامعه است.
۵- ساختار سیاسی و رییس‌جمهور آینده کشور باید بتوانند زمینه‌های دیالوگ حقیقی میان این دو بخش شکاف اجتماعی را، به‌منظور نیل به یک وحدت اجتماعی راستین و تحقق حقیقی نهاد دولت- ملت، فراهم آورند. خطاهای مکرر گذشته درخصوص ضربه‌زدن به این روند نوپا نباید تکرار شود.
۶- ساختار سیاسی و رییس‌جمهور آینده کشور باید بدانند که مسایل و بحران‌های جاری ایران صرف پاره‌ای مسایل سیاسی، اقتصادی، یا حقوقی نیست (اگر چه به‌هیچ‌وجه، وجود هیچ‌یک از این سنخ از مسایل را در جامعه نمی‌توان نادیده گرفت). آنچه بیش از هر چیز در این میان غیاب آن احساس می‌شود وجود یک «گفتمان‌نظری» شایسته و مناسب برای ایجاد و تداوم‌بخشی به وحدت ملی در کشور است.
۷- ساختار سیاسی و رییس‌جمهور آینده کشور باید بدانند هیچ‌یک از تکنوکرات‌ها، بوروکرات‌ها، مدیران اجرایی یا نخبگان ابزاری و فرمایشی نمی‌توانند خلأ وجود یک گفتمان نظری شایسته را در کشور پر کنند. بنابراین رییس‌جمهور آینده کشور باید زمینه‌های دیالوگی حقیقی میان قدرت سیاسی و نخبگان حقیقی و واقعی در کشور را فراهم آورد.
۸- رای‌های داده‌شده به رییس‌جمهور آینده ایران حاصل گرایش جدید جامعه به نوعی عقلانیت، دوری از هرگونه افراط‌گرایی و نیل به گونه‌ای اعتدال است. رییس‌جمهور آینده کشور به‌منظور تحقق شعار «اعتدال» باید زمینه‌های نقد مستمر و پایدار از هرگونه افراط و تفریط را در جامعه فراهم آورد. در غیر این صورت، طعم شیرین پیروزی‌های به‌دست‌آمده در انتخابات اخیر به‌زودی و دوباره به طعم تلخ یأس و سرخوردگی خواهد گرایید.
۹- انتخابات اخیر نشان داد که بازی از همه طرف بُرد امکان‌پذیر است، تنها با این شرط که قواعد بازی به‌درستی رعایت شوند.

یازدهمین دوره انتخابات ریاست‌جمهوری درس‌های بزرگی برای همگان، در همه سطوح حیات و قدرت سیاسی ایران، به ارمغان داشت. برخی از این دروس را چنین می‌توان برشمرد:
۱- هیچ‌گاه به واقعیت‌ها و پدیدارها نمی‌توان درس داد، بلکه همگان در هر سطح و مقامی، باید همواره درس‌آموز واقعیت‌ها و پدیدارها باشند.
۲- هرکس، چه در پوزیسیون و چه در اپوزیسیون، بکوشد اندیشه‌ها و تفسیرهای خویش را به واقعیت‌ها و پدیدارها تحمیل کند، محکوم به شکست است. ما باید همواره به پدیدارها و واقعیت‌ها، بیش از خویشتن و باورهای خویش احترام بگذاریم. خوارداشت خویش و خاکساری در برابر حقایق و واقعیت‌ها شرط تفکر و شرط پیروزی در صحنه عمل است.
۳- در 1/4/1388، در مقاله‌ای با عنوان «تنها حقیقت می‌تواند ما را نجات دهد»، نوشتم: «این روزها، جامعه ما با یک بحران بسیار جدی روبه‌روست، در یک چنین شرایطی برعهده متفکران، رهبران سیاسی و اجتماعی، روشنفکران، اساتید دانشگاه و روحانیون و مراجع بزرگ است که نهایت عقلانیت و هوشمندی خویش را به کار برده، تا از هر چه عمیق‌تر شدن بحران و خدای ناکرده در مقابل هم قرار گرفتن ایرانی در برابر ایرانی ممانعت
شود... مهم‌ترین حقیقتی که در شرایط کنونی باید بدان اذعان داشت این است که جامعه ما از مدت‌ها پیش به‌تدریج دوپاره شده، این دوپارگی امروز خود را به نحو شدید و کاملا آشکاری نمایان ساخته است... . این دوپارگی نه حاصل تلاش دشمنان و بیگانگان بلکه امری کاملا طبیعی و حاصل
دو گونه جهان‌بینی، دو نحوه هستی‌شناسی و دو شیوه مواجهه با جهان است... . ما امروز به اندیشه‌ای نیازمندیم که به ما بیاموزد چگونه می‌توانیم، در عین به‌رسمیت‌شناختن دوپاره اجتماعی در جامعه خویش، به نحوی که شایسته انسان و جهان کنونی است، با یکدیگر زیستنی انسانی داشته باشیم. متاسفانه، هر یک از جریانات سیاسی و اجتماعی، عمدتا و نه مطلقا، یک بخش از جامعه دوپاره ما را رهبری کرده، از دیدن و فهم منطق درونی پاره دیگر جامعه ناتوان است. ما باید توجه داشته باشیم هیچ یک از پاره‌های این دوپارگی، که خود را به صورت طرفین نزاع سیاسی در بحران اخیر نشان داده‌اند، نه باید حذف شود و نه اساسا حذف‌شدنی است... ما باید این دوپارگی را امری کاملا طبیعی دانسته، آن را به‌رسمیت بشناسیم، لیکن اجازه ندهیم که این دوپارگی طبیعی به شکاف و انشقاق تبدیل شود. یگانه راه نجات ما، نه خشونت و عناد، بلکه صرفا «تغییر نگاه» است... . بنابراین، حال متفکران، رهبران، روشنفکران و روحانیون کشور باید بر این مساله بیندیشند که ما چگونه می‌توانیم به یک پلورالیسم سیاسی دست یابیم.»
به نظر می‌رسد، برای نخستین بار جامعه ما وارد این روند میمون و مبارک شده است که بتواند این شکاف اجتماعی و تاریخی را به‌منزله یک امر طبیعی تلقی کند.
۴- ساختار سیاسی و رییس‌جمهور آینده کشور باید بدانند بخش قاطع آرا متعلق به بخشی از جامعه است که آرا، خواست‌ها و تمایلات آنها همواره به بهانه‌ها و توجیهات سیاسی مختلف و... نادیده گرفته شده است. این نادیده‌گرفتن نه حقیقت است و نه مصلحت. امروز یکی از بزرگ‌ترین مصلحت‌ها برای کشور گشوده‌شدن نگاه‌ها به این بخش بزرگ و قاطع جامعه است.
۵- ساختار سیاسی و رییس‌جمهور آینده کشور باید بتوانند زمینه‌های دیالوگ حقیقی میان این دو بخش شکاف اجتماعی را، به‌منظور نیل به یک وحدت اجتماعی راستین و تحقق حقیقی نهاد دولت- ملت، فراهم آورند. خطاهای مکرر گذشته درخصوص ضربه‌زدن به این روند نوپا نباید تکرار شود.
۶- ساختار سیاسی و رییس‌جمهور آینده کشور باید بدانند که مسایل و بحران‌های جاری ایران صرف پاره‌ای مسایل سیاسی، اقتصادی، یا حقوقی نیست (اگر چه به‌هیچ‌وجه، وجود هیچ‌یک از این سنخ از مسایل را در جامعه نمی‌توان نادیده گرفت). آنچه بیش از هر چیز در این میان غیاب آن احساس می‌شود وجود یک «گفتمان‌نظری» شایسته و مناسب برای ایجاد و تداوم‌بخشی به وحدت ملی در کشور است.
۷- ساختار سیاسی و رییس‌جمهور آینده کشور باید بدانند هیچ‌یک از تکنوکرات‌ها، بوروکرات‌ها، مدیران اجرایی یا نخبگان ابزاری و فرمایشی نمی‌توانند خلأ وجود یک گفتمان نظری شایسته را در کشور پر کنند. بنابراین رییس‌جمهور آینده کشور باید زمینه‌های دیالوگی حقیقی میان قدرت سیاسی و نخبگان حقیقی و واقعی در کشور را فراهم آورد.
۸- رای‌های داده‌شده به رییس‌جمهور آینده ایران حاصل گرایش جدید جامعه به نوعی عقلانیت، دوری از هرگونه افراط‌گرایی و نیل به گونه‌ای اعتدال است. رییس‌جمهور آینده کشور به‌منظور تحقق شعار «اعتدال» باید زمینه‌های نقد مستمر و پایدار از هرگونه افراط و تفریط را در جامعه فراهم آورد. در غیر این صورت، طعم شیرین پیروزی‌های به‌دست‌آمده در انتخابات اخیر به‌زودی و دوباره به طعم تلخ یأس و سرخوردگی خواهد گرایید.
۹- انتخابات اخیر نشان داد که بازی از همه طرف بُرد امکان‌پذیر است، تنها با این شرط که قواعد بازی به‌درستی رعایت شوند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.