|

نگاهی به هنر «لوکوربوزیه» به بهانه برپایی نمایشگاهی از آثارش در «موما»

تلاش برای دگردیسی

علیرضا امیرحاجبی

با اینکه حدود نیم‌قرن از مرگ او می‌گذرد اما جهان هنر و معماری نتوانسته است از استیلای عمیق ذهنی این هنرمند برجسته سوییسی، رها شود. لوکوربوزیه را می‌توان مهم‌ترین هنرمند معمار قرن بیستم نامید، البته این عقیده مخالفان سرسخت و زیادی دارد اما برای اثباتش نیز می‌توان دلایل فراوانی ارایه داد. اخیرا موزه هنرهای مدرن نیویورک یا همان موما برای ادای دین و احترام به این هنرمند تاثیرگذار، مجموعه‌ای کم‌نظیر از آثار مختلف و متنوع وی را به نمایش گذاشته است.
نمایشگاه «لوکوربوزیه: اطلس چشم‌اندازهای مدرن» بیش از آنکه بر آثار معمارانه وی متمرکز باشد قصد دارد تا روش‌های این معمار و طراح بزرگ را در زمینه مناظر، چشم‌اندازهای طبیعی و ارتباط آن با موضوعات معماری به نمایش بگذارد و اینکه وی چگونه این ارتباط را درک و اجرایی می‌کرده است. ماکت‌ها، مدل‌سازی‌ها، نقاشی‌های آبرنگ قدیمی لوکوربوزیه به این پرسش‌های بنیادین پاسخ می‌دهند. مخاطبان در این نمایشگاه می‌توانند حدود 320نقاشی، طراحی، پیش‌طرح، مدل، ماکت، نقشه، عکس از لوکوربوزیه را یکجا مشاهده و به خلاقیت‌ها و دید عمیق وی از معماری و طبیعت پی ببرند. به گفته ژان لویی کوهن از دانشگاه نیویورک که یکی از نمایشگاه‌گردانان این رویداد است و حدود یک‌میلیون‌دلار نیز برای نمایش این مجموعه نفیس خرج کرده، برخی آثار لوکوربوزیه برای اولین‌بار است که در موزه‌ای به نمایش درمی‌آید. وی می‌گوید:«ارزشش را داشت تا با برگزاری این نمایشگاه بتوانیم دست به کشف دوباره کیفیات شاعرانه و هنری آثار لوکوربوزیه بزنیم.»
این نمایشگاه بر اساس نوعی تاریخ‌نگاری حرفه‌ای از فعالیت‌های لوکوربوزیه نظم و ترتیب یافته که از تاثیرات معماری جهانی بر وی آغاز می‌شود. لوکوربوزیه که متولد ششم اکتبر 1887 بود جهت بررسی تحقیق و ساخت آثارش در بسیاری از کشورهای جهان زندگی کرد. از جمله این کشور‌ها می‌توان به ایتالیا، اتریش، آلمان، یونان، ترکیه، الجزایر، هند، آرژانتین و برزیل اشاره کرد. در بخشی از این نمایشگاه نیز چهار اثر در زمینه طراحی داخلی دیده می‌شود که مهم‌ترین آنها طراحی داخلی ساختمانش در جنوب فرانسه یا هما کاپ مارتین و طراحی اتاق‌های ساختمانی است که برای والدین خود در زادگاهش لاشو دو فون سوییس ساخته بود. به گفته کوهن ارایه این ساختارها مخاطب را قادر می‌سازد تا روند تکاملی هنر خلاق و ذهنیت بزرگ‌ترین معمار قرن بیستم را کشف کند. بسیاری از طرح‌ها و پروژه‌های لوکوربوزیه به دلیل سختگیری‌ها و عدم‌انعطاف شخصی وی، هیچ‌گاه رنگ آفتاب را به خود ندید و به عنوان پیش‌طرح بایگانی شد. وی در مجموع توانست 75اثر و سازه معماری را در 20 کشور جهان تا قبل از مرگش در 27آگوست 1965 به اتمام رساند. فعالیت‌های لوکوربوزیه باعث شد تا در سال 1930 رسما به عنوان شهروند فرانسوی شناخته شود. رابطه بین لوکوربوزیه و موزه هنرهای مدرن نیویورک به‌ویژه برای چند سالی همراه با سوءتفاهماتی بود که کوهن منشأ آن را رفتار تند و عصبی این هنرمند می‌داند. وی می‌گوید:«در دهه 50 بود که برای نمایش آثار لوکوربوزیه در همین موزه نقشه خوبی طراحی کردم اما پس از سه‌سال گفت‌وگو با وی آن را رها کردم چون او همواره می‌خواست همه چیز را تحت کنترل داشته باشد.» لوکوربوزیه به دلیل توجه زیاد به طرح‌های مطالعات معماری شهری به منطقه منهتن نیویورک علاقه زیادی داشت. منهتن شهری کوچک درون شهری بزرگ‌تر، مدرن و همیشه در حال تغییر. او وقتی در 1935 به نیویورک رسید هرالدتریبیون درباره‌اش نوشت: «معمار بزرگ اروپایی به نیویورک آمده است اما آسمانخراش‌های این شهر برایش بسیار کوتاه است زیرا او همیشه به طرح‌های بزرگ می‌اندیشد.» بسیاری از ایده‌های اوربانیسم لوکوربوزیه در آمریکا و پس از سال‌ها انتظار عملی شد. او در زمینه شهر‌سازی و معماری معتقد بود که باید بسیاری الگوها را کاملا ویران و ایده‌هایی جدید جایگزین آنها کرد.
اما این اختلافات و سوءبرداشت‌ها باعث آن نشد که موزه هنرهای مدرن نیویورک این هنرمند برجسته را فراموش کند و نادیده بگیرد. در سال 2011 نیز همین موزه با برپایی نمایشگاه بزرگی از طراحی‌های معماران مهم قرن بیستم از جمله لوییز سولیوان، بودو و هانس راش، پان شومی، آنت فارم، پائولو مندز دی‌روکا، بارکو لاین‌بینگر در کنار آثار و طرح‌های لوکوربوزیه به بررسی تطبیقی مهم‌ترین طرح‌های معماران قرن بیستم از 1890 تا هزاره سوم پرداخت. آثار ارایه شده در آن نمایشگاه گستردگی موضوعی جالب‌توجهی داشت. از طراحی داخلی، معماری شهری (اوربانیسم) گرفته تا طرح‌های آینده‌گرا و انتزاعی. بخشی از آثار ارایه شده در نمایشگاه اخیر شامل مجموعه متعلق به موزه هنرهای مدرن نیویورک است. بخش دیگر از بنیاد لوکوربوزیه به امانت گرفته شده.
لوکوربوزیه به‌جز طراحی‌ و ساخت آثار معماری به سایر رشته‌های تجسمی علاقه‌ای وافر داشت و در زمینه مطبوعاتی نیز با انتشار مجله مشهورش در سال 1920 نظر کارشناسان و هنرمندان را به خود و ایده‌هایش جلب کرد. به همین دلایل دقیقا نمی‌توان گفت لوکوربوزیه صرفا یک معمار بوده یا نه. مطالعات و نظریاتش در زمینه تناسبات انسانی یا همان مودولارهای مشهور، نشان می‌دهد که وی پا را فراتر از حد و حدود معماری گذاشته بود. همین طراحی مودولارها باعث شد تا معماران جهان بیش از ساخت‌وساز به ارتباط بین انسان، تناسبات انسان با طبیعت، تمدن، شهرها و معماری بپردازند. لوکوربوزیه با مطالعه عدد طلایی و تناسبات مربوط به آن در طبیعت دست به طراحی جدولی زد که بر مبنای نسبت طلایی بدن انسان بود. بسیاری از هنرمندان و دانشمندان از دوران یونان باستان و سپس رنسانس با این مفهوم آشنایی داشتند.
به‌طور مثال ردیف‌های فیبوناچی دقیقا بر همین مبنا شکل گرفت اما طی قرون متمادی این نسبت‌ها به‌خصوص در معماری به دست فراموشی سپرده شد. لوکوربوزیه نسبت‌های طلایی بدن انسان را مبنایی برای طراحی و معماری قلمداد کرد. مبنایی به اندازه یک‌مترو82سانتیمتر یا طول قد یک انسان کامل. وی برای تحقیق در این زمینه حدود 10 سال از ساخت‌وساز دست کشید و تنها به نقاشی‌کردن پرداخت. تناسبات لوکوربوزیه به دو شکل برای انسان و معماری مرتبط با انسان خلق شد. اول انسان ایستاده که به «تناسب قرمز» مشهور شد و دوم انسان ایستاده‌ای که دست خود را بالا برده که نامش را «تناسب آبی» گذاشت. این ابداع تا به حدی مستدل و علمی بود که فرانک لوید رایت، معمار برجسته مدرنیست از آن به عنوان الگویی بی‌نظیر در فیزیک و معماری یاد کرد و آلبرت اینشتین در سال1946 درباره آن گفت:«این ردیف علمی از تناسبات است که هرچیز بدی را سخت و هرچیز خوبی را آسان می‌کند.»
می‌توان چنین گفت که معماری پس از لوکوربوزیه شکل، مفهوم و شیوه جدید را تجربه کرده و می‌کند. وی در کنار بزرگانی چون لوید رایت، میس وندر روهه و ولاتر گروپیوس توانست معماری را تا سر حد کمال از دوران ماقبل از جنگ جهانی اول جدا و شخصیتی تازه به این هنر اعطا کند.
نمایشگاه «لوکوربوزیه: اطلس چشم‌اندازهای مدرن» که از شانزدهم ژوئن در موما برپاست تا 23سپتامبر ادامه می‌یابد و سپس در سال آینده میهمان شهرهای بارسلون و مادرید خواهد بود.
با اینکه حدود نیم‌قرن از مرگ او می‌گذرد اما جهان هنر و معماری نتوانسته است از استیلای عمیق ذهنی این هنرمند برجسته سوییسی، رها شود. لوکوربوزیه را می‌توان مهم‌ترین هنرمند معمار قرن بیستم نامید، البته این عقیده مخالفان سرسخت و زیادی دارد اما برای اثباتش نیز می‌توان دلایل فراوانی ارایه داد. اخیرا موزه هنرهای مدرن نیویورک یا همان موما برای ادای دین و احترام به این هنرمند تاثیرگذار، مجموعه‌ای کم‌نظیر از آثار مختلف و متنوع وی را به نمایش گذاشته است.
نمایشگاه «لوکوربوزیه: اطلس چشم‌اندازهای مدرن» بیش از آنکه بر آثار معمارانه وی متمرکز باشد قصد دارد تا روش‌های این معمار و طراح بزرگ را در زمینه مناظر، چشم‌اندازهای طبیعی و ارتباط آن با موضوعات معماری به نمایش بگذارد و اینکه وی چگونه این ارتباط را درک و اجرایی می‌کرده است. ماکت‌ها، مدل‌سازی‌ها، نقاشی‌های آبرنگ قدیمی لوکوربوزیه به این پرسش‌های بنیادین پاسخ می‌دهند. مخاطبان در این نمایشگاه می‌توانند حدود 320نقاشی، طراحی، پیش‌طرح، مدل، ماکت، نقشه، عکس از لوکوربوزیه را یکجا مشاهده و به خلاقیت‌ها و دید عمیق وی از معماری و طبیعت پی ببرند. به گفته ژان لویی کوهن از دانشگاه نیویورک که یکی از نمایشگاه‌گردانان این رویداد است و حدود یک‌میلیون‌دلار نیز برای نمایش این مجموعه نفیس خرج کرده، برخی آثار لوکوربوزیه برای اولین‌بار است که در موزه‌ای به نمایش درمی‌آید. وی می‌گوید:«ارزشش را داشت تا با برگزاری این نمایشگاه بتوانیم دست به کشف دوباره کیفیات شاعرانه و هنری آثار لوکوربوزیه بزنیم.»
این نمایشگاه بر اساس نوعی تاریخ‌نگاری حرفه‌ای از فعالیت‌های لوکوربوزیه نظم و ترتیب یافته که از تاثیرات معماری جهانی بر وی آغاز می‌شود. لوکوربوزیه که متولد ششم اکتبر 1887 بود جهت بررسی تحقیق و ساخت آثارش در بسیاری از کشورهای جهان زندگی کرد. از جمله این کشور‌ها می‌توان به ایتالیا، اتریش، آلمان، یونان، ترکیه، الجزایر، هند، آرژانتین و برزیل اشاره کرد. در بخشی از این نمایشگاه نیز چهار اثر در زمینه طراحی داخلی دیده می‌شود که مهم‌ترین آنها طراحی داخلی ساختمانش در جنوب فرانسه یا هما کاپ مارتین و طراحی اتاق‌های ساختمانی است که برای والدین خود در زادگاهش لاشو دو فون سوییس ساخته بود. به گفته کوهن ارایه این ساختارها مخاطب را قادر می‌سازد تا روند تکاملی هنر خلاق و ذهنیت بزرگ‌ترین معمار قرن بیستم را کشف کند. بسیاری از طرح‌ها و پروژه‌های لوکوربوزیه به دلیل سختگیری‌ها و عدم‌انعطاف شخصی وی، هیچ‌گاه رنگ آفتاب را به خود ندید و به عنوان پیش‌طرح بایگانی شد. وی در مجموع توانست 75اثر و سازه معماری را در 20 کشور جهان تا قبل از مرگش در 27آگوست 1965 به اتمام رساند. فعالیت‌های لوکوربوزیه باعث شد تا در سال 1930 رسما به عنوان شهروند فرانسوی شناخته شود. رابطه بین لوکوربوزیه و موزه هنرهای مدرن نیویورک به‌ویژه برای چند سالی همراه با سوءتفاهماتی بود که کوهن منشأ آن را رفتار تند و عصبی این هنرمند می‌داند. وی می‌گوید:«در دهه 50 بود که برای نمایش آثار لوکوربوزیه در همین موزه نقشه خوبی طراحی کردم اما پس از سه‌سال گفت‌وگو با وی آن را رها کردم چون او همواره می‌خواست همه چیز را تحت کنترل داشته باشد.» لوکوربوزیه به دلیل توجه زیاد به طرح‌های مطالعات معماری شهری به منطقه منهتن نیویورک علاقه زیادی داشت. منهتن شهری کوچک درون شهری بزرگ‌تر، مدرن و همیشه در حال تغییر. او وقتی در 1935 به نیویورک رسید هرالدتریبیون درباره‌اش نوشت: «معمار بزرگ اروپایی به نیویورک آمده است اما آسمانخراش‌های این شهر برایش بسیار کوتاه است زیرا او همیشه به طرح‌های بزرگ می‌اندیشد.» بسیاری از ایده‌های اوربانیسم لوکوربوزیه در آمریکا و پس از سال‌ها انتظار عملی شد. او در زمینه شهر‌سازی و معماری معتقد بود که باید بسیاری الگوها را کاملا ویران و ایده‌هایی جدید جایگزین آنها کرد.
اما این اختلافات و سوءبرداشت‌ها باعث آن نشد که موزه هنرهای مدرن نیویورک این هنرمند برجسته را فراموش کند و نادیده بگیرد. در سال 2011 نیز همین موزه با برپایی نمایشگاه بزرگی از طراحی‌های معماران مهم قرن بیستم از جمله لوییز سولیوان، بودو و هانس راش، پان شومی، آنت فارم، پائولو مندز دی‌روکا، بارکو لاین‌بینگر در کنار آثار و طرح‌های لوکوربوزیه به بررسی تطبیقی مهم‌ترین طرح‌های معماران قرن بیستم از 1890 تا هزاره سوم پرداخت. آثار ارایه شده در آن نمایشگاه گستردگی موضوعی جالب‌توجهی داشت. از طراحی داخلی، معماری شهری (اوربانیسم) گرفته تا طرح‌های آینده‌گرا و انتزاعی. بخشی از آثار ارایه شده در نمایشگاه اخیر شامل مجموعه متعلق به موزه هنرهای مدرن نیویورک است. بخش دیگر از بنیاد لوکوربوزیه به امانت گرفته شده.
لوکوربوزیه به‌جز طراحی‌ و ساخت آثار معماری به سایر رشته‌های تجسمی علاقه‌ای وافر داشت و در زمینه مطبوعاتی نیز با انتشار مجله مشهورش در سال 1920 نظر کارشناسان و هنرمندان را به خود و ایده‌هایش جلب کرد. به همین دلایل دقیقا نمی‌توان گفت لوکوربوزیه صرفا یک معمار بوده یا نه. مطالعات و نظریاتش در زمینه تناسبات انسانی یا همان مودولارهای مشهور، نشان می‌دهد که وی پا را فراتر از حد و حدود معماری گذاشته بود. همین طراحی مودولارها باعث شد تا معماران جهان بیش از ساخت‌وساز به ارتباط بین انسان، تناسبات انسان با طبیعت، تمدن، شهرها و معماری بپردازند. لوکوربوزیه با مطالعه عدد طلایی و تناسبات مربوط به آن در طبیعت دست به طراحی جدولی زد که بر مبنای نسبت طلایی بدن انسان بود. بسیاری از هنرمندان و دانشمندان از دوران یونان باستان و سپس رنسانس با این مفهوم آشنایی داشتند.
به‌طور مثال ردیف‌های فیبوناچی دقیقا بر همین مبنا شکل گرفت اما طی قرون متمادی این نسبت‌ها به‌خصوص در معماری به دست فراموشی سپرده شد. لوکوربوزیه نسبت‌های طلایی بدن انسان را مبنایی برای طراحی و معماری قلمداد کرد. مبنایی به اندازه یک‌مترو82سانتیمتر یا طول قد یک انسان کامل. وی برای تحقیق در این زمینه حدود 10 سال از ساخت‌وساز دست کشید و تنها به نقاشی‌کردن پرداخت. تناسبات لوکوربوزیه به دو شکل برای انسان و معماری مرتبط با انسان خلق شد. اول انسان ایستاده که به «تناسب قرمز» مشهور شد و دوم انسان ایستاده‌ای که دست خود را بالا برده که نامش را «تناسب آبی» گذاشت. این ابداع تا به حدی مستدل و علمی بود که فرانک لوید رایت، معمار برجسته مدرنیست از آن به عنوان الگویی بی‌نظیر در فیزیک و معماری یاد کرد و آلبرت اینشتین در سال1946 درباره آن گفت:«این ردیف علمی از تناسبات است که هرچیز بدی را سخت و هرچیز خوبی را آسان می‌کند.»
می‌توان چنین گفت که معماری پس از لوکوربوزیه شکل، مفهوم و شیوه جدید را تجربه کرده و می‌کند. وی در کنار بزرگانی چون لوید رایت، میس وندر روهه و ولاتر گروپیوس توانست معماری را تا سر حد کمال از دوران ماقبل از جنگ جهانی اول جدا و شخصیتی تازه به این هنر اعطا کند.
نمایشگاه «لوکوربوزیه: اطلس چشم‌اندازهای مدرن» که از شانزدهم ژوئن در موما برپاست تا 23سپتامبر ادامه می‌یابد و سپس در سال آینده میهمان شهرهای بارسلون و مادرید خواهد بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.