نگاهی به هنر محیطی
وقتی هنر و طبیعت به هم گره میخورند
آینا قطبی یعقوبی
ارایه یک تعریف ثابت و مشخص برای فرمهای هنری ویژه نیمقرن گذشته، کار آسانی نیست. چراکه اغلب این فرمها در ذات خود از سیالیت ویژهای برخوردارند و با گذر زمان و تغییر جغرافیا و سلیقه هنرمند، تغییر و تحول مییابند. هنر محیطی نیز از دسته همین فرمهاست که در تعریف و توصیفش نظریهها آنقدر متنوع، متفاوت و حتی متضادند که بسیاری آن را همچون فرمی مادر و به مثابه چتری بر سر فرمهای متنوع محدودتر، به حساب میآورند. در میانه همین تعاریف متنوع اما یک شالوده تقریبا ثابت و مشخص را میتوان یافت که شاید همین بنیان مشترک را بتوان به عنوان توصیف کلی این گونه هنری به کار برد. این شالوده ثابت، ارتباط مستقیم و ویژه این گونه هنری با محیط اطراف خود است. در حقیقت هنر محیطی، هنری است که برای یک فضای مشخص طراحی شده و متناسب با این فضای زمینه، تعریف و عرضه میشود. هنر محیطی یک هنر صرفا ابژهوار نیست که در صورت تغییر مکان جغرافیایی، ثبات مفهومی خود را حفظ کند. بلکه هنری وابسته به مکان و فضاست که مخاطب را در کلیت فضای خود احاطه میکند. این فرم هنری در دهه 60میلادی و با آغاز غلبه هنر مفهومی و اینستالیشنهای معروف در مکانهای عمومی و
فضاهای باز، مورد اقبال هنرمندان مدرن قرار گرفت و با ساخت مجسمههای ویژه متناسب با محیطهای شهری در جهان، به اوج خود رسید و امروزه حاصل کار هنرمندانی که آثار خود را با حفظ خصلت کلی بالا عرضه میکنند، در ذیل این گونه هنری قرار میگیرند. با این حال تفکیک و دستهبندی حاصل کار این هنرمندان نیز کار آسانی نیست. چراکه بر فرض احتساب این فرم به مثابه فرم مادر و قراردادن سبکهایی چون هنر زمینی، هنر خاکی، اکو آرت و... در ذیل این فرم، باز هم تشخیص و تفکیک آنها، حداقل برای مخاطب عام از اینستالیشنهای معمول و مجسمهها و پرفورمنسهای شهری دشوار مینماید. از این رو شاید لازم باشد تا بر وجه ممیزه هنر محیطی با آثار مشابه که همان ارتباط ویژه با طبیعت پیرامونی است، متمرکزتر شویم. طبیعت و مکان پیرامونی در هنر محیطی یک عنصر منفعل و پسزمینهای صرفا نگهدارنده اثر نیست، بلکه عنصری فعال و جزو لاینفک اثر و شریک در شکلگیری معنای کلی آن است. هنر محیطی این توان بالقوه را داراست که نگاه مخاطب را به محیط اطرافش درگیر تحولی بس شگرف کند، اما درعین حال نیز میتواند تنها گزارشگر بیطرفی از وضع موجود باشد. میتواند آموزش دهد یا تهیج و
تحریک کند. شاید در نگاهی کلیتر بتوان آثار شکل گرفته در این فرم را از حیث همین محیط پیرامونی، به سه دسته کلی تقسیم کرد. دسته اول، آنهایی هستند که با محیط در شکل طبیعی آن یعنی دنیای طبیعی اطراف در قالب مشاهده یا تعامل برخورد میکنند. دسته دوم آنهایی هستند که محیط فیزیکال اطرافشان را در شکلی ملموس درگیر تحول میکنند و دسته سوم آنهایی هستند که با محیط اجتماعی اطراف خود از منظری آموزشی برخورد میکنند. در زیر نگاهی خواهیم داشت به چند اثر مشهور در فرم هنر محیطی.
ارایه یک تعریف ثابت و مشخص برای فرمهای هنری ویژه نیمقرن گذشته، کار آسانی نیست. چراکه اغلب این فرمها در ذات خود از سیالیت ویژهای برخوردارند و با گذر زمان و تغییر جغرافیا و سلیقه هنرمند، تغییر و تحول مییابند. هنر محیطی نیز از دسته همین فرمهاست که در تعریف و توصیفش نظریهها آنقدر متنوع، متفاوت و حتی متضادند که بسیاری آن را همچون فرمی مادر و به مثابه چتری بر سر فرمهای متنوع محدودتر، به حساب میآورند. در میانه همین تعاریف متنوع اما یک شالوده تقریبا ثابت و مشخص را میتوان یافت که شاید همین بنیان مشترک را بتوان به عنوان توصیف کلی این گونه هنری به کار برد. این شالوده ثابت، ارتباط مستقیم و ویژه این گونه هنری با محیط اطراف خود است. در حقیقت هنر محیطی، هنری است که برای یک فضای مشخص طراحی شده و متناسب با این فضای زمینه، تعریف و عرضه میشود. هنر محیطی یک هنر صرفا ابژهوار نیست که در صورت تغییر مکان جغرافیایی، ثبات مفهومی خود را حفظ کند. بلکه هنری وابسته به مکان و فضاست که مخاطب را در کلیت فضای خود احاطه میکند. این فرم هنری در دهه 60میلادی و با آغاز غلبه هنر مفهومی و اینستالیشنهای معروف در مکانهای عمومی و
فضاهای باز، مورد اقبال هنرمندان مدرن قرار گرفت و با ساخت مجسمههای ویژه متناسب با محیطهای شهری در جهان، به اوج خود رسید و امروزه حاصل کار هنرمندانی که آثار خود را با حفظ خصلت کلی بالا عرضه میکنند، در ذیل این گونه هنری قرار میگیرند. با این حال تفکیک و دستهبندی حاصل کار این هنرمندان نیز کار آسانی نیست. چراکه بر فرض احتساب این فرم به مثابه فرم مادر و قراردادن سبکهایی چون هنر زمینی، هنر خاکی، اکو آرت و... در ذیل این فرم، باز هم تشخیص و تفکیک آنها، حداقل برای مخاطب عام از اینستالیشنهای معمول و مجسمهها و پرفورمنسهای شهری دشوار مینماید. از این رو شاید لازم باشد تا بر وجه ممیزه هنر محیطی با آثار مشابه که همان ارتباط ویژه با طبیعت پیرامونی است، متمرکزتر شویم. طبیعت و مکان پیرامونی در هنر محیطی یک عنصر منفعل و پسزمینهای صرفا نگهدارنده اثر نیست، بلکه عنصری فعال و جزو لاینفک اثر و شریک در شکلگیری معنای کلی آن است. هنر محیطی این توان بالقوه را داراست که نگاه مخاطب را به محیط اطرافش درگیر تحولی بس شگرف کند، اما درعین حال نیز میتواند تنها گزارشگر بیطرفی از وضع موجود باشد. میتواند آموزش دهد یا تهیج و
تحریک کند. شاید در نگاهی کلیتر بتوان آثار شکل گرفته در این فرم را از حیث همین محیط پیرامونی، به سه دسته کلی تقسیم کرد. دسته اول، آنهایی هستند که با محیط در شکل طبیعی آن یعنی دنیای طبیعی اطراف در قالب مشاهده یا تعامل برخورد میکنند. دسته دوم آنهایی هستند که محیط فیزیکال اطرافشان را در شکلی ملموس درگیر تحول میکنند و دسته سوم آنهایی هستند که با محیط اجتماعی اطراف خود از منظری آموزشی برخورد میکنند. در زیر نگاهی خواهیم داشت به چند اثر مشهور در فرم هنر محیطی.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.