نقد و بررسی «روسلان وفادار» اثر گئورگی ولادیموف با حضور حاتم قادری
اردوگاه اسارت فاجعهبار
روسلان سگ اردوگاه است؛ سگی تعلیم یافته برای نگهبانی از زندانیانی که حتی قادر به فرار نیستند. اما برای روسلان اهمیتی ندارد. او آموخته وظیفهاش را بهدرستی انجام دهد. روسلان با نشانهها سروکار دارد، نشانهها غریزهاش را تحریک میکنند که به کسی حمله کند یا مراقبش باشد. تمام زندگی روسلان در حفظ و صیانت از این نشانهها و واکنش نشاندادن بهموقع به آنهاست. اگر در صف زندانیان بینظمی رخ دهد گوشهایش تیز میشود یا اگر کسی قصد فرار داشته باشد از روی نشانهها باید بفهمد و به او حمله کند. تشخیص نادرست یا دیرهنگام برایش عواقب وحشتناکی دارد. تحقیرشدن، مرگ یا کنار گذاشتن از خدمت. روسلان به معنای واقعی زندگی سگی دارد. اما به این زندگی سگی خو کرده و جز آن راه دیگری نمیشناسد.برای همین وقتی اردوگاه فرو میریزد، زندگی برایش تمام میشود. این اردوگاه نکبتبار برای او گوشه دنج بهشت است. اردوگاه جایی است که در آنجا معنا مییابد و احساس بودگی میکند. از نگاه روسلان به یکی از نکبتبارترین دوره زندگی آدمها پیمیبریم، زمانی که سیاست و خشونت برهنه در برابر آدمها قرار میگیرد. بنمایه سیاسی اثر موجب شد تا از دکتر حاتم
قادری دعوت کنیم تا در میزگرد «شرق» به بحث و بررسی درباره این کتاب بپردازیم. این میزگردها را شیما بهرهمند، پویا رفویی و احمد غلامی برگزار میکنند.
پویا رفویی: یکی از نکاتی که در «روسلان وفادار» مشهود است، تغییر مکان و به تبع آن ادراک زمان در برخورد با نیروهای قدرت است. رمانهای قرن نوزدهمی روسیه، مثل خاطرات خانه مردگان داستایوسکی و رستاخیز تولستوی قدرت سیاسی خود را در مکانی به اسم «زندان» تمرین میکند؛ ولی در «روسلان وفادار» این مکان به اردوگاه تبدیل شده است زمان پیش از زندان نیز جای خود را به زمان پس از اردوگاه داده است. شما از چشمانداز استاد علوم سیاسی اینگذار از زندان به اردوگاه را چطور ارزیابی میکنید؟ در زندان رمانهای قرن نوزدهم روسیه، امکان قهرمانشدن و رستگاری کاملا فراهم است، اما در اردوگاههای شوروی آنطور که در «روسلان وفادار» میخوانیم، جز حقارت و سردرگمی چیز دیگری بیرون نمیآید. منشأ این تمایز چیست؟
حاتم قادری: اردوگاه و زندان یک صورتبندی است. فکر میکنم وقتی به آثار قبلتر هم برگردید شاهد یکسری پدیدههای شبهاردوگاهی هستید. از فرآیند رستگاری نام بردید، عمدتا به این دلیل است که محکومان در اردوگاه از نیروی کارشان هم استفاده میکنند، یعنی فعالیتشان اقتصادی هم هست. ولی این را میپذیرم که در مفهوم گسترده، اردوگاه، یک پدیده مدرن است.
اردوگاه در شوروی به یک معنا بود و در آلمان به معنای دیگر، حتی در ایتالیای موسولینی هم معنای دیگری داشت. نمونههای امروزی آن کرهشمالی یا چین است. به نکته دوم که به عقیدهام مهمتر است بپردازم؛ چه اردوگاه را در نظر بگیریم و چه زندان را، اینها یک صورتبندی است و این صورتبندی با چگونگی اقتداری که باید ورزیده شود یا اقتداری که باید کاربردهای خودش را داشته باشد، در ارتباط است. دورهای را در نظر بگیرید که سلطنت به هم ریخته، واتیکان ضعیف شده و آزادیخواهی رو به گسترش است. صنعتگری آمده و سنتها دارد از بین میرود. در چنین دورانی ژوزف دومَستر، متفکر قرن نوزدهمی و متاثر از انقلاب فرانسه که در ایران کمتر شناخته شده است، اثری دارد که مجموعه یادداشتهایش در پترزبورگ است. این یادداشتها بسیار به «روسلان وفادار» نزدیک است، چراکه خاستگاه هردو نیز یک سرزمین است.
یادداشتهایی صریح و برهنه که در آن نویسنده این تفکر را مطرح میکند که باید علیه همه جریانهای جدید ایستاد و به نوعی به رستگاری متکی بر کلیسا بازگشت و اقتدار سنتی را بر قرار کرد. اصلا هم به دنبال درک سازوکار عالم نیست.
اینکه سازوکار عالم را فقط خدا میداند و ما صرفا وسایلی در خدمتش هستیم و به نکته مهمی اشاره میکند که نشان میدهد همه این صورتبندیها یک وضعیت قدرتی هستند، در نظامهایی که «روسلان وفادار» پدید آمده، دژخیم کاملا آشکار است. به این دلیل که خشونت تقدیس شده. یعنی در انقلاب روسیه و حتی قبل از آن وقتی پوپولیستها علیه تزار فعالیت میکردند، در واقع خشونت را تقدیس میکردند. شما داستایوسکی و کتاب «جنزدگان» یا «تسخیرشدگان» او را نگاه کنید، عدهای از ترور و قتلهای همگروهیهای خود استفاده میکنند. اگر اشتباه نکنم برادر لنین، هم در این ماجرا هست و داستایوسکی هم بهطور استعاری به آن اشاره میکند.
پس نظام کمونیستی میپذیرفت که خشونت برایگذار از وضعیت موجود به وضعیتی که باید پدید بیاید یک امر ذاتی و ضروری است. یعنی آن تصور که باید دولت خود به خود فرو بریزد، عملی نشد، پس باید در وضعیت درگیریهای طبقاتی، این امر را انجام دهند. اردوگاهها، وضعیتی که بر انسانها اعمال میکردند از یک تیرباران ساده مخوفتر است، به این دلیل که با روح و روان انسانها سروکار دارد. داستایوسکی هم یادداشتهایی از تجربه نیمهتمام اعدامش دارد و یادداشتهایی درباره زندانیها دارد؛ فضاهایی زیرزمینی که روح انسان در آنجا منکوب میشود و اردوگاه هم به خدمت این تفکر درمیآید. آنها به یک معنا میخواهند سیطره خودشان را تثبیت کنند. سیطرهای که حتی میتواند خرسندی ذاتی و روانی هم برایشان ایجاد کند.
اینجا دیگر با از بینبردن آدمها کار پیش نمیرود، بلکه باید این مهر و نشان همواره در آدمها بماند. فوکو نیز در کتابهایش میگوید، شکنجه اعمال میشود، اما مهمتر از آن باید این ضربوجرح در بدن آشکار شود تا هم دیگران متنبه شوند و هم صاحب قدرت خودش را اعمال کند. پس اردوگاه شکلی پیچیدهتر از زندان است. آنجاست که خشونت بیشتر و البته ماندگارتر اعمال میشود.»
پویا رفویی: شروع «روسلان وفادار» ظاهرا به شرایط پس از تعطیلی اردوگاهها ارجاع مییابد. دورانی که استالین مرده و بیانیه محرمانه خروشچف فضای نسبتا بازی در شوروی ایجاد کرده است. در عنوان فرعی رمان کلمه «فاجعه» تاکیدی به نظر میرسد. شخصیتهای رمان همگی موجودات پس از فاجعهاند. اردوگاهها تعطیلاند. علیالاصول رهایی محقق شده، اما از چشمانداز روسلان، این تمام مملکت است که به اردوگاه مبدل شده است. در موخرهای که خانم وزیری به کتاب افزودهاند، چنین برمیآید که روسلان با روسیه قرابت واژگانی دارد. «فاجعه» در رمان به چه اتفاقی اشاره دارد؟ به بیان بهتر، فاجعه سیاسی چگونه رخ میدهد؟ چنانچه به مفهومی تحت عنوان فاجعه سیاسی معتقد باشیم، خصایص آن چیست؟
حاتم قادری: این وضعیتی که در روسلان وفادار توصیف میکنید و تعبیری هم که در زیرعنوان کتاب آمده، فاجعه در دورانی است که آن وضعیت از بین رفته و هرچه هست توصیف این وضعیت از نگاه نویسنده است. توجه داشته باشید که در نظام شوروی اصلا حوزه خصوصی موضوعیت ندارد، کمی بورژوایی هست که باید منهدم شود.
آدمها همه باید بهعنوان نمادهای لایبنیتسی در خدمت جامعه کلان قرار گیرند. برای همین ممکن است طرفداران نظام کمونیستی بگویند اینها بخشی از حیثیت بورژوازی است، اینکه از بین رفتن حوزه خصوصی یا عمومی، بخشی از فاجعه است و اینها اتفاقا در حالگذار است. این شکلی است که در حال سپریشدن است و دارد یک وضعیت دیگری ایجاد میشود و وقتی به آن وضعیت برسیم همهچیز یک شکل آرمانی و مطلوب خودش را پیدا میکند. من نگاه نویسنده را از کسانی که اردوگاه را برپا میکنند، تفکیک میکنم و از طرف دیگر با کسانی که در اردوگاه زندگی میکنند. وقتی ما تعبیر فاجعه را به کار میبریم داریم ذهن فرضی روسلان را نسبت به وضعیتی که پیش آمده بازخوانی میکنیم.
در موخره کتاب این بحث مطرح میشود که: روسلان به دنبال جامعه آرمانی نیست، جامعه آرمانی جامعهای بود که در آن زندگی میکرد، از دسترفتن جامعه آرمانی و از دسترفتن آن آموزهها برای او میتواند فاجعهبار باشد. در واقع از زاویه نگاه نویسنده به قضایا نگاه میکنیم، به اینترتیب میتوانیم فاجعه را تفکیک کنیم.
اینکه آیا فاجعه برای روسلان رخ داده یا برای اردوگاهنشینان، یا سیستم و یا کسانی که از بیرون نگاه میکنند. این دسته نگاهشان معطوف به این مقوله است که بر انسان اردوگاه چه گذشته است، اما از نگاه کسانی که در درون وفادار هستند، فاجعه از دسترفتن چیزی است که خوب بود و باید میبود اما از دست رفته است.
از نظر اردوگاهنشینان، فاجعه چیز دیگری است. گاهی اردوگاهنشینان را هم رها کنید، میبینید که سرگشته و سردرگم میشوند، چراکه جز زندگی اردوگاهی، تصور دیگری برای زندگی ندارند. پس باید فاجعه را از زوایای مختلف بررسی کنیم.
به بحث قبلیام برمیگردم و تعبیر دیگری را به کار میبرم: روسلان بخشی از آن سیستم خشن است اما ما و ژروف دومستر، خشونت را میبینیم چون در بینشمان میگنجد. اما روسلان آن را بخشی از تکلیف، وظیفه طبیعی یا رسالت خودش میداند.
روسلان به دلیل ویژگیهایش خیلی راحت میتواند وفادار باشد. میتوان به داستان مشابه دیگری هم اشاره کرد که البته به فاجعهباری روسلان وفادار نیست؛ داستان «سگ سیاه و سگ سفید» رومن گاری. این داستان هم نشان میدهد که چگونه سگ در خدمت تبعیضنژادی قرار میگیرد و با تربیت میشود او را برگرداند.
مثلا در سگ سیاه، سگ سفید با تربیت میتوان منش سگ یا خصم را نسبت به آن تجدید تعریف کرد، اما در روسلان این اتفاق نمیافتد. فاجعه از نظر روسلان این است که جامعه آرمانشهر او فرو پاشیده است. اردوگاهنشینان هم بعضا آوارهاند مگر آنها که چشمانداز مثبت دارند. ولی برای آنها که از بیرون نگاه میکنند فاجعه معطوف به چیزی است که از دست رفته، همان آرمانشهر روسلان که در واقع فاجعه از منظر نویسنده است.
پویا رفویی: در صفحات 59 و 60 رمان، صحنهای است که در آن بر تن یک غیرمحکوم، اونیفورم خاکستری محکومان را میپوشانند. میخواهند به روسلان و باقی سگها یاد بدهند که به دور از هر ملاحظه سیاسی، فقط شرطی شوند. اینجاست که روسلان با سگ پاولف، قرین میشود. میتوان با استفاده از تعبیرات فیلسوف سیاسی معاصر رنه ژیرار به این نتیجه رسید که در اردوگاه «سیاست سر» به «سیاست تن» مبدل میشود. برای روسلان حتی دلایل ایدئولوژیک هم مهم نیست. همین که لباس خاکستری محکوم بر تن کسی باشد، کافی است تا حمله کند، خدمت کند و از انجام ماموریت محوله سرخوش باشد. با استفاده از تعبیرات آقای دکتر قاصدی، میتوان بر این منوال به این نتیجه رسید که خشونت جای خودش را به منزلت میدهد. میخواستم نظر شما را در این باره بدانم.
حاتم قادری: درست میگویید. اینها در حوزه نشانهشناسی است. نشانههایی که در خدمت درونیکردن کسی است که قرار است فاعلیتی بر عهده داشته باشد. وقتی از خشونت میگویم منظورم کسی نیست که این کار را انجام میدهد.
در واقع آن سیستمی است که فرد خشن نیازمند آن است و این در خدمت آن سیستم قرار میگیرد و پذیرفته میشود که باید اینگونه رفتار کند. در فرض ژوزف دومستر برداشتن سیستم مشکل است. بعد از فروپاشی نازیسم، فاشیسم و بعدا حتی در مورد روسها با تهدید بیشتر این نهاد شکل میگیرد. معمولا عدهای میتوانند در خدمت این نهاد قرار بگیرند، یا خودشان در آن نقش قرار گیرند. آزمایشهایی که در آمریکا و جاهای دیگر صورت گرفته نشان میدهد که چگونه آدمها با آزمایش میتوانند، خدمت به این سیستم را بپذیرند و نماد این قضایا باشند. در واقع این نهاد یک نظام انسانی است.
چه بسا لایههای بیرونی انسانی ما را بگیرند آشکار شود که در ما یکسری گوریل وجود دارد که سمتوسویشان به سمت پذیرش خشونت است. البته لازم نیست که همیشه آنها را بدطینت تصور کنیم. مشکلی که در جامعه ما وجود دارد، اینکه اغلب فکر میکنیم کسی که خشن است لزوما بدطینت است. اتفاقا یکی از کارکردهای مهم ادبیات چندسویه این است که نشان دهد در شرایطی حتی میتوان با آدم خشن هم همدلی نشان داد، بدون اینکه کارش مورد تایید قرار گیرد. روسلان جزو کسانی است که حس دلسوزری ما را برمیانگیزد. دستکم من اینطور بودم، وقتی که روسلان را میخواندم نگرانش بودم در حالی که نباید نگرانش باشم و باید فرض را بر این بگذارم که این سگی خبیث و در خدمت سیستم خشن است، این بخشی از آن سازوکار خشونتبار است. یکی از ویژگیهای کتاب هم همین است: حس همدلی خواننده را برمیانگیزد و چون سگ است این همدلی بیشتر هم میشود. در حالیکه شاید اگر انسان بود، همدلیمان کمتر میشد. روسلان چون زبانبسته است، پس اگر به جای روسلان انسانی انتخاب میشد شاید به این میزان موثر نبود، چراکه آن وقت دیگر بازی آدمها بود.
پویا رفویی: اگر «روسلان وفادار» را با «مزرعه حیوانات» مقایسه کنیم، در اثر اورول میبینیم که سگها در تاریکی حاضرآمادهاند تا یورش ببرند. اما در «روسلان وفادار» ولادیموف در پی آن است که نیروی سرکوب را بیشتر شخصیتپردازی کند. آیا میتوان گفت که ولادیموف جهان اورول را توسعه داده است؟
حاتم قادری: من کمی با شما زاویه دارم. به هر حال ما در مواجهه با کتاب تعابیری داریم و البته حق داریم به عنوان خواننده برداشتها و تعابیر خودمان را داشته باشیم؛ حتی اگر این تعابیر مدنظر نویسنده نباشد. من فکر میکنم کتاب فاقد سویه همدلی با روسلان نیست. این امر از عنوان کتاب، چه عنوان اصلی آن و چه عنوان فرعی این بر میآید. رمان نمیخواهد هشدار بدهد. هشدار، فرع ماجراست.
در اثر بولگاکف هم چنین سگی را دارید. در اینجا درندگی روسلان فرع است. در واقع وضعیتی وجود دارد که ما با آن همدلی داریم. البته من منکر هشدار آن نیستم اما معتقدم بیش از آن قصد دارد نشان دهد که چگونه آدمها در خدمت سیستم قرار میگیرند و اینکه هر آدم خشنی یک آدم بیهوده، فرصتطلب و سادیست نیست، بلکه تنها رسالت خود را انجام میدهد. به دلیل همین برانگیختن همدلی است که کتاب بسیار تاثیرگذار است. اما اگر روسلانِ ولادیموف موجودی درنده بود، احتمالا با تلف کردن او موافقت میکردیم، هرچند اندکی هم دلمان برایش میسوخت. مانند فیلمهای مستند حیات که نمیدانید با شکار همدلی کنید یا با شکارچی. اگر با شکار همدلی کنید شکارچی گرسنه است و اگر با شکارچی همدلی کنید شکار از دست میرود.
این بخشی از تعارض اجتنابناپذیری است که در چرخه خلقت وجود دارد. وضعیت روسلان به گونهای است که در دایرهای قرار گرفته که شرآفرین است، اما روسلان متوجه شرآفرینیاش نیست. شاید از اینرو است که با او همدلی داریم و نگرانش هستیم. فاجعه برای روسلان این است که در وضعیتی قرار گرفته که خودش فیالنفسه شری انجام نمیدهد و حتی به نوعی خیر است.
احمد غلامی: در این موضوع من به شما نزدیک هستم. فقط میخواهم بدانم که نویسنده از این حس همدلی چه هدفی را دنبال میکند. یا اصولا چه تفکری را مطرح میکند؟ بله، روسلان همدلی ما را برمیانگیزد. در مقابل، ما نسبت به شخصیت دیگر داستان؛ ژولیده بیشتر حس ترحم داریم. آنها هیچکدام قهرمان نیستند بلکه موجوداتیاند که مورد ظلم واقع شدهاند. حتی بعضی از آنها وقتی فرار میکنند دوباره به خاطر گرسنگی به اردوگاه برمیگردند. سگ اما همدلی ما را برمیانگیزد. سگی که هدفش خدمت است، خدمتی که بر اساس اصولی آن را دنبال میکند. میخواهم ببینم در این حس همدلی چه چیزی عاید ما میشود؟
حاتم قادری: در مقدمه کتاب آمده است که این روایت یک اتفاق واقعی است. اما نویسنده وضعیتی را ترسیم میکند که در آن اردوگاه بهعنوان یک مفروض شرآلود مطرح است. اما تمرکز اصلی داستان روی سگ است. به نظرم میآید که ویژگی برجسته کتاب این است که کسی را از جبهه خشونت به ما معرفی میکند و در عین حال نشان میدهد که میتوانیم با او همدلی داشته باشیم. یعنی تصور رایج ما از خوب و بد را برهم میزند و شاید عواطف ما را به این معنا درگیر میکند. شما دقیق میفرمایید، هیچکدام نه آن کسانی که در اردوگاه محبوس هستند و نه نگهبانهای انسانی، هیچکدام اینطور نیستند...
احمد غلامی: و آدمها هیچ چیز ویژهای ندارند که همدلی ما رابرانگیزند...
حاتم قادری: نمیدانم، اگر نویسنده دیگری بود به جای اینکه همدلی ما را برانگیزد نفرت ما را به روسلان و همدلی ما را نسبت به یکی از شخصیتهای داستان بر میانگیخت. شاید حتی نویسندهای میتوانست در قالب یکی از نگهبانان، روسلان را برای ما تداعی کند. ولی من فکر میکنم خود سگبودن و اینکه سگ وارد بازیهای انسانی میشود، خودش ابعاد جدیدی ایجاد میکند. ما انسانها میتوانیم بگوییم خود انسان مسوول است یا یک خرده بیرحمانهتر، بهتر بود خودش چشمش را باز میکرد و میدید برای چه وارد این بازی شده، یا بگوییم منافعش ایجاب میکرد که تن به این کار بدهد. ولی سگ منافعی ندارد. سگ براساس غریزهاش؛ وفاداری و نگهبانی در این منظومه انسانی گنجانده شده است. به همین دلیل ما همدلانه به او نگاه میکنیم.
احمد غلامی: اگر بپذیریم که شرافت به نوعی مترادف با اصولداشتن است حتی اگر در جبهه خشونت باشیم، چطور میتوان این گزاره را درباره وفاداری روسلان بررسی کرد و شرح داد؟
حاتم قادری: تعبیری که بهکار میبرید یک مقدار سنگین است. من از طرفی با شما موافق هستم اما از طرف دیگر نگران هستم که به واسطه این گزاره توجیه کنیم؛ کسانی که خشونت میورزند، حق دارند بگویند که ما انسانهای شریفی هستیم، چون بر نظرات خودمان ثابتقدم بودهایم. ولی ما فرض را بر این میگذاریم که انسان میتواند نور و تاریکی را در برهههای مختلف تشخیص دهد. یعنی معتقدیم که این نورها در این بدنها محبوساند و کافی است که انسان به وجدان خودش نگاه کند. بسیاری از آنها رفتار خودشان را وفادارانه انجام میدهند و حتی منفعتطلبانه هم نگاه نمیکنند. ولی روسلان سگ است و ما حسیات او را نمایندگی میکنیم و چون نمایندگیاش میکنیم و سرگشتگی او را میبینیم به شدت حس ما برانگیخته میشود. اما اگر به جای روسلان، انسان نگهبان بود، نویسنده دشوارتر میتوانست حس همدلی ایجاد کند. و حتی نگهبانی که به تعبیر شما کارش را با شرافت انجام میدهد، با پذیرش وضعیت، کشیشوار به خدمت قرارگاه درآمده و برای خودش رسالت قایل هست. اما چون ما روسلان را نمایندگی میکنیم خواه و ناخواه عواطفش را هم باید بیشتر بپذیریم.
احمد غلامی: من فکر میکنم اصلا نویسنده قصد ندارد آدمهایی را که در چنین وضعیتی قرار میگیرند، محکوم کند. بلکه میخواهد بگوید این وضعیت، نوع خاصی از آدمهایی را تربیت میکند که هنوز بارقههایی از انسانیت در آنها وجود دارد. بالاخره این وضعیت بر همه آنها حاکم است و هرکدامشان با نوع برداشتشان از آن وضعیت تصمیم میگیرند، چه کنند. مثلا زمانی که «صاحب سگه» کسی را میبرد تا تیرباران کند، لحظهای تردید میکند و دلش میخواهد زندانی را آزاد کند، اما زود این تردید از بین میرود. چراکه فکر میکند اگر او را آزاد کند، قطعا ناگزیر به خاطر گرسنگی و خستگی دوباره برمیگردد. آن وقت هم نگهبان، هم زندانی تیرباران میشوند. نویسنده هوشمندانه میگوید که آدمها را باید در وضعیت سنجید.
حاتم قادری: برداشت من این است که همدلی نویسنده با سگ بیشتر از آدمهاست، من مخالف نیستم که نویسنده آدمها را در وضعیتشان نشان دهد. روسلان را هم در وضعیتش نشان میدهد اما فکر میکنم تاکید اصلی نویسنده روی سگ است و نمیخواهد پیچیدگی وضعیت انسانها را مطرح کند. بین رفتوآمد بین حوزه انسانها و سگ و جاهایی که اینها با هم برخورد میکنند نکات تازهای کشف میشود و خواهناخواه کتاب جذاب میشود. ما از اردوگاه چیزهایی انتظار داریم مثل فقر، فشار، محرومیت و چه بسا اعدام که اینها به ما عرضه میشود اما به نظرم میآید که نویسنده بیش از اینکه بخواهد وضعیت انسانی را توصیف بکند در نظر دارد وضعیت قهرمان کتاب روسلان را تصویر کند. باز هم میگویم تعبیر من این است که: روسلان در یک سیستم خشن قرار گرفته و بهعنوان کشیش آن سیستم آن هم بهعنوان یک حیوان فاقد اختیار و مسوولیت عمل میکند.
پویا رفویی: مطلب جالبتوجهی که در روابط روسلان و سایر شخصیتها به چشم میخورد، نسبت میان سیاست و شر اخلاقی است. از زمان کانت به بعد، این مساله مبتلابه دولتهای مدرن بوده و هست. در نگاهی از دور، همه اعمال روسلان اخلاقی است. سوالی که پیش میآید این است که تا چه حد فرمانپذیری و اطاعت از مافوق عملی اخلاقی است؟ «وفاداری» تا کجا میتواند مفهومی سیاسی باشد؟ آدمها در حد رابطهای بینافردی میتوانند خائن یا وفادار باشند، اما وفاداری سیستم چطور امکانپذیر میشود؟ دولت مدرن با جایگزینکردن فرم سیاسی به جای بدن حاکم، مفاهیمی مثل وفاداری و عشق به قدرت بلامنازع سیاسی را بحرانی کردهاند. برای روسلانهای تاریخ مدرن، چه راه نجاتی از دوگانه شر اخلاقی و وفاداری سیاسی وجود دارد؟
حاتم قادری: با بخشی از بحث شما زاویه دارم، با بخشی از آن موافقم. روسلان ابدا موجود اخلاقی نیست. ولی رسالتمندی به او القا شده به خاطر ویژگیهای حیوانی او. اصولا درباره حیوانات نمیشود بحث اخلاق را طرح کرد، اخلاق در حوزه انسانها مطرح است. به این معنا اینطور نیست که روسلان اخلاقی رفتار میکند.داستایوسکی در «مفتش بزرگ» مینویسد، وقتی مسیح میآید میگوید، تو به چه کاری میآیی و با او اخلاقی برخورد نمیکند. بهعنوان رسالتش میگوید تو به چه کار خواهی آمد و به مردم چه چیزی عرضه میکنی. کاربردی نگاه میکند. کشیشبودن لزوما به معنای رفتار اخلاقی نیست. اگر اخلاقی رفتار میکرد، راجع به او داوری میکردیم، نه همدلی. ولی اگر منفک از بحث روسلان نگاه کنیم، حقیقت این است که بین کنش سیاسی و اخلاق میتوانید منظومههای متفاوتی را درنظر بگیرید. زمانی که اخلاق شما متعلق به یک منظومه است، کنش سیاسیتان متعلق به منظومه دیگر، درجه تفاوت زیادی میتوانید ببینید. اخلاق شما پیشامدرن است و کنش سیاسی شما میخواهد مدرن باشد. این تعارض و سردرگمی ایجاد میکند. ممکن است اخلاق و کنش سیاسی شما هردو متعلق به یک منظومه باشد ولو پیشامدرن یا مدرن، در اینجا بین آنها هماهنگی نسبی برقرار میشود. میگویم هماهنگی نسبی، نه هماهنگی کامل، به خاطر اینکه همواره بین اخلاق و کنش سیاسی شکافی وجود دارد که تنها در استثنائات ممکن است این شکاف برطرف شود. کنش سیاسی مقتضیات، ضروریات و لوازمی را میطلبد که اخلاق همواره با آن هماهنگ نیست. در یکی از رمانهای مورد علاقه من، «قطره اشکی در اقیانوس»، مانس اشپربر مینویسد، من نمیتوانم کسی را به جهتی سوق بدهم، حتی به مقاومت. کنش سیاسی از شما مقاومت میطلبد ولی اخلاق میگوید، من نمیتوانم زندگی شما را داو بگذارم. یعنی در جایی که کنش سیاسی و اخلاقی در یک منظومه است، شکاف برقرار میشود، چه برسد به اینکه در یک منظومه هم نباشند. یکی از بحرانهایی که ما در جامعه خودمان با آن روبهرو هستیم این است که اخلاق و کنش سیاسی ما متفاوت است. نه اخلاق، اخلاق سنتی است و نه کنش سیاسیمان مدرن است و نمیتواند باشد. برای اینکه دوپارگی یا چندپارگی را در مجموعه یا آدمهای خودمان داریم. این بخشی از معضلی است که نمیتوانیم به این راحتی بر آن غلبه کنیم. البته در یکجایی این منظومهها به هم نزدیکتر میشوند و این اتفاق در اساس میافتد. ولی باز یادآوری میکنم در نهایت اخلاق، وقتی استعلایی نگاه کند نمیتواند خودش را مقید به کنش سیاسی بداند. میتواند به آن نزدیک شود ولی کنش سیاسی الزامات و لوازم خودش را میخواهد. ممکن است بگویید که من به جهت اخلاقی نمیتوانم این کار را بکنم، آن موقع است که سیستم باید اینقدر انعطاف داشته باشد که به شما اجازه دهد به تعهدات اخلاقیتان وفادار باشید. همینجاست که بحث ژوزف دمستر پیش میآید، اینکه آیا سیستمی با این انعطاف گسترده میتواند برقرار شود؟ در نظامهای لیبرال کسی که سرباز است باید وظیفه را انجام دهد وگرنه باید محاکمه شود. اگر بگوید تردید دارم که در جبهه بایستم، باید عواقب آن را خودش تحمل کند چون اقتدار باید حفظ شود یعنی اخلاق اینجا شکاف برقرار میکند. من به کتاب روسلان برمیگردم و خیلی وارد بحث تئوریک نمیشوم. برای روسلان شر و خیر موضوعیت ندارد. اینجا بیاخلاقی اهانت نیست، یعنی فاقد اخلاق. ممکن است بگوییم اگر آدمی فاقد اخلاق است مذمتش میکنیم ولی میخواهم بگویم اخلاق اصلا برای روسلان موضوعیت ندارد چون در حیطه زیست و مکانیسم او نیست و اساسا در بیولوژیک او قرار ندارد. برای همین است که حس رقت و نه داوری ما را برمیانگیزد.
پویا رفویی: مبنای این سوال از متن رمان ناشی میشد. «وفاداری» ایدهای است که نقش مبنایی در کتاب ایفا میکند. «سگ» توامان هم مظهر وفاداری است و هم آماده است تا در دفاع از صاحبش به هر موجود ناشناختهای حمله کند. سوزان سانتاگ، در تبارشناسی پلیس، به دگرگونی مفهوم رفیق اشاره میکند. به زعم او، پلیس رفیقی است که مراقبت دلسوزانهاش از حد معینی تجاوز کرده. بالاخره روسلان مظهر وفاداری هست یا نه؟ اگر به خاطر تعطیلی اردوگاه، حیثیت التفاتیاش را از دست داده باشد، دیگر معلوم نیست به چه چیزی وفادار است؟ به هر حال وفاداری، همواره وفاداری به چیزی است.
حاتم قادری: وفاداری حیث التفاتیاش را از دست داده ولی وفاداری جزو مشترکات برخی از حیوانات و انسان است. اما لزوما اگر موجودی وفادار است، اخلاقی نیست. شما به یک اسب نمیگویید یا یک سگِ خانه نمیگویید که اخلاقی است، میگویید وفادار است. توجه داشته باشید که یک سگ وفادار است و یک سگ درنده است، روسلان هردویش هست. سگها میتوانند تواناییهای مختلفی داشته باشند، اما هیچکدام اخلاقی نیست. اخلاق جایی مطرح میشود که امکانپذیرش یا رد آن را داشته باشید، مسوولیت بپذیرید یا نپذیرید. نگهبان محاسبه میکند. با خودش میگوید، تو را تیرباران کنم یا نکنم؟ روسلان نمیتواند محاسبه اخلاقی کند. اخلاق یک امر انسانی است. از دوران پیش از ارسطو تا امروز اخلاق امر انسانی بوده، برای همین نمیتوانید رفتار اخلاقی برای روسلان قایل شوید نگاه کنید، گربهها به دلایل بیولوژیکیشان وفادار نیستند. نویسندهای چون صادق هدایت میگوید، سگها چاپلوس هستند، غذا که جلویشان بگذارید دم تکان میدهند اما گربهها میخورند و میروند. اگر بخواهید آن را بردارید شاید پنجول هم بکشد. برای همین میخواهم بگویم که به روسلان نباید از این زاویه نگاه کنیم. اینگونه ما سگ را وارد سیستم اخلاقی خودمان کردهایم. اما درباره تعبیر سانتاگ که اشاره کردید، به اعتقاد من تفاوتهایی وجود دارد. در نظامهایی مثل آمریکا پلیس میتواند از جنم رفاقت برخوردار باشد ولی در جایی دیگر مثل اتحاد جماهیر شوروی پلیس به شهروندان به چشم مظنون نگاه میکند نه بهعنوان رفیقی که باید حفظ شود. در جاهایی که ایدئولوژی تازه شکل گرفته، پلیس میتواند برای کسانی که هنوز در قلمرو دوستان قرار دارند نقش رفیق را بازی کند. در سازمانهای چریکی خودمان نگاه کنید، دیگری هم نقش ناظر و هم پلیس را داشته. در واقع رفاقت و نظامت توام بود. اما اگر شهروند مظنون باشد پلیس دیگر رفیق نیست. پس گفته سوزان سانتاگ را نباید تعمیم جهانشمول داد. اگر شهروند شما مظنون باشد پلیس همیشه به چشم مظنون به شما نگاه میکند. اینکه بالاخره باید جایی شما را گیر آورده و مچتان را بگیرد. آن وقت مانند «محاکمه»کافکا در چرخهای قرار میگیرید که باید اعتراف به گناهگاری کنید. یعنی بالاخره در زندان به گناهان واقعی و غیرواقعی خودتان اعتراف میکنید چون پلیس به شما مظنون است. به روسلان یاد دادند که به نوعی لباس به چشم مظنون نگاه کند و این برای او اخلاقی نیست.
احمد غلامی: در رمان بیشتر مفاهیم براساس مثلث شکل گرفته است. مثلا مثلث خدمت - خیانت - استحالهشدن، که سگ با آنها درگیر است.
حاتم قادری: در مورد این حس با شما موافق هستم ولی تعابیری چون خیانت یا مثلا شرافت تعابیری انسانیاند درحالیکه روسلان با نشانهشناسی خودش تشخیص میدهد، اما فکر نمیکند که من خائن شدهام یا نشدهام. او براساس آموزشی که به او داده شده با نشانهای که میشناسد رفتار میکند. نشانهشناسی دقیق حیوان که مورد بحث ماست چیزی در حد مطلق است امری که در انسانها نسبی میشود. برای روسلان مهم نیست که کسی خائن است یا خائن نیست. مهم نیست که در خدمت خروشچف است یا گورباچف یا استالین، او هیچکدام را نمیشناسد. هرکس را با این نشانهها جلوی او بیاورید خیال میکند که باید او را بگیرد. تفاوتش با انسان-کشیش این است که انسان از تحول برخوردار است، همان استحالهای که شما از آن میگویید. اگر به جای سگ، نگهبان بود میتوانستیم استحاله را ببینیم اما درباره سگ نمیتوانیم. سگ تنها حس ما را برمیانگیزد. و نویسنده به واسطه حیوانبودن روسلان، حس همدلی ما را نسبت به فردی از نهاد خشونت جلب میکند. در حالیکه اگر روسلان انسان بود ما مدام داوریاش میکردیم و میگفتیم چرا نمیروی، یا چرا میروی؟ چراهای ما یعنی داوری ما. پس فکر میکنم این مثلثها برای سگ موضوعیتی ندارد و تنها سبک نویسنده را میسازد.
احمد غلامی: سگه همیشه در همه مثلثها وجود دارد. مثلا «سگه، استیورا و زندانی.» من نمیگویم سگه این را میگوید، ساختار داستان را توصیف میکنم. «استیورا، روسلان و زندانی.» «صاحب، روسلان، زندانی.» «اردوگاه، شهرک، راهآهن.» منظور من استحاله، خدمت، خیانت در مورد سگه نبود. در مورد ترفندی بود که نویسنده برای ساختار کتابش فکر کرده.
حاتم قادری: من نمیتوانم داوری کنم. شما چون نویسنده هستید، حساسیت و شم نویسندگیتان راجع به چینشهایی که نویسنده برای داستانش دارد، قویتر است. ولی اگر به جای چهره سگ، چهره یک انسان بود شاید آن مثلثهای شما برای من محسوستر میشد.
احمد غلامی: آیا میتوانیم از فضای بالاتر و نه از دید سگ، اینطور برداشت کنیم که در نظامهای بسته نشانههایی را تعلیم میدهند که مهم نیست چقدر درست یا غلطاند، مهم این است که اگر از آن نشانهها تخطی کنید خیانت کردهاید. میشود چنین چیزی را به این رمان نسبت داد؟
حاتم قادری: اگر بحث سگ را حذف کنیم همینطور است. در چنین سیستمهایی در وهله اول میخواهند ارزیابی و داوری شما را سلب کنند تا قدرتشان را پرسشناپذیر جلوه دهند. پس هرقدر وفاداری بیشتر باشد پرسشناپذیری نظام قویتر است. برای همین است که روسلان با یکسری نشانهها یا اشارات خاص سمت و سوی خودش را پیدا میکند. به این معنا با شما موافقم اما باز هم میگویم این بازی انسانهاست. ولی اگر از من بپرسید که آیا این بین نظامها موضوعیت دارد، میگویم: بله. نظامها طراحیهایی میکنند یا تعابیری دارند. در تعبیری که در مورد نظام فاشیسم به کار میبرند، لایههایی پنهان است. لازم نیست نشانهها را با عقل و خرد خودمان بسنجیم، کافی است که نشانهها با لایههای پنهان ما جفتوجور شوند. نشانههای هر فرهنگ که عرضه شوند، به شکلی ناخودآگاه افراد آشنا به آن وفاداری نشان میدهند، مگر اینکه دچار شک یا دگراندیشی باشند.
پویا رفویی: در اینجا، میشود بابی باز کرد تحت عنوان تیپ انسان - حیوان که در تاریخ ادبیات و حتی ادبیات کلاسیک مسبوق به سابقه است. از کلیلهودمنه خودمان گرفته تا افسانههای لافونتن، مماثله انسان - حیوان مبنایی سیاسی دارد. به عبارتی، تفاوت در مرتبه با این مماثله و تمهید ادبی به تفاوتی سنخی بدل میشود. از یاد نبریم که رمان با راوی سوم شخص بازگو میشود. راوی به صورت ابژکتیو درست مثل دوربین فیلمبرداری روسلان را تعقیب میکند و حرکات و سکناتش را شرح میدهد. این امر در عین سادگی بسیار مهم است. راوی انسانی، موجودی حیوانی را دنبال میکند و ادراکاتش را از رفتارهای این حیوان توصیف و تصویر میکند. حالا این سوال پیش میآید که چرا راوی سراغ باقی موجودات پیرامونش نمیرود؟ چرا مثلا استیورا را انتخاب نمیکند. راوی رابطه فرمانپذیر وفرماندهنده را از این طریق به نوعی تفاوت سخنی تعبیر میکند. با این طرز تلقی موافق هستید یا نه؟
حاتم قادری: درست است که این داستان درباره اردوگاه است، اما من فکر نمیکنم که این میزان تاملات و به اصطلاح برداشت سیاسی دست اول، مدنظر نویسنده باشد. درباره کلیلهودمنه درست میفرمایید، وقتی از زاویه شیر و حیوانات دیگر نگاه میکنید و از زبان حیوانات صحبت میکنید یعنی مماثلت انجام میشود. من با این امر مشکلی ندارم اما در اینکه نویسنده خواسته این مماثلت را برای ما برجسته کند تردید دارم. شاید حق با شما باشد، این اختلاف نگاه است. این به این معناست که تعابیر خودمان را در نقد ادبی گسترش دهیم. و بگوییم من اصلا کاری به نویسنده و فضای داستان ندارم، ولی اگر بگوییم که برداشت نویسنده است من تردید دارم. چون نشانههای کافی برای این برداشت در رمان وجود ندارد، یا حداقل من این نشانهها را در کتاب ندیدم که بخواهد این مماثلت را در ارتباط با قدرت برای ما تقویت کند.
پویا رفویی: ولی رگههایی در کتاب هست که با نوعی اسارت مطلق مواجه میشویم. منظورم از اسارت مطلق، وضعیتی است که اسیر بدون وجود اسیرکنندهاش همچنان احساس اسارت میکند و در اسارت خوشحال میشود. یعنی خودش را بر مبنای متغیر اسارت تعریف میکند.
حاتم قادری: من فکر میکنم این همدلی نویسنده با سگ است. اما در اینکه نویسنده لزوما خواسته پیامهای مشخص سیاسی را در قالب همدلی بگوید، تردید دارم. مگر اینکه بگویید نویسنده به کنار، حتی بگویید از همین نشانههای اندک میتوان اینطور برداشت کرد. این حق شماست که این کار را انجام دهید، اما فکر میکنم برای نشاندادن مماثلت در محور قدرت، نشانههای بیشتری لازم است.
پویا رفویی: به معنای سیاسی کلمه، دوران یعنی چه؟ سوژههای یک فضای سیاسی چگونه میتوانند بفهمند که دورانی به پایان رسیده یا دورانی ادامه پیدا کرده است. این هم در کتاب، مستقل از شخصیت روسلان مفهوم مهمی است که موجوداتی در یک دوران تالیف شدند و شکل گرفتند، حالا آن دوران به سر رسیده و نمیدانند چهکار کنند. اساسا هم متوجه نمیشوند که آن دوران به سر رسیده است. این در شرایط سیاسی چطور میتواند معنا پیدا کند؟ گاهی مقاومت میتواند شکل بگیرد ولی اینجا خبری از مقاومت نیست. مثلا خانم استیورا زن نیکدلی است و روابطی بشری دارد ولی در مواجهه با قدرت خیلی راحت آدمها را لو میدهد. چون میخواهد زندگی روزمرهاش را ادامه دهد. چه اتفاقی میافتد و اصلا -مستقل از کتاب- مفهوم دوران در فضای سیاسی یعنی چه؟ شکلگیری دوران در کتاب حالت خودش را دارد. اما در فضای سیاسی میدانم که دوران مفهوم پرتنشی دارد. به چه نحو میتوانیم مقتضیات دورانها را تشخیص بدهیم. شما بهعنوان استاد علوم سیاسی بگویید چه وقت میشود تحلیل کرد که دورانی تمام شده و دورانی دیگر آغاز شده است؟
حاتم قادری: ارایه تعریفی سرراست یک مقدار سخت است. بعضی موقعها که بچهها از من تعاریف خاص میخواهند، من به آرنت استناد میکنم. آرنت درباره انقلاب نوشته، انقلاب به جهت لغوی، تحولات کیهانی است، اما در نهایت یک تعریف سرراست از انقلاب سیاسی نمیدهد. چون برخی مسایل و امور تعریفپذیر نیستند. درباره دورانها هم به راحتی نمیشود گفت که ابتدایش و انتهایش کجاست. بهعنوان مثال اگر بگوییم در تاریخ ما دوران برخورد ایران با مدرنیته کجاست، نمیدانیم، تنها به برخی رویدادها اشاره میکنیم، مثلا به عباسمیرزا اشاره میکنیم. یا مثلا زمانی که رضاشاه برکنار شد، آیا دوران رضاشاه تمام شد؟ قاعدتا میگوییم نه، ولی به یک معنا بله، چون، اقتدار شهربانی و رضاشاه فرو ریخته. به یک معنا نه، چون بخشی از عواملش همچنان دارند ادامه حیات میدهند. به تعبیر من تا وقتی که محورهای اصلی یا عناصر و مولفههای اصلی یک دوران در حال حیات یا اِعمال قدرت هستند آن دوران هنوز ادامه دارد، هرچند ظاهرش برطرف شده باشد. مثلا نظام شاهنشاهی میرود ولی مولفههایش ادامه حیات میدهند. به یک معنا بخشی از نظام رفته و بخشی از آن مانده است. نباید تصور کنیم که دوران یک مجموعه کاملا متصلب است که همه با هم میآیند و همه با هم میروند، این اتفاق نمیافتد. حتی در برخی وضعیتها، هنوز یک طبقه یا یک وضعیت شکل نگرفته، یک وضعیتی هم منهدم شده که یک حالت برزخگونهای است. که این حالت را در آثار گرامشی، در دورانی از ایتالیا شاهدیم. پس وقتی مولفههای یک دوران بتوانند وضعیت حداکثری خودشان را حفظ کنند دوران برقرار است، ولی اگر این مولفهها شروع به ضعیفشدن یا استحالهرفتن کنند، دوران نیز در حال تضعیف است که البته تضعیف هم به معنای انهدام مطلق نیست و گسست مطلق صورت نمیگیرد، بلکه گسستهای نسبی و استحاله اتفاق میافتد. ممکن است چند دهه بگذرد و هنوز تلاطمها و امواج یک دوره مانده باشد. موسولینی خودش سال 45 اعدام شده، اما هنوز برخی از وزرا یا نزدیکان موسولینی 35 سال بعد به او وفادارند. وفاداری برخی به خاطر توجیه خودشان است و وفاداری برای برخی به خاطر آن است که با این مولفهها درگیر هستند و درگیریشان درونی است. مثلا گوبلز در کنار هیتلر، که میگوید من هم خودکشی میکنم یا استالینیستها را ببینید. خاطرات حزب توده را نگاه کنید. برخی میگویند که آن دوران سپری شده، اما هنوز برخی با مولفههای آن دوران زندگی میکنند. برعکس آن مثالی برای شما بزنم. مریم فیروز را نگاه کنید، او همسر کیانوری است و یکی از اولین زنانی که میخواست ایران تجدد داشته باشد. ولی اگر خاطراتش را نگاه کنید در خیلی جاها میگوید که باید از کیا بپرسم، یعنی رفتار یک زن سنتی را دارد چون برخی از مولفهها همچنان در او حضور دارد. میخواهم بگویم که بحث پیچیده است و به راحتی نمیتوانیم بگوییم که یک دوران تمام شده است. دوران ذرهذره میرود. بعضی اوقات ممکن است با تصادمهای شدید بخشی از پیکره آن بریزد ولی جویبارهایش همچنان در درون آدمها و مجموعهها به حیات خویش ادامه میدهد.
پویا رفویی: کل ماجرا همین است. هیچ دورانی صبر نمیکند تا همه آدمها را اقناع کند و بعد دگرگون شود، مثل شخصیت حاج کاظم در آژانس شیشهای، نمیتواند بپذیرد که دوران او تمام شده است، علایم نابهنجاری بروز میدهد. یا مثل شخصیت سنمار در رمان سلوک محمود دولتآبادی که او هم قبول نمیکند رادیو شوروی 15سال است که بخش فارسیزبان ندارد، رادیو را همچنان روی آن موج گذاشته و هرشب سر ساعت 9منتظر است.
حاتم قادری: یکی از زمینههایی که ادبیات میتواند روی آن کار کند، نشاندادن وضعیت پیچیده آدمهاست. الان نگاه کنید، این آدم البته یکجوری مخوف است. وفاداری فردین ثابتی نه در این دوران، که در آن دوران است. البته قاعدتا هم باید وفادار بماند. ولی خیلی از آدمهایی که به این میزان هم درگیر نیستند باید وفادار میماندند. این خیلی طبیعی است. وقتی صدام در عراق ساقط میشود خیلیها همچنان به او وفادار میمانند. در افغانستان و ایتالیا و آلمان و روسیه هم. این در خیلی جاها اتفاق میافتد.
پویا رفویی: گزارش ادموند برک از انقلاب فرانسه شاید در اینجا به درد بخورد. بهخصوص از این بابت که یک ضدانقلاب گزارش خود را از انقلاب عرضه میکند. به نظر برک، هیولای سرکوب پس از مدتی به ناچار لباس حریرزنانه میپوشد از چشم او، ترس حالت پایداری نیست، پس از مدتی به تحقیر تبدیل میشود. شخصا آنچه نویسنده از آن با عنوان دوران اسارت یاد میکند، نوعیگذار از ترس به تحقیر را در خود مستقر دارد. مستقل از اختلاف در نقش شخصیت روسلان در رمان ولادیموف، اینگذار از ترس به تحقیر و توامان جایگزینشدن ابتذال در فضای وحشت از منظر شما چگونه است؟
حاتم قادری: با عرض معذرت، من موافق نیستم. بحث آیزایا برلین، بحث خوبی است، وقتی آرمانشهرها را توصیف میکند که نمونهاش آرمانشهر شوروی است، میگوید اینها همه تخممرغها را شکستند که املت درست کنند، آخر هم نشد. میگوید من برلین هستم و شاید حرفهایی که میزنم خواننده را مجذوب نکند ولی میگویم زندگی همین است و باید بهبود نسبی برقرار شود. من فکر میکنم اتفاقی که در کتاب میافتد تحقیر نیست، یک آرمان بزرگ است که شما با پوچی و فروپاشی آن روبهرو میشوید. یکسری چیزها دمدستی میشود، همین فروپاشی دمدستی میشود. مثل اینکه شما یک کاخ رفیع داشته باشید، که همیشه برای شما هالهای از قدرت است، هالهای از خرد برتر و توانایی الهیگونه است. ولی یکدفعه این کاخ میپاشد. پس حس تحقیر ندارید، حس دمدستی بودن میکنید. حسی به نام ابهام دارید، گیج میشوید. مثل دیوار برلین که فرو ریخت. آدمهایی که در کتاب رها شدند آدمهای تحقیرشده نیستند. آدمهاییاند که از یک موقعیت ایدئولوژیک ستبر، گذار میکنند. وضعیتی که آدمها یک مقدار و نه زیاد به حال خودشان رها شدهاند. یکدفعه احساس میکنند که چقدر بشری و زمینی هستند، چقدر زمینی رفتار میکنند، چقدر کوچکاند، چقدر اهدافشان فردی و جزوی است. شاید شما در مورد این تعبیر تحقیر را بهکار میبرید. ولی من فکر میکنم که از آن ابهت هالهای به مرتبه جزویت میرسد و این را حس میکند. منظورم سگ نیست، از آدمها حرف میزنم. دیگر کسی تحقیر نمیشود، فقط حس جزویت میکند و نمیتواند خودش را تطبیق دهد. ممکن است که شما این را حقارت تعبیر کرده باشید. من حقارت نمیبینم، در واقع طرف یکدفعه حس میکند که دو متر قد ندارد، یکمترو60سانتیمتر قد او است، آن دو متر قد خودش را در سایه استالین و نظام شوروی میبیند. قد واقعی خودش کم بوده، بعضی وقتها حتی خودش را از قد واقعی خودش کمتر هم میبیند، چون با مشکلاتش نمیتواند کنار بیاید. وقتی آدمها برای اینکه با مشکلات راه بیایند آموزش ندیده باشند، کمتر از چیزی که به واقع توان دارند، جلوه میکنند. بعد هم ممکن است که در واقعیت زندگی کنند، قد یک متر و 60 را یک مترو 70 ببینند. برک، محافظهکار است. مساله او، نظام لویی شانزدهم نیست. او تنها از ترسهای ترمیدور حرف میزند. درست است که از وحشت و ترور حرف میزند، ولی خواست او متکی بر نظامی است مبتنی بر سنت و ارزشهای محافظهکارانه.
پویا رفویی: چیز دیگری که در رمان مشهود است، جابهجا شدن مفهوم سعادت است. اینکه حس خدمتگزاری و قدرشناسی جای خودش را به بیرون میدهد.
حاتم قادری: دقیقا همینطور است. آن هاله شکسته شده و حالا آدمها سعادت خودشان را خواه و ناخواه در پرتو هاله میبینند، وگرنه هاله وجود ندارد. برای همین یکی جایگاهش را زودتر منطبق میکند و یکی دیرتر. ولی بالاخره باید خودشان و سعادت را باز تعریف کنند. شاید در زمان استالین، عدهای بتوانند زندگی خصوصیشان را مخفیانه طراحی کنند، ولی بالاخره هاله قدرت حضور دارد. همانطور که شما در «ظلمت در نیمروز» و «1984» در چهره برادر بزرگتر این هاله قدرت را میبینید، هرقدر هم نخواهید برادر بزرگتر را ببینید او خودش را به شما نشان میدهد. ولی وقتی برادر بزرگتر نباشد شما باید خودتان را تعریف کنید، لذت شما چیست، کار شما چیست، سعادتتان چیست و این همان بحث تداوم فرمانپذیری است.
احمد غلامی: چیزی که برای من بسیار جالب بود شخصیت خانم استیورا و ژولیده بود. به نظر من آنطور که شما تعبیر میکنید ژولیده بهترین تصمیم را در داستان میگیرد، خودش را از این وضعیت جدا نمیکند و با اینکه وضعیت تازهای برای او دست و پا شده و خانوادهاش منتظرش هستند، تردید میکند و در آخر از قطار پیاده میشود. شاید او تنها کسی است که به نوعی به روسلان نزدیک است. سگ نگهبان و زندانی، از دو طیف مختلف، یکی خودش مورد شکنجه بوده و دیگری پلیس محافظ اما هردو به وضعیت وفادارند. ژولیده احساس میکند که دوران بیرون از اینجا دوران او نیست. دوران او درست همینجا پیش این زن و ماندن در همین وضعیت است. نظر شما چیست؟
حاتم قادری: ببینید ژولیده کسی است که کاملا تهی شده، تنها زندانی آن اردوگاه هم نیست. یعنی اینطور نیست که همه زندانیها بروند و او بماند. نویسنده او را تفالهشده تصویر میکند. او حتی اینقدر نمیتواند برای خودش شخصیتی قایل شود که برگردد و پای شخصیت خودش بایستد. او از کسانی است که در این مجموعه کاملا تباه شدهاند. اما روسلان خودش را تفاله نمیبیند.
احمد غلامی: یعنی شما اصلا احساس همدردی با ژولیده نمیکنید؟
حاتم قادری: من برای او حس تاسف دارم، یعنی یک مقدار بهتر میتوانم حسیات او را تحلیل کنم. حتی شاید یک مقدار هم او را سرزنش کنیم. میفهمم که از درون تهی شده، انرژی ندارد و نمیتواند دوروبر خودش را سامان جدیدی دهد. استیورا که یک شهروند عادی در نظام شوروی است و همچنان هاله ترس در او هست، به جای اینکه عاقلانه فکر کند، به غریزه عمل میکند. اما ژولیده حتی به این حد هم نمیرسد. معلوم نیست که چرا و به چه دلیلی ژولیده به زندان افتاده است. ممکن است که از ابتدا یک آدم تهی بوده باشد ولی در آنجا این امر بروز کرده. مثل اینکه اینها آخرین قربانیانی هستند که اراده و شعور و انگیزه از آنها سلب شده است. به این معنا من ژولیده را میفهمم. یعنی حتی نمیتواند روی پایش بایستد ولی استیورا همچنان از خودش صیانت میکند، حتی با لودادن و حتی با اینکه نخواهد قهرمان باشد. اصلا نیازی نیست که قهرمان باشد، میگوید من از خودم دفاع میکنم.
پویا رفویی: یکی از نکاتی که در «روسلان وفادار» مشهود است، تغییر مکان و به تبع آن ادراک زمان در برخورد با نیروهای قدرت است. رمانهای قرن نوزدهمی روسیه، مثل خاطرات خانه مردگان داستایوسکی و رستاخیز تولستوی قدرت سیاسی خود را در مکانی به اسم «زندان» تمرین میکند؛ ولی در «روسلان وفادار» این مکان به اردوگاه تبدیل شده است زمان پیش از زندان نیز جای خود را به زمان پس از اردوگاه داده است. شما از چشمانداز استاد علوم سیاسی اینگذار از زندان به اردوگاه را چطور ارزیابی میکنید؟ در زندان رمانهای قرن نوزدهم روسیه، امکان قهرمانشدن و رستگاری کاملا فراهم است، اما در اردوگاههای شوروی آنطور که در «روسلان وفادار» میخوانیم، جز حقارت و سردرگمی چیز دیگری بیرون نمیآید. منشأ این تمایز چیست؟
حاتم قادری: اردوگاه و زندان یک صورتبندی است. فکر میکنم وقتی به آثار قبلتر هم برگردید شاهد یکسری پدیدههای شبهاردوگاهی هستید. از فرآیند رستگاری نام بردید، عمدتا به این دلیل است که محکومان در اردوگاه از نیروی کارشان هم استفاده میکنند، یعنی فعالیتشان اقتصادی هم هست. ولی این را میپذیرم که در مفهوم گسترده، اردوگاه، یک پدیده مدرن است.
اردوگاه در شوروی به یک معنا بود و در آلمان به معنای دیگر، حتی در ایتالیای موسولینی هم معنای دیگری داشت. نمونههای امروزی آن کرهشمالی یا چین است. به نکته دوم که به عقیدهام مهمتر است بپردازم؛ چه اردوگاه را در نظر بگیریم و چه زندان را، اینها یک صورتبندی است و این صورتبندی با چگونگی اقتداری که باید ورزیده شود یا اقتداری که باید کاربردهای خودش را داشته باشد، در ارتباط است. دورهای را در نظر بگیرید که سلطنت به هم ریخته، واتیکان ضعیف شده و آزادیخواهی رو به گسترش است. صنعتگری آمده و سنتها دارد از بین میرود. در چنین دورانی ژوزف دومَستر، متفکر قرن نوزدهمی و متاثر از انقلاب فرانسه که در ایران کمتر شناخته شده است، اثری دارد که مجموعه یادداشتهایش در پترزبورگ است. این یادداشتها بسیار به «روسلان وفادار» نزدیک است، چراکه خاستگاه هردو نیز یک سرزمین است.
یادداشتهایی صریح و برهنه که در آن نویسنده این تفکر را مطرح میکند که باید علیه همه جریانهای جدید ایستاد و به نوعی به رستگاری متکی بر کلیسا بازگشت و اقتدار سنتی را بر قرار کرد. اصلا هم به دنبال درک سازوکار عالم نیست.
اینکه سازوکار عالم را فقط خدا میداند و ما صرفا وسایلی در خدمتش هستیم و به نکته مهمی اشاره میکند که نشان میدهد همه این صورتبندیها یک وضعیت قدرتی هستند، در نظامهایی که «روسلان وفادار» پدید آمده، دژخیم کاملا آشکار است. به این دلیل که خشونت تقدیس شده. یعنی در انقلاب روسیه و حتی قبل از آن وقتی پوپولیستها علیه تزار فعالیت میکردند، در واقع خشونت را تقدیس میکردند. شما داستایوسکی و کتاب «جنزدگان» یا «تسخیرشدگان» او را نگاه کنید، عدهای از ترور و قتلهای همگروهیهای خود استفاده میکنند. اگر اشتباه نکنم برادر لنین، هم در این ماجرا هست و داستایوسکی هم بهطور استعاری به آن اشاره میکند.
پس نظام کمونیستی میپذیرفت که خشونت برایگذار از وضعیت موجود به وضعیتی که باید پدید بیاید یک امر ذاتی و ضروری است. یعنی آن تصور که باید دولت خود به خود فرو بریزد، عملی نشد، پس باید در وضعیت درگیریهای طبقاتی، این امر را انجام دهند. اردوگاهها، وضعیتی که بر انسانها اعمال میکردند از یک تیرباران ساده مخوفتر است، به این دلیل که با روح و روان انسانها سروکار دارد. داستایوسکی هم یادداشتهایی از تجربه نیمهتمام اعدامش دارد و یادداشتهایی درباره زندانیها دارد؛ فضاهایی زیرزمینی که روح انسان در آنجا منکوب میشود و اردوگاه هم به خدمت این تفکر درمیآید. آنها به یک معنا میخواهند سیطره خودشان را تثبیت کنند. سیطرهای که حتی میتواند خرسندی ذاتی و روانی هم برایشان ایجاد کند.
اینجا دیگر با از بینبردن آدمها کار پیش نمیرود، بلکه باید این مهر و نشان همواره در آدمها بماند. فوکو نیز در کتابهایش میگوید، شکنجه اعمال میشود، اما مهمتر از آن باید این ضربوجرح در بدن آشکار شود تا هم دیگران متنبه شوند و هم صاحب قدرت خودش را اعمال کند. پس اردوگاه شکلی پیچیدهتر از زندان است. آنجاست که خشونت بیشتر و البته ماندگارتر اعمال میشود.»
پویا رفویی: شروع «روسلان وفادار» ظاهرا به شرایط پس از تعطیلی اردوگاهها ارجاع مییابد. دورانی که استالین مرده و بیانیه محرمانه خروشچف فضای نسبتا بازی در شوروی ایجاد کرده است. در عنوان فرعی رمان کلمه «فاجعه» تاکیدی به نظر میرسد. شخصیتهای رمان همگی موجودات پس از فاجعهاند. اردوگاهها تعطیلاند. علیالاصول رهایی محقق شده، اما از چشمانداز روسلان، این تمام مملکت است که به اردوگاه مبدل شده است. در موخرهای که خانم وزیری به کتاب افزودهاند، چنین برمیآید که روسلان با روسیه قرابت واژگانی دارد. «فاجعه» در رمان به چه اتفاقی اشاره دارد؟ به بیان بهتر، فاجعه سیاسی چگونه رخ میدهد؟ چنانچه به مفهومی تحت عنوان فاجعه سیاسی معتقد باشیم، خصایص آن چیست؟
حاتم قادری: این وضعیتی که در روسلان وفادار توصیف میکنید و تعبیری هم که در زیرعنوان کتاب آمده، فاجعه در دورانی است که آن وضعیت از بین رفته و هرچه هست توصیف این وضعیت از نگاه نویسنده است. توجه داشته باشید که در نظام شوروی اصلا حوزه خصوصی موضوعیت ندارد، کمی بورژوایی هست که باید منهدم شود.
آدمها همه باید بهعنوان نمادهای لایبنیتسی در خدمت جامعه کلان قرار گیرند. برای همین ممکن است طرفداران نظام کمونیستی بگویند اینها بخشی از حیثیت بورژوازی است، اینکه از بین رفتن حوزه خصوصی یا عمومی، بخشی از فاجعه است و اینها اتفاقا در حالگذار است. این شکلی است که در حال سپریشدن است و دارد یک وضعیت دیگری ایجاد میشود و وقتی به آن وضعیت برسیم همهچیز یک شکل آرمانی و مطلوب خودش را پیدا میکند. من نگاه نویسنده را از کسانی که اردوگاه را برپا میکنند، تفکیک میکنم و از طرف دیگر با کسانی که در اردوگاه زندگی میکنند. وقتی ما تعبیر فاجعه را به کار میبریم داریم ذهن فرضی روسلان را نسبت به وضعیتی که پیش آمده بازخوانی میکنیم.
در موخره کتاب این بحث مطرح میشود که: روسلان به دنبال جامعه آرمانی نیست، جامعه آرمانی جامعهای بود که در آن زندگی میکرد، از دسترفتن جامعه آرمانی و از دسترفتن آن آموزهها برای او میتواند فاجعهبار باشد. در واقع از زاویه نگاه نویسنده به قضایا نگاه میکنیم، به اینترتیب میتوانیم فاجعه را تفکیک کنیم.
اینکه آیا فاجعه برای روسلان رخ داده یا برای اردوگاهنشینان، یا سیستم و یا کسانی که از بیرون نگاه میکنند. این دسته نگاهشان معطوف به این مقوله است که بر انسان اردوگاه چه گذشته است، اما از نگاه کسانی که در درون وفادار هستند، فاجعه از دسترفتن چیزی است که خوب بود و باید میبود اما از دست رفته است.
از نظر اردوگاهنشینان، فاجعه چیز دیگری است. گاهی اردوگاهنشینان را هم رها کنید، میبینید که سرگشته و سردرگم میشوند، چراکه جز زندگی اردوگاهی، تصور دیگری برای زندگی ندارند. پس باید فاجعه را از زوایای مختلف بررسی کنیم.
به بحث قبلیام برمیگردم و تعبیر دیگری را به کار میبرم: روسلان بخشی از آن سیستم خشن است اما ما و ژروف دومستر، خشونت را میبینیم چون در بینشمان میگنجد. اما روسلان آن را بخشی از تکلیف، وظیفه طبیعی یا رسالت خودش میداند.
روسلان به دلیل ویژگیهایش خیلی راحت میتواند وفادار باشد. میتوان به داستان مشابه دیگری هم اشاره کرد که البته به فاجعهباری روسلان وفادار نیست؛ داستان «سگ سیاه و سگ سفید» رومن گاری. این داستان هم نشان میدهد که چگونه سگ در خدمت تبعیضنژادی قرار میگیرد و با تربیت میشود او را برگرداند.
مثلا در سگ سیاه، سگ سفید با تربیت میتوان منش سگ یا خصم را نسبت به آن تجدید تعریف کرد، اما در روسلان این اتفاق نمیافتد. فاجعه از نظر روسلان این است که جامعه آرمانشهر او فرو پاشیده است. اردوگاهنشینان هم بعضا آوارهاند مگر آنها که چشمانداز مثبت دارند. ولی برای آنها که از بیرون نگاه میکنند فاجعه معطوف به چیزی است که از دست رفته، همان آرمانشهر روسلان که در واقع فاجعه از منظر نویسنده است.
پویا رفویی: در صفحات 59 و 60 رمان، صحنهای است که در آن بر تن یک غیرمحکوم، اونیفورم خاکستری محکومان را میپوشانند. میخواهند به روسلان و باقی سگها یاد بدهند که به دور از هر ملاحظه سیاسی، فقط شرطی شوند. اینجاست که روسلان با سگ پاولف، قرین میشود. میتوان با استفاده از تعبیرات فیلسوف سیاسی معاصر رنه ژیرار به این نتیجه رسید که در اردوگاه «سیاست سر» به «سیاست تن» مبدل میشود. برای روسلان حتی دلایل ایدئولوژیک هم مهم نیست. همین که لباس خاکستری محکوم بر تن کسی باشد، کافی است تا حمله کند، خدمت کند و از انجام ماموریت محوله سرخوش باشد. با استفاده از تعبیرات آقای دکتر قاصدی، میتوان بر این منوال به این نتیجه رسید که خشونت جای خودش را به منزلت میدهد. میخواستم نظر شما را در این باره بدانم.
حاتم قادری: درست میگویید. اینها در حوزه نشانهشناسی است. نشانههایی که در خدمت درونیکردن کسی است که قرار است فاعلیتی بر عهده داشته باشد. وقتی از خشونت میگویم منظورم کسی نیست که این کار را انجام میدهد.
در واقع آن سیستمی است که فرد خشن نیازمند آن است و این در خدمت آن سیستم قرار میگیرد و پذیرفته میشود که باید اینگونه رفتار کند. در فرض ژوزف دومستر برداشتن سیستم مشکل است. بعد از فروپاشی نازیسم، فاشیسم و بعدا حتی در مورد روسها با تهدید بیشتر این نهاد شکل میگیرد. معمولا عدهای میتوانند در خدمت این نهاد قرار بگیرند، یا خودشان در آن نقش قرار گیرند. آزمایشهایی که در آمریکا و جاهای دیگر صورت گرفته نشان میدهد که چگونه آدمها با آزمایش میتوانند، خدمت به این سیستم را بپذیرند و نماد این قضایا باشند. در واقع این نهاد یک نظام انسانی است.
چه بسا لایههای بیرونی انسانی ما را بگیرند آشکار شود که در ما یکسری گوریل وجود دارد که سمتوسویشان به سمت پذیرش خشونت است. البته لازم نیست که همیشه آنها را بدطینت تصور کنیم. مشکلی که در جامعه ما وجود دارد، اینکه اغلب فکر میکنیم کسی که خشن است لزوما بدطینت است. اتفاقا یکی از کارکردهای مهم ادبیات چندسویه این است که نشان دهد در شرایطی حتی میتوان با آدم خشن هم همدلی نشان داد، بدون اینکه کارش مورد تایید قرار گیرد. روسلان جزو کسانی است که حس دلسوزری ما را برمیانگیزد. دستکم من اینطور بودم، وقتی که روسلان را میخواندم نگرانش بودم در حالی که نباید نگرانش باشم و باید فرض را بر این بگذارم که این سگی خبیث و در خدمت سیستم خشن است، این بخشی از آن سازوکار خشونتبار است. یکی از ویژگیهای کتاب هم همین است: حس همدلی خواننده را برمیانگیزد و چون سگ است این همدلی بیشتر هم میشود. در حالیکه شاید اگر انسان بود، همدلیمان کمتر میشد. روسلان چون زبانبسته است، پس اگر به جای روسلان انسانی انتخاب میشد شاید به این میزان موثر نبود، چراکه آن وقت دیگر بازی آدمها بود.
پویا رفویی: اگر «روسلان وفادار» را با «مزرعه حیوانات» مقایسه کنیم، در اثر اورول میبینیم که سگها در تاریکی حاضرآمادهاند تا یورش ببرند. اما در «روسلان وفادار» ولادیموف در پی آن است که نیروی سرکوب را بیشتر شخصیتپردازی کند. آیا میتوان گفت که ولادیموف جهان اورول را توسعه داده است؟
حاتم قادری: من کمی با شما زاویه دارم. به هر حال ما در مواجهه با کتاب تعابیری داریم و البته حق داریم به عنوان خواننده برداشتها و تعابیر خودمان را داشته باشیم؛ حتی اگر این تعابیر مدنظر نویسنده نباشد. من فکر میکنم کتاب فاقد سویه همدلی با روسلان نیست. این امر از عنوان کتاب، چه عنوان اصلی آن و چه عنوان فرعی این بر میآید. رمان نمیخواهد هشدار بدهد. هشدار، فرع ماجراست.
در اثر بولگاکف هم چنین سگی را دارید. در اینجا درندگی روسلان فرع است. در واقع وضعیتی وجود دارد که ما با آن همدلی داریم. البته من منکر هشدار آن نیستم اما معتقدم بیش از آن قصد دارد نشان دهد که چگونه آدمها در خدمت سیستم قرار میگیرند و اینکه هر آدم خشنی یک آدم بیهوده، فرصتطلب و سادیست نیست، بلکه تنها رسالت خود را انجام میدهد. به دلیل همین برانگیختن همدلی است که کتاب بسیار تاثیرگذار است. اما اگر روسلانِ ولادیموف موجودی درنده بود، احتمالا با تلف کردن او موافقت میکردیم، هرچند اندکی هم دلمان برایش میسوخت. مانند فیلمهای مستند حیات که نمیدانید با شکار همدلی کنید یا با شکارچی. اگر با شکار همدلی کنید شکارچی گرسنه است و اگر با شکارچی همدلی کنید شکار از دست میرود.
این بخشی از تعارض اجتنابناپذیری است که در چرخه خلقت وجود دارد. وضعیت روسلان به گونهای است که در دایرهای قرار گرفته که شرآفرین است، اما روسلان متوجه شرآفرینیاش نیست. شاید از اینرو است که با او همدلی داریم و نگرانش هستیم. فاجعه برای روسلان این است که در وضعیتی قرار گرفته که خودش فیالنفسه شری انجام نمیدهد و حتی به نوعی خیر است.
احمد غلامی: در این موضوع من به شما نزدیک هستم. فقط میخواهم بدانم که نویسنده از این حس همدلی چه هدفی را دنبال میکند. یا اصولا چه تفکری را مطرح میکند؟ بله، روسلان همدلی ما را برمیانگیزد. در مقابل، ما نسبت به شخصیت دیگر داستان؛ ژولیده بیشتر حس ترحم داریم. آنها هیچکدام قهرمان نیستند بلکه موجوداتیاند که مورد ظلم واقع شدهاند. حتی بعضی از آنها وقتی فرار میکنند دوباره به خاطر گرسنگی به اردوگاه برمیگردند. سگ اما همدلی ما را برمیانگیزد. سگی که هدفش خدمت است، خدمتی که بر اساس اصولی آن را دنبال میکند. میخواهم ببینم در این حس همدلی چه چیزی عاید ما میشود؟
حاتم قادری: در مقدمه کتاب آمده است که این روایت یک اتفاق واقعی است. اما نویسنده وضعیتی را ترسیم میکند که در آن اردوگاه بهعنوان یک مفروض شرآلود مطرح است. اما تمرکز اصلی داستان روی سگ است. به نظرم میآید که ویژگی برجسته کتاب این است که کسی را از جبهه خشونت به ما معرفی میکند و در عین حال نشان میدهد که میتوانیم با او همدلی داشته باشیم. یعنی تصور رایج ما از خوب و بد را برهم میزند و شاید عواطف ما را به این معنا درگیر میکند. شما دقیق میفرمایید، هیچکدام نه آن کسانی که در اردوگاه محبوس هستند و نه نگهبانهای انسانی، هیچکدام اینطور نیستند...
احمد غلامی: و آدمها هیچ چیز ویژهای ندارند که همدلی ما رابرانگیزند...
حاتم قادری: نمیدانم، اگر نویسنده دیگری بود به جای اینکه همدلی ما را برانگیزد نفرت ما را به روسلان و همدلی ما را نسبت به یکی از شخصیتهای داستان بر میانگیخت. شاید حتی نویسندهای میتوانست در قالب یکی از نگهبانان، روسلان را برای ما تداعی کند. ولی من فکر میکنم خود سگبودن و اینکه سگ وارد بازیهای انسانی میشود، خودش ابعاد جدیدی ایجاد میکند. ما انسانها میتوانیم بگوییم خود انسان مسوول است یا یک خرده بیرحمانهتر، بهتر بود خودش چشمش را باز میکرد و میدید برای چه وارد این بازی شده، یا بگوییم منافعش ایجاب میکرد که تن به این کار بدهد. ولی سگ منافعی ندارد. سگ براساس غریزهاش؛ وفاداری و نگهبانی در این منظومه انسانی گنجانده شده است. به همین دلیل ما همدلانه به او نگاه میکنیم.
احمد غلامی: اگر بپذیریم که شرافت به نوعی مترادف با اصولداشتن است حتی اگر در جبهه خشونت باشیم، چطور میتوان این گزاره را درباره وفاداری روسلان بررسی کرد و شرح داد؟
حاتم قادری: تعبیری که بهکار میبرید یک مقدار سنگین است. من از طرفی با شما موافق هستم اما از طرف دیگر نگران هستم که به واسطه این گزاره توجیه کنیم؛ کسانی که خشونت میورزند، حق دارند بگویند که ما انسانهای شریفی هستیم، چون بر نظرات خودمان ثابتقدم بودهایم. ولی ما فرض را بر این میگذاریم که انسان میتواند نور و تاریکی را در برهههای مختلف تشخیص دهد. یعنی معتقدیم که این نورها در این بدنها محبوساند و کافی است که انسان به وجدان خودش نگاه کند. بسیاری از آنها رفتار خودشان را وفادارانه انجام میدهند و حتی منفعتطلبانه هم نگاه نمیکنند. ولی روسلان سگ است و ما حسیات او را نمایندگی میکنیم و چون نمایندگیاش میکنیم و سرگشتگی او را میبینیم به شدت حس ما برانگیخته میشود. اما اگر به جای روسلان، انسان نگهبان بود، نویسنده دشوارتر میتوانست حس همدلی ایجاد کند. و حتی نگهبانی که به تعبیر شما کارش را با شرافت انجام میدهد، با پذیرش وضعیت، کشیشوار به خدمت قرارگاه درآمده و برای خودش رسالت قایل هست. اما چون ما روسلان را نمایندگی میکنیم خواه و ناخواه عواطفش را هم باید بیشتر بپذیریم.
احمد غلامی: من فکر میکنم اصلا نویسنده قصد ندارد آدمهایی را که در چنین وضعیتی قرار میگیرند، محکوم کند. بلکه میخواهد بگوید این وضعیت، نوع خاصی از آدمهایی را تربیت میکند که هنوز بارقههایی از انسانیت در آنها وجود دارد. بالاخره این وضعیت بر همه آنها حاکم است و هرکدامشان با نوع برداشتشان از آن وضعیت تصمیم میگیرند، چه کنند. مثلا زمانی که «صاحب سگه» کسی را میبرد تا تیرباران کند، لحظهای تردید میکند و دلش میخواهد زندانی را آزاد کند، اما زود این تردید از بین میرود. چراکه فکر میکند اگر او را آزاد کند، قطعا ناگزیر به خاطر گرسنگی و خستگی دوباره برمیگردد. آن وقت هم نگهبان، هم زندانی تیرباران میشوند. نویسنده هوشمندانه میگوید که آدمها را باید در وضعیت سنجید.
حاتم قادری: برداشت من این است که همدلی نویسنده با سگ بیشتر از آدمهاست، من مخالف نیستم که نویسنده آدمها را در وضعیتشان نشان دهد. روسلان را هم در وضعیتش نشان میدهد اما فکر میکنم تاکید اصلی نویسنده روی سگ است و نمیخواهد پیچیدگی وضعیت انسانها را مطرح کند. بین رفتوآمد بین حوزه انسانها و سگ و جاهایی که اینها با هم برخورد میکنند نکات تازهای کشف میشود و خواهناخواه کتاب جذاب میشود. ما از اردوگاه چیزهایی انتظار داریم مثل فقر، فشار، محرومیت و چه بسا اعدام که اینها به ما عرضه میشود اما به نظرم میآید که نویسنده بیش از اینکه بخواهد وضعیت انسانی را توصیف بکند در نظر دارد وضعیت قهرمان کتاب روسلان را تصویر کند. باز هم میگویم تعبیر من این است که: روسلان در یک سیستم خشن قرار گرفته و بهعنوان کشیش آن سیستم آن هم بهعنوان یک حیوان فاقد اختیار و مسوولیت عمل میکند.
پویا رفویی: مطلب جالبتوجهی که در روابط روسلان و سایر شخصیتها به چشم میخورد، نسبت میان سیاست و شر اخلاقی است. از زمان کانت به بعد، این مساله مبتلابه دولتهای مدرن بوده و هست. در نگاهی از دور، همه اعمال روسلان اخلاقی است. سوالی که پیش میآید این است که تا چه حد فرمانپذیری و اطاعت از مافوق عملی اخلاقی است؟ «وفاداری» تا کجا میتواند مفهومی سیاسی باشد؟ آدمها در حد رابطهای بینافردی میتوانند خائن یا وفادار باشند، اما وفاداری سیستم چطور امکانپذیر میشود؟ دولت مدرن با جایگزینکردن فرم سیاسی به جای بدن حاکم، مفاهیمی مثل وفاداری و عشق به قدرت بلامنازع سیاسی را بحرانی کردهاند. برای روسلانهای تاریخ مدرن، چه راه نجاتی از دوگانه شر اخلاقی و وفاداری سیاسی وجود دارد؟
حاتم قادری: با بخشی از بحث شما زاویه دارم، با بخشی از آن موافقم. روسلان ابدا موجود اخلاقی نیست. ولی رسالتمندی به او القا شده به خاطر ویژگیهای حیوانی او. اصولا درباره حیوانات نمیشود بحث اخلاق را طرح کرد، اخلاق در حوزه انسانها مطرح است. به این معنا اینطور نیست که روسلان اخلاقی رفتار میکند.داستایوسکی در «مفتش بزرگ» مینویسد، وقتی مسیح میآید میگوید، تو به چه کاری میآیی و با او اخلاقی برخورد نمیکند. بهعنوان رسالتش میگوید تو به چه کار خواهی آمد و به مردم چه چیزی عرضه میکنی. کاربردی نگاه میکند. کشیشبودن لزوما به معنای رفتار اخلاقی نیست. اگر اخلاقی رفتار میکرد، راجع به او داوری میکردیم، نه همدلی. ولی اگر منفک از بحث روسلان نگاه کنیم، حقیقت این است که بین کنش سیاسی و اخلاق میتوانید منظومههای متفاوتی را درنظر بگیرید. زمانی که اخلاق شما متعلق به یک منظومه است، کنش سیاسیتان متعلق به منظومه دیگر، درجه تفاوت زیادی میتوانید ببینید. اخلاق شما پیشامدرن است و کنش سیاسی شما میخواهد مدرن باشد. این تعارض و سردرگمی ایجاد میکند. ممکن است اخلاق و کنش سیاسی شما هردو متعلق به یک منظومه باشد ولو پیشامدرن یا مدرن، در اینجا بین آنها هماهنگی نسبی برقرار میشود. میگویم هماهنگی نسبی، نه هماهنگی کامل، به خاطر اینکه همواره بین اخلاق و کنش سیاسی شکافی وجود دارد که تنها در استثنائات ممکن است این شکاف برطرف شود. کنش سیاسی مقتضیات، ضروریات و لوازمی را میطلبد که اخلاق همواره با آن هماهنگ نیست. در یکی از رمانهای مورد علاقه من، «قطره اشکی در اقیانوس»، مانس اشپربر مینویسد، من نمیتوانم کسی را به جهتی سوق بدهم، حتی به مقاومت. کنش سیاسی از شما مقاومت میطلبد ولی اخلاق میگوید، من نمیتوانم زندگی شما را داو بگذارم. یعنی در جایی که کنش سیاسی و اخلاقی در یک منظومه است، شکاف برقرار میشود، چه برسد به اینکه در یک منظومه هم نباشند. یکی از بحرانهایی که ما در جامعه خودمان با آن روبهرو هستیم این است که اخلاق و کنش سیاسی ما متفاوت است. نه اخلاق، اخلاق سنتی است و نه کنش سیاسیمان مدرن است و نمیتواند باشد. برای اینکه دوپارگی یا چندپارگی را در مجموعه یا آدمهای خودمان داریم. این بخشی از معضلی است که نمیتوانیم به این راحتی بر آن غلبه کنیم. البته در یکجایی این منظومهها به هم نزدیکتر میشوند و این اتفاق در اساس میافتد. ولی باز یادآوری میکنم در نهایت اخلاق، وقتی استعلایی نگاه کند نمیتواند خودش را مقید به کنش سیاسی بداند. میتواند به آن نزدیک شود ولی کنش سیاسی الزامات و لوازم خودش را میخواهد. ممکن است بگویید که من به جهت اخلاقی نمیتوانم این کار را بکنم، آن موقع است که سیستم باید اینقدر انعطاف داشته باشد که به شما اجازه دهد به تعهدات اخلاقیتان وفادار باشید. همینجاست که بحث ژوزف دمستر پیش میآید، اینکه آیا سیستمی با این انعطاف گسترده میتواند برقرار شود؟ در نظامهای لیبرال کسی که سرباز است باید وظیفه را انجام دهد وگرنه باید محاکمه شود. اگر بگوید تردید دارم که در جبهه بایستم، باید عواقب آن را خودش تحمل کند چون اقتدار باید حفظ شود یعنی اخلاق اینجا شکاف برقرار میکند. من به کتاب روسلان برمیگردم و خیلی وارد بحث تئوریک نمیشوم. برای روسلان شر و خیر موضوعیت ندارد. اینجا بیاخلاقی اهانت نیست، یعنی فاقد اخلاق. ممکن است بگوییم اگر آدمی فاقد اخلاق است مذمتش میکنیم ولی میخواهم بگویم اخلاق اصلا برای روسلان موضوعیت ندارد چون در حیطه زیست و مکانیسم او نیست و اساسا در بیولوژیک او قرار ندارد. برای همین است که حس رقت و نه داوری ما را برمیانگیزد.
پویا رفویی: مبنای این سوال از متن رمان ناشی میشد. «وفاداری» ایدهای است که نقش مبنایی در کتاب ایفا میکند. «سگ» توامان هم مظهر وفاداری است و هم آماده است تا در دفاع از صاحبش به هر موجود ناشناختهای حمله کند. سوزان سانتاگ، در تبارشناسی پلیس، به دگرگونی مفهوم رفیق اشاره میکند. به زعم او، پلیس رفیقی است که مراقبت دلسوزانهاش از حد معینی تجاوز کرده. بالاخره روسلان مظهر وفاداری هست یا نه؟ اگر به خاطر تعطیلی اردوگاه، حیثیت التفاتیاش را از دست داده باشد، دیگر معلوم نیست به چه چیزی وفادار است؟ به هر حال وفاداری، همواره وفاداری به چیزی است.
حاتم قادری: وفاداری حیث التفاتیاش را از دست داده ولی وفاداری جزو مشترکات برخی از حیوانات و انسان است. اما لزوما اگر موجودی وفادار است، اخلاقی نیست. شما به یک اسب نمیگویید یا یک سگِ خانه نمیگویید که اخلاقی است، میگویید وفادار است. توجه داشته باشید که یک سگ وفادار است و یک سگ درنده است، روسلان هردویش هست. سگها میتوانند تواناییهای مختلفی داشته باشند، اما هیچکدام اخلاقی نیست. اخلاق جایی مطرح میشود که امکانپذیرش یا رد آن را داشته باشید، مسوولیت بپذیرید یا نپذیرید. نگهبان محاسبه میکند. با خودش میگوید، تو را تیرباران کنم یا نکنم؟ روسلان نمیتواند محاسبه اخلاقی کند. اخلاق یک امر انسانی است. از دوران پیش از ارسطو تا امروز اخلاق امر انسانی بوده، برای همین نمیتوانید رفتار اخلاقی برای روسلان قایل شوید نگاه کنید، گربهها به دلایل بیولوژیکیشان وفادار نیستند. نویسندهای چون صادق هدایت میگوید، سگها چاپلوس هستند، غذا که جلویشان بگذارید دم تکان میدهند اما گربهها میخورند و میروند. اگر بخواهید آن را بردارید شاید پنجول هم بکشد. برای همین میخواهم بگویم که به روسلان نباید از این زاویه نگاه کنیم. اینگونه ما سگ را وارد سیستم اخلاقی خودمان کردهایم. اما درباره تعبیر سانتاگ که اشاره کردید، به اعتقاد من تفاوتهایی وجود دارد. در نظامهایی مثل آمریکا پلیس میتواند از جنم رفاقت برخوردار باشد ولی در جایی دیگر مثل اتحاد جماهیر شوروی پلیس به شهروندان به چشم مظنون نگاه میکند نه بهعنوان رفیقی که باید حفظ شود. در جاهایی که ایدئولوژی تازه شکل گرفته، پلیس میتواند برای کسانی که هنوز در قلمرو دوستان قرار دارند نقش رفیق را بازی کند. در سازمانهای چریکی خودمان نگاه کنید، دیگری هم نقش ناظر و هم پلیس را داشته. در واقع رفاقت و نظامت توام بود. اما اگر شهروند مظنون باشد پلیس دیگر رفیق نیست. پس گفته سوزان سانتاگ را نباید تعمیم جهانشمول داد. اگر شهروند شما مظنون باشد پلیس همیشه به چشم مظنون به شما نگاه میکند. اینکه بالاخره باید جایی شما را گیر آورده و مچتان را بگیرد. آن وقت مانند «محاکمه»کافکا در چرخهای قرار میگیرید که باید اعتراف به گناهگاری کنید. یعنی بالاخره در زندان به گناهان واقعی و غیرواقعی خودتان اعتراف میکنید چون پلیس به شما مظنون است. به روسلان یاد دادند که به نوعی لباس به چشم مظنون نگاه کند و این برای او اخلاقی نیست.
احمد غلامی: در رمان بیشتر مفاهیم براساس مثلث شکل گرفته است. مثلا مثلث خدمت - خیانت - استحالهشدن، که سگ با آنها درگیر است.
حاتم قادری: در مورد این حس با شما موافق هستم ولی تعابیری چون خیانت یا مثلا شرافت تعابیری انسانیاند درحالیکه روسلان با نشانهشناسی خودش تشخیص میدهد، اما فکر نمیکند که من خائن شدهام یا نشدهام. او براساس آموزشی که به او داده شده با نشانهای که میشناسد رفتار میکند. نشانهشناسی دقیق حیوان که مورد بحث ماست چیزی در حد مطلق است امری که در انسانها نسبی میشود. برای روسلان مهم نیست که کسی خائن است یا خائن نیست. مهم نیست که در خدمت خروشچف است یا گورباچف یا استالین، او هیچکدام را نمیشناسد. هرکس را با این نشانهها جلوی او بیاورید خیال میکند که باید او را بگیرد. تفاوتش با انسان-کشیش این است که انسان از تحول برخوردار است، همان استحالهای که شما از آن میگویید. اگر به جای سگ، نگهبان بود میتوانستیم استحاله را ببینیم اما درباره سگ نمیتوانیم. سگ تنها حس ما را برمیانگیزد. و نویسنده به واسطه حیوانبودن روسلان، حس همدلی ما را نسبت به فردی از نهاد خشونت جلب میکند. در حالیکه اگر روسلان انسان بود ما مدام داوریاش میکردیم و میگفتیم چرا نمیروی، یا چرا میروی؟ چراهای ما یعنی داوری ما. پس فکر میکنم این مثلثها برای سگ موضوعیتی ندارد و تنها سبک نویسنده را میسازد.
احمد غلامی: سگه همیشه در همه مثلثها وجود دارد. مثلا «سگه، استیورا و زندانی.» من نمیگویم سگه این را میگوید، ساختار داستان را توصیف میکنم. «استیورا، روسلان و زندانی.» «صاحب، روسلان، زندانی.» «اردوگاه، شهرک، راهآهن.» منظور من استحاله، خدمت، خیانت در مورد سگه نبود. در مورد ترفندی بود که نویسنده برای ساختار کتابش فکر کرده.
حاتم قادری: من نمیتوانم داوری کنم. شما چون نویسنده هستید، حساسیت و شم نویسندگیتان راجع به چینشهایی که نویسنده برای داستانش دارد، قویتر است. ولی اگر به جای چهره سگ، چهره یک انسان بود شاید آن مثلثهای شما برای من محسوستر میشد.
احمد غلامی: آیا میتوانیم از فضای بالاتر و نه از دید سگ، اینطور برداشت کنیم که در نظامهای بسته نشانههایی را تعلیم میدهند که مهم نیست چقدر درست یا غلطاند، مهم این است که اگر از آن نشانهها تخطی کنید خیانت کردهاید. میشود چنین چیزی را به این رمان نسبت داد؟
حاتم قادری: اگر بحث سگ را حذف کنیم همینطور است. در چنین سیستمهایی در وهله اول میخواهند ارزیابی و داوری شما را سلب کنند تا قدرتشان را پرسشناپذیر جلوه دهند. پس هرقدر وفاداری بیشتر باشد پرسشناپذیری نظام قویتر است. برای همین است که روسلان با یکسری نشانهها یا اشارات خاص سمت و سوی خودش را پیدا میکند. به این معنا با شما موافقم اما باز هم میگویم این بازی انسانهاست. ولی اگر از من بپرسید که آیا این بین نظامها موضوعیت دارد، میگویم: بله. نظامها طراحیهایی میکنند یا تعابیری دارند. در تعبیری که در مورد نظام فاشیسم به کار میبرند، لایههایی پنهان است. لازم نیست نشانهها را با عقل و خرد خودمان بسنجیم، کافی است که نشانهها با لایههای پنهان ما جفتوجور شوند. نشانههای هر فرهنگ که عرضه شوند، به شکلی ناخودآگاه افراد آشنا به آن وفاداری نشان میدهند، مگر اینکه دچار شک یا دگراندیشی باشند.
پویا رفویی: در اینجا، میشود بابی باز کرد تحت عنوان تیپ انسان - حیوان که در تاریخ ادبیات و حتی ادبیات کلاسیک مسبوق به سابقه است. از کلیلهودمنه خودمان گرفته تا افسانههای لافونتن، مماثله انسان - حیوان مبنایی سیاسی دارد. به عبارتی، تفاوت در مرتبه با این مماثله و تمهید ادبی به تفاوتی سنخی بدل میشود. از یاد نبریم که رمان با راوی سوم شخص بازگو میشود. راوی به صورت ابژکتیو درست مثل دوربین فیلمبرداری روسلان را تعقیب میکند و حرکات و سکناتش را شرح میدهد. این امر در عین سادگی بسیار مهم است. راوی انسانی، موجودی حیوانی را دنبال میکند و ادراکاتش را از رفتارهای این حیوان توصیف و تصویر میکند. حالا این سوال پیش میآید که چرا راوی سراغ باقی موجودات پیرامونش نمیرود؟ چرا مثلا استیورا را انتخاب نمیکند. راوی رابطه فرمانپذیر وفرماندهنده را از این طریق به نوعی تفاوت سخنی تعبیر میکند. با این طرز تلقی موافق هستید یا نه؟
حاتم قادری: درست است که این داستان درباره اردوگاه است، اما من فکر نمیکنم که این میزان تاملات و به اصطلاح برداشت سیاسی دست اول، مدنظر نویسنده باشد. درباره کلیلهودمنه درست میفرمایید، وقتی از زاویه شیر و حیوانات دیگر نگاه میکنید و از زبان حیوانات صحبت میکنید یعنی مماثلت انجام میشود. من با این امر مشکلی ندارم اما در اینکه نویسنده خواسته این مماثلت را برای ما برجسته کند تردید دارم. شاید حق با شما باشد، این اختلاف نگاه است. این به این معناست که تعابیر خودمان را در نقد ادبی گسترش دهیم. و بگوییم من اصلا کاری به نویسنده و فضای داستان ندارم، ولی اگر بگوییم که برداشت نویسنده است من تردید دارم. چون نشانههای کافی برای این برداشت در رمان وجود ندارد، یا حداقل من این نشانهها را در کتاب ندیدم که بخواهد این مماثلت را در ارتباط با قدرت برای ما تقویت کند.
پویا رفویی: ولی رگههایی در کتاب هست که با نوعی اسارت مطلق مواجه میشویم. منظورم از اسارت مطلق، وضعیتی است که اسیر بدون وجود اسیرکنندهاش همچنان احساس اسارت میکند و در اسارت خوشحال میشود. یعنی خودش را بر مبنای متغیر اسارت تعریف میکند.
حاتم قادری: من فکر میکنم این همدلی نویسنده با سگ است. اما در اینکه نویسنده لزوما خواسته پیامهای مشخص سیاسی را در قالب همدلی بگوید، تردید دارم. مگر اینکه بگویید نویسنده به کنار، حتی بگویید از همین نشانههای اندک میتوان اینطور برداشت کرد. این حق شماست که این کار را انجام دهید، اما فکر میکنم برای نشاندادن مماثلت در محور قدرت، نشانههای بیشتری لازم است.
پویا رفویی: به معنای سیاسی کلمه، دوران یعنی چه؟ سوژههای یک فضای سیاسی چگونه میتوانند بفهمند که دورانی به پایان رسیده یا دورانی ادامه پیدا کرده است. این هم در کتاب، مستقل از شخصیت روسلان مفهوم مهمی است که موجوداتی در یک دوران تالیف شدند و شکل گرفتند، حالا آن دوران به سر رسیده و نمیدانند چهکار کنند. اساسا هم متوجه نمیشوند که آن دوران به سر رسیده است. این در شرایط سیاسی چطور میتواند معنا پیدا کند؟ گاهی مقاومت میتواند شکل بگیرد ولی اینجا خبری از مقاومت نیست. مثلا خانم استیورا زن نیکدلی است و روابطی بشری دارد ولی در مواجهه با قدرت خیلی راحت آدمها را لو میدهد. چون میخواهد زندگی روزمرهاش را ادامه دهد. چه اتفاقی میافتد و اصلا -مستقل از کتاب- مفهوم دوران در فضای سیاسی یعنی چه؟ شکلگیری دوران در کتاب حالت خودش را دارد. اما در فضای سیاسی میدانم که دوران مفهوم پرتنشی دارد. به چه نحو میتوانیم مقتضیات دورانها را تشخیص بدهیم. شما بهعنوان استاد علوم سیاسی بگویید چه وقت میشود تحلیل کرد که دورانی تمام شده و دورانی دیگر آغاز شده است؟
حاتم قادری: ارایه تعریفی سرراست یک مقدار سخت است. بعضی موقعها که بچهها از من تعاریف خاص میخواهند، من به آرنت استناد میکنم. آرنت درباره انقلاب نوشته، انقلاب به جهت لغوی، تحولات کیهانی است، اما در نهایت یک تعریف سرراست از انقلاب سیاسی نمیدهد. چون برخی مسایل و امور تعریفپذیر نیستند. درباره دورانها هم به راحتی نمیشود گفت که ابتدایش و انتهایش کجاست. بهعنوان مثال اگر بگوییم در تاریخ ما دوران برخورد ایران با مدرنیته کجاست، نمیدانیم، تنها به برخی رویدادها اشاره میکنیم، مثلا به عباسمیرزا اشاره میکنیم. یا مثلا زمانی که رضاشاه برکنار شد، آیا دوران رضاشاه تمام شد؟ قاعدتا میگوییم نه، ولی به یک معنا بله، چون، اقتدار شهربانی و رضاشاه فرو ریخته. به یک معنا نه، چون بخشی از عواملش همچنان دارند ادامه حیات میدهند. به تعبیر من تا وقتی که محورهای اصلی یا عناصر و مولفههای اصلی یک دوران در حال حیات یا اِعمال قدرت هستند آن دوران هنوز ادامه دارد، هرچند ظاهرش برطرف شده باشد. مثلا نظام شاهنشاهی میرود ولی مولفههایش ادامه حیات میدهند. به یک معنا بخشی از نظام رفته و بخشی از آن مانده است. نباید تصور کنیم که دوران یک مجموعه کاملا متصلب است که همه با هم میآیند و همه با هم میروند، این اتفاق نمیافتد. حتی در برخی وضعیتها، هنوز یک طبقه یا یک وضعیت شکل نگرفته، یک وضعیتی هم منهدم شده که یک حالت برزخگونهای است. که این حالت را در آثار گرامشی، در دورانی از ایتالیا شاهدیم. پس وقتی مولفههای یک دوران بتوانند وضعیت حداکثری خودشان را حفظ کنند دوران برقرار است، ولی اگر این مولفهها شروع به ضعیفشدن یا استحالهرفتن کنند، دوران نیز در حال تضعیف است که البته تضعیف هم به معنای انهدام مطلق نیست و گسست مطلق صورت نمیگیرد، بلکه گسستهای نسبی و استحاله اتفاق میافتد. ممکن است چند دهه بگذرد و هنوز تلاطمها و امواج یک دوره مانده باشد. موسولینی خودش سال 45 اعدام شده، اما هنوز برخی از وزرا یا نزدیکان موسولینی 35 سال بعد به او وفادارند. وفاداری برخی به خاطر توجیه خودشان است و وفاداری برای برخی به خاطر آن است که با این مولفهها درگیر هستند و درگیریشان درونی است. مثلا گوبلز در کنار هیتلر، که میگوید من هم خودکشی میکنم یا استالینیستها را ببینید. خاطرات حزب توده را نگاه کنید. برخی میگویند که آن دوران سپری شده، اما هنوز برخی با مولفههای آن دوران زندگی میکنند. برعکس آن مثالی برای شما بزنم. مریم فیروز را نگاه کنید، او همسر کیانوری است و یکی از اولین زنانی که میخواست ایران تجدد داشته باشد. ولی اگر خاطراتش را نگاه کنید در خیلی جاها میگوید که باید از کیا بپرسم، یعنی رفتار یک زن سنتی را دارد چون برخی از مولفهها همچنان در او حضور دارد. میخواهم بگویم که بحث پیچیده است و به راحتی نمیتوانیم بگوییم که یک دوران تمام شده است. دوران ذرهذره میرود. بعضی اوقات ممکن است با تصادمهای شدید بخشی از پیکره آن بریزد ولی جویبارهایش همچنان در درون آدمها و مجموعهها به حیات خویش ادامه میدهد.
پویا رفویی: کل ماجرا همین است. هیچ دورانی صبر نمیکند تا همه آدمها را اقناع کند و بعد دگرگون شود، مثل شخصیت حاج کاظم در آژانس شیشهای، نمیتواند بپذیرد که دوران او تمام شده است، علایم نابهنجاری بروز میدهد. یا مثل شخصیت سنمار در رمان سلوک محمود دولتآبادی که او هم قبول نمیکند رادیو شوروی 15سال است که بخش فارسیزبان ندارد، رادیو را همچنان روی آن موج گذاشته و هرشب سر ساعت 9منتظر است.
حاتم قادری: یکی از زمینههایی که ادبیات میتواند روی آن کار کند، نشاندادن وضعیت پیچیده آدمهاست. الان نگاه کنید، این آدم البته یکجوری مخوف است. وفاداری فردین ثابتی نه در این دوران، که در آن دوران است. البته قاعدتا هم باید وفادار بماند. ولی خیلی از آدمهایی که به این میزان هم درگیر نیستند باید وفادار میماندند. این خیلی طبیعی است. وقتی صدام در عراق ساقط میشود خیلیها همچنان به او وفادار میمانند. در افغانستان و ایتالیا و آلمان و روسیه هم. این در خیلی جاها اتفاق میافتد.
پویا رفویی: گزارش ادموند برک از انقلاب فرانسه شاید در اینجا به درد بخورد. بهخصوص از این بابت که یک ضدانقلاب گزارش خود را از انقلاب عرضه میکند. به نظر برک، هیولای سرکوب پس از مدتی به ناچار لباس حریرزنانه میپوشد از چشم او، ترس حالت پایداری نیست، پس از مدتی به تحقیر تبدیل میشود. شخصا آنچه نویسنده از آن با عنوان دوران اسارت یاد میکند، نوعیگذار از ترس به تحقیر را در خود مستقر دارد. مستقل از اختلاف در نقش شخصیت روسلان در رمان ولادیموف، اینگذار از ترس به تحقیر و توامان جایگزینشدن ابتذال در فضای وحشت از منظر شما چگونه است؟
حاتم قادری: با عرض معذرت، من موافق نیستم. بحث آیزایا برلین، بحث خوبی است، وقتی آرمانشهرها را توصیف میکند که نمونهاش آرمانشهر شوروی است، میگوید اینها همه تخممرغها را شکستند که املت درست کنند، آخر هم نشد. میگوید من برلین هستم و شاید حرفهایی که میزنم خواننده را مجذوب نکند ولی میگویم زندگی همین است و باید بهبود نسبی برقرار شود. من فکر میکنم اتفاقی که در کتاب میافتد تحقیر نیست، یک آرمان بزرگ است که شما با پوچی و فروپاشی آن روبهرو میشوید. یکسری چیزها دمدستی میشود، همین فروپاشی دمدستی میشود. مثل اینکه شما یک کاخ رفیع داشته باشید، که همیشه برای شما هالهای از قدرت است، هالهای از خرد برتر و توانایی الهیگونه است. ولی یکدفعه این کاخ میپاشد. پس حس تحقیر ندارید، حس دمدستی بودن میکنید. حسی به نام ابهام دارید، گیج میشوید. مثل دیوار برلین که فرو ریخت. آدمهایی که در کتاب رها شدند آدمهای تحقیرشده نیستند. آدمهاییاند که از یک موقعیت ایدئولوژیک ستبر، گذار میکنند. وضعیتی که آدمها یک مقدار و نه زیاد به حال خودشان رها شدهاند. یکدفعه احساس میکنند که چقدر بشری و زمینی هستند، چقدر زمینی رفتار میکنند، چقدر کوچکاند، چقدر اهدافشان فردی و جزوی است. شاید شما در مورد این تعبیر تحقیر را بهکار میبرید. ولی من فکر میکنم که از آن ابهت هالهای به مرتبه جزویت میرسد و این را حس میکند. منظورم سگ نیست، از آدمها حرف میزنم. دیگر کسی تحقیر نمیشود، فقط حس جزویت میکند و نمیتواند خودش را تطبیق دهد. ممکن است که شما این را حقارت تعبیر کرده باشید. من حقارت نمیبینم، در واقع طرف یکدفعه حس میکند که دو متر قد ندارد، یکمترو60سانتیمتر قد او است، آن دو متر قد خودش را در سایه استالین و نظام شوروی میبیند. قد واقعی خودش کم بوده، بعضی وقتها حتی خودش را از قد واقعی خودش کمتر هم میبیند، چون با مشکلاتش نمیتواند کنار بیاید. وقتی آدمها برای اینکه با مشکلات راه بیایند آموزش ندیده باشند، کمتر از چیزی که به واقع توان دارند، جلوه میکنند. بعد هم ممکن است که در واقعیت زندگی کنند، قد یک متر و 60 را یک مترو 70 ببینند. برک، محافظهکار است. مساله او، نظام لویی شانزدهم نیست. او تنها از ترسهای ترمیدور حرف میزند. درست است که از وحشت و ترور حرف میزند، ولی خواست او متکی بر نظامی است مبتنی بر سنت و ارزشهای محافظهکارانه.
پویا رفویی: چیز دیگری که در رمان مشهود است، جابهجا شدن مفهوم سعادت است. اینکه حس خدمتگزاری و قدرشناسی جای خودش را به بیرون میدهد.
حاتم قادری: دقیقا همینطور است. آن هاله شکسته شده و حالا آدمها سعادت خودشان را خواه و ناخواه در پرتو هاله میبینند، وگرنه هاله وجود ندارد. برای همین یکی جایگاهش را زودتر منطبق میکند و یکی دیرتر. ولی بالاخره باید خودشان و سعادت را باز تعریف کنند. شاید در زمان استالین، عدهای بتوانند زندگی خصوصیشان را مخفیانه طراحی کنند، ولی بالاخره هاله قدرت حضور دارد. همانطور که شما در «ظلمت در نیمروز» و «1984» در چهره برادر بزرگتر این هاله قدرت را میبینید، هرقدر هم نخواهید برادر بزرگتر را ببینید او خودش را به شما نشان میدهد. ولی وقتی برادر بزرگتر نباشد شما باید خودتان را تعریف کنید، لذت شما چیست، کار شما چیست، سعادتتان چیست و این همان بحث تداوم فرمانپذیری است.
احمد غلامی: چیزی که برای من بسیار جالب بود شخصیت خانم استیورا و ژولیده بود. به نظر من آنطور که شما تعبیر میکنید ژولیده بهترین تصمیم را در داستان میگیرد، خودش را از این وضعیت جدا نمیکند و با اینکه وضعیت تازهای برای او دست و پا شده و خانوادهاش منتظرش هستند، تردید میکند و در آخر از قطار پیاده میشود. شاید او تنها کسی است که به نوعی به روسلان نزدیک است. سگ نگهبان و زندانی، از دو طیف مختلف، یکی خودش مورد شکنجه بوده و دیگری پلیس محافظ اما هردو به وضعیت وفادارند. ژولیده احساس میکند که دوران بیرون از اینجا دوران او نیست. دوران او درست همینجا پیش این زن و ماندن در همین وضعیت است. نظر شما چیست؟
حاتم قادری: ببینید ژولیده کسی است که کاملا تهی شده، تنها زندانی آن اردوگاه هم نیست. یعنی اینطور نیست که همه زندانیها بروند و او بماند. نویسنده او را تفالهشده تصویر میکند. او حتی اینقدر نمیتواند برای خودش شخصیتی قایل شود که برگردد و پای شخصیت خودش بایستد. او از کسانی است که در این مجموعه کاملا تباه شدهاند. اما روسلان خودش را تفاله نمیبیند.
احمد غلامی: یعنی شما اصلا احساس همدردی با ژولیده نمیکنید؟
حاتم قادری: من برای او حس تاسف دارم، یعنی یک مقدار بهتر میتوانم حسیات او را تحلیل کنم. حتی شاید یک مقدار هم او را سرزنش کنیم. میفهمم که از درون تهی شده، انرژی ندارد و نمیتواند دوروبر خودش را سامان جدیدی دهد. استیورا که یک شهروند عادی در نظام شوروی است و همچنان هاله ترس در او هست، به جای اینکه عاقلانه فکر کند، به غریزه عمل میکند. اما ژولیده حتی به این حد هم نمیرسد. معلوم نیست که چرا و به چه دلیلی ژولیده به زندان افتاده است. ممکن است که از ابتدا یک آدم تهی بوده باشد ولی در آنجا این امر بروز کرده. مثل اینکه اینها آخرین قربانیانی هستند که اراده و شعور و انگیزه از آنها سلب شده است. به این معنا من ژولیده را میفهمم. یعنی حتی نمیتواند روی پایش بایستد ولی استیورا همچنان از خودش صیانت میکند، حتی با لودادن و حتی با اینکه نخواهد قهرمان باشد. اصلا نیازی نیست که قهرمان باشد، میگوید من از خودم دفاع میکنم.
روسلان سگ اردوگاه است؛ سگی تعلیم یافته برای نگهبانی از زندانیانی که حتی قادر به فرار نیستند. اما برای روسلان اهمیتی ندارد. او آموخته وظیفهاش را بهدرستی انجام دهد. روسلان با نشانهها سروکار دارد، نشانهها غریزهاش را تحریک میکنند که به کسی حمله کند یا مراقبش باشد. تمام زندگی روسلان در حفظ و صیانت از این نشانهها و واکنش نشاندادن بهموقع به آنهاست. اگر در صف زندانیان بینظمی رخ دهد گوشهایش تیز میشود یا اگر کسی قصد فرار داشته باشد از روی نشانهها باید بفهمد و به او حمله کند. تشخیص نادرست یا دیرهنگام برایش عواقب وحشتناکی دارد. تحقیرشدن، مرگ یا کنار گذاشتن از خدمت. روسلان به معنای واقعی زندگی سگی دارد. اما به این زندگی سگی خو کرده و جز آن راه دیگری نمیشناسد.برای همین وقتی اردوگاه فرو میریزد، زندگی برایش تمام میشود. این اردوگاه نکبتبار برای او گوشه دنج بهشت است. اردوگاه جایی است که در آنجا معنا مییابد و احساس بودگی میکند. از نگاه روسلان به یکی از نکبتبارترین دوره زندگی آدمها پیمیبریم، زمانی که سیاست و خشونت برهنه در برابر آدمها قرار میگیرد. بنمایه سیاسی اثر موجب شد تا از دکتر حاتم
قادری دعوت کنیم تا در میزگرد «شرق» به بحث و بررسی درباره این کتاب بپردازیم. این میزگردها را شیما بهرهمند، پویا رفویی و احمد غلامی برگزار میکنند.
پویا رفویی: یکی از نکاتی که در «روسلان وفادار» مشهود است، تغییر مکان و به تبع آن ادراک زمان در برخورد با نیروهای قدرت است. رمانهای قرن نوزدهمی روسیه، مثل خاطرات خانه مردگان داستایوسکی و رستاخیز تولستوی قدرت سیاسی خود را در مکانی به اسم «زندان» تمرین میکند؛ ولی در «روسلان وفادار» این مکان به اردوگاه تبدیل شده است زمان پیش از زندان نیز جای خود را به زمان پس از اردوگاه داده است. شما از چشمانداز استاد علوم سیاسی اینگذار از زندان به اردوگاه را چطور ارزیابی میکنید؟ در زندان رمانهای قرن نوزدهم روسیه، امکان قهرمانشدن و رستگاری کاملا فراهم است، اما در اردوگاههای شوروی آنطور که در «روسلان وفادار» میخوانیم، جز حقارت و سردرگمی چیز دیگری بیرون نمیآید. منشأ این تمایز چیست؟
حاتم قادری: اردوگاه و زندان یک صورتبندی است. فکر میکنم وقتی به آثار قبلتر هم برگردید شاهد یکسری پدیدههای شبهاردوگاهی هستید. از فرآیند رستگاری نام بردید، عمدتا به این دلیل است که محکومان در اردوگاه از نیروی کارشان هم استفاده میکنند، یعنی فعالیتشان اقتصادی هم هست. ولی این را میپذیرم که در مفهوم گسترده، اردوگاه، یک پدیده مدرن است.
اردوگاه در شوروی به یک معنا بود و در آلمان به معنای دیگر، حتی در ایتالیای موسولینی هم معنای دیگری داشت. نمونههای امروزی آن کرهشمالی یا چین است. به نکته دوم که به عقیدهام مهمتر است بپردازم؛ چه اردوگاه را در نظر بگیریم و چه زندان را، اینها یک صورتبندی است و این صورتبندی با چگونگی اقتداری که باید ورزیده شود یا اقتداری که باید کاربردهای خودش را داشته باشد، در ارتباط است. دورهای را در نظر بگیرید که سلطنت به هم ریخته، واتیکان ضعیف شده و آزادیخواهی رو به گسترش است. صنعتگری آمده و سنتها دارد از بین میرود. در چنین دورانی ژوزف دومَستر، متفکر قرن نوزدهمی و متاثر از انقلاب فرانسه که در ایران کمتر شناخته شده است، اثری دارد که مجموعه یادداشتهایش در پترزبورگ است. این یادداشتها بسیار به «روسلان وفادار» نزدیک است، چراکه خاستگاه هردو نیز یک سرزمین است.
یادداشتهایی صریح و برهنه که در آن نویسنده این تفکر را مطرح میکند که باید علیه همه جریانهای جدید ایستاد و به نوعی به رستگاری متکی بر کلیسا بازگشت و اقتدار سنتی را بر قرار کرد. اصلا هم به دنبال درک سازوکار عالم نیست.
اینکه سازوکار عالم را فقط خدا میداند و ما صرفا وسایلی در خدمتش هستیم و به نکته مهمی اشاره میکند که نشان میدهد همه این صورتبندیها یک وضعیت قدرتی هستند، در نظامهایی که «روسلان وفادار» پدید آمده، دژخیم کاملا آشکار است. به این دلیل که خشونت تقدیس شده. یعنی در انقلاب روسیه و حتی قبل از آن وقتی پوپولیستها علیه تزار فعالیت میکردند، در واقع خشونت را تقدیس میکردند. شما داستایوسکی و کتاب «جنزدگان» یا «تسخیرشدگان» او را نگاه کنید، عدهای از ترور و قتلهای همگروهیهای خود استفاده میکنند. اگر اشتباه نکنم برادر لنین، هم در این ماجرا هست و داستایوسکی هم بهطور استعاری به آن اشاره میکند.
پس نظام کمونیستی میپذیرفت که خشونت برایگذار از وضعیت موجود به وضعیتی که باید پدید بیاید یک امر ذاتی و ضروری است. یعنی آن تصور که باید دولت خود به خود فرو بریزد، عملی نشد، پس باید در وضعیت درگیریهای طبقاتی، این امر را انجام دهند. اردوگاهها، وضعیتی که بر انسانها اعمال میکردند از یک تیرباران ساده مخوفتر است، به این دلیل که با روح و روان انسانها سروکار دارد. داستایوسکی هم یادداشتهایی از تجربه نیمهتمام اعدامش دارد و یادداشتهایی درباره زندانیها دارد؛ فضاهایی زیرزمینی که روح انسان در آنجا منکوب میشود و اردوگاه هم به خدمت این تفکر درمیآید. آنها به یک معنا میخواهند سیطره خودشان را تثبیت کنند. سیطرهای که حتی میتواند خرسندی ذاتی و روانی هم برایشان ایجاد کند.
اینجا دیگر با از بینبردن آدمها کار پیش نمیرود، بلکه باید این مهر و نشان همواره در آدمها بماند. فوکو نیز در کتابهایش میگوید، شکنجه اعمال میشود، اما مهمتر از آن باید این ضربوجرح در بدن آشکار شود تا هم دیگران متنبه شوند و هم صاحب قدرت خودش را اعمال کند. پس اردوگاه شکلی پیچیدهتر از زندان است. آنجاست که خشونت بیشتر و البته ماندگارتر اعمال میشود.»
پویا رفویی: شروع «روسلان وفادار» ظاهرا به شرایط پس از تعطیلی اردوگاهها ارجاع مییابد. دورانی که استالین مرده و بیانیه محرمانه خروشچف فضای نسبتا بازی در شوروی ایجاد کرده است. در عنوان فرعی رمان کلمه «فاجعه» تاکیدی به نظر میرسد. شخصیتهای رمان همگی موجودات پس از فاجعهاند. اردوگاهها تعطیلاند. علیالاصول رهایی محقق شده، اما از چشمانداز روسلان، این تمام مملکت است که به اردوگاه مبدل شده است. در موخرهای که خانم وزیری به کتاب افزودهاند، چنین برمیآید که روسلان با روسیه قرابت واژگانی دارد. «فاجعه» در رمان به چه اتفاقی اشاره دارد؟ به بیان بهتر، فاجعه سیاسی چگونه رخ میدهد؟ چنانچه به مفهومی تحت عنوان فاجعه سیاسی معتقد باشیم، خصایص آن چیست؟
حاتم قادری: این وضعیتی که در روسلان وفادار توصیف میکنید و تعبیری هم که در زیرعنوان کتاب آمده، فاجعه در دورانی است که آن وضعیت از بین رفته و هرچه هست توصیف این وضعیت از نگاه نویسنده است. توجه داشته باشید که در نظام شوروی اصلا حوزه خصوصی موضوعیت ندارد، کمی بورژوایی هست که باید منهدم شود.
آدمها همه باید بهعنوان نمادهای لایبنیتسی در خدمت جامعه کلان قرار گیرند. برای همین ممکن است طرفداران نظام کمونیستی بگویند اینها بخشی از حیثیت بورژوازی است، اینکه از بین رفتن حوزه خصوصی یا عمومی، بخشی از فاجعه است و اینها اتفاقا در حالگذار است. این شکلی است که در حال سپریشدن است و دارد یک وضعیت دیگری ایجاد میشود و وقتی به آن وضعیت برسیم همهچیز یک شکل آرمانی و مطلوب خودش را پیدا میکند. من نگاه نویسنده را از کسانی که اردوگاه را برپا میکنند، تفکیک میکنم و از طرف دیگر با کسانی که در اردوگاه زندگی میکنند. وقتی ما تعبیر فاجعه را به کار میبریم داریم ذهن فرضی روسلان را نسبت به وضعیتی که پیش آمده بازخوانی میکنیم.
در موخره کتاب این بحث مطرح میشود که: روسلان به دنبال جامعه آرمانی نیست، جامعه آرمانی جامعهای بود که در آن زندگی میکرد، از دسترفتن جامعه آرمانی و از دسترفتن آن آموزهها برای او میتواند فاجعهبار باشد. در واقع از زاویه نگاه نویسنده به قضایا نگاه میکنیم، به اینترتیب میتوانیم فاجعه را تفکیک کنیم.
اینکه آیا فاجعه برای روسلان رخ داده یا برای اردوگاهنشینان، یا سیستم و یا کسانی که از بیرون نگاه میکنند. این دسته نگاهشان معطوف به این مقوله است که بر انسان اردوگاه چه گذشته است، اما از نگاه کسانی که در درون وفادار هستند، فاجعه از دسترفتن چیزی است که خوب بود و باید میبود اما از دست رفته است.
از نظر اردوگاهنشینان، فاجعه چیز دیگری است. گاهی اردوگاهنشینان را هم رها کنید، میبینید که سرگشته و سردرگم میشوند، چراکه جز زندگی اردوگاهی، تصور دیگری برای زندگی ندارند. پس باید فاجعه را از زوایای مختلف بررسی کنیم.
به بحث قبلیام برمیگردم و تعبیر دیگری را به کار میبرم: روسلان بخشی از آن سیستم خشن است اما ما و ژروف دومستر، خشونت را میبینیم چون در بینشمان میگنجد. اما روسلان آن را بخشی از تکلیف، وظیفه طبیعی یا رسالت خودش میداند.
روسلان به دلیل ویژگیهایش خیلی راحت میتواند وفادار باشد. میتوان به داستان مشابه دیگری هم اشاره کرد که البته به فاجعهباری روسلان وفادار نیست؛ داستان «سگ سیاه و سگ سفید» رومن گاری. این داستان هم نشان میدهد که چگونه سگ در خدمت تبعیضنژادی قرار میگیرد و با تربیت میشود او را برگرداند.
مثلا در سگ سیاه، سگ سفید با تربیت میتوان منش سگ یا خصم را نسبت به آن تجدید تعریف کرد، اما در روسلان این اتفاق نمیافتد. فاجعه از نظر روسلان این است که جامعه آرمانشهر او فرو پاشیده است. اردوگاهنشینان هم بعضا آوارهاند مگر آنها که چشمانداز مثبت دارند. ولی برای آنها که از بیرون نگاه میکنند فاجعه معطوف به چیزی است که از دست رفته، همان آرمانشهر روسلان که در واقع فاجعه از منظر نویسنده است.
پویا رفویی: در صفحات 59 و 60 رمان، صحنهای است که در آن بر تن یک غیرمحکوم، اونیفورم خاکستری محکومان را میپوشانند. میخواهند به روسلان و باقی سگها یاد بدهند که به دور از هر ملاحظه سیاسی، فقط شرطی شوند. اینجاست که روسلان با سگ پاولف، قرین میشود. میتوان با استفاده از تعبیرات فیلسوف سیاسی معاصر رنه ژیرار به این نتیجه رسید که در اردوگاه «سیاست سر» به «سیاست تن» مبدل میشود. برای روسلان حتی دلایل ایدئولوژیک هم مهم نیست. همین که لباس خاکستری محکوم بر تن کسی باشد، کافی است تا حمله کند، خدمت کند و از انجام ماموریت محوله سرخوش باشد. با استفاده از تعبیرات آقای دکتر قاصدی، میتوان بر این منوال به این نتیجه رسید که خشونت جای خودش را به منزلت میدهد. میخواستم نظر شما را در این باره بدانم.
حاتم قادری: درست میگویید. اینها در حوزه نشانهشناسی است. نشانههایی که در خدمت درونیکردن کسی است که قرار است فاعلیتی بر عهده داشته باشد. وقتی از خشونت میگویم منظورم کسی نیست که این کار را انجام میدهد.
در واقع آن سیستمی است که فرد خشن نیازمند آن است و این در خدمت آن سیستم قرار میگیرد و پذیرفته میشود که باید اینگونه رفتار کند. در فرض ژوزف دومستر برداشتن سیستم مشکل است. بعد از فروپاشی نازیسم، فاشیسم و بعدا حتی در مورد روسها با تهدید بیشتر این نهاد شکل میگیرد. معمولا عدهای میتوانند در خدمت این نهاد قرار بگیرند، یا خودشان در آن نقش قرار گیرند. آزمایشهایی که در آمریکا و جاهای دیگر صورت گرفته نشان میدهد که چگونه آدمها با آزمایش میتوانند، خدمت به این سیستم را بپذیرند و نماد این قضایا باشند. در واقع این نهاد یک نظام انسانی است.
چه بسا لایههای بیرونی انسانی ما را بگیرند آشکار شود که در ما یکسری گوریل وجود دارد که سمتوسویشان به سمت پذیرش خشونت است. البته لازم نیست که همیشه آنها را بدطینت تصور کنیم. مشکلی که در جامعه ما وجود دارد، اینکه اغلب فکر میکنیم کسی که خشن است لزوما بدطینت است. اتفاقا یکی از کارکردهای مهم ادبیات چندسویه این است که نشان دهد در شرایطی حتی میتوان با آدم خشن هم همدلی نشان داد، بدون اینکه کارش مورد تایید قرار گیرد. روسلان جزو کسانی است که حس دلسوزری ما را برمیانگیزد. دستکم من اینطور بودم، وقتی که روسلان را میخواندم نگرانش بودم در حالی که نباید نگرانش باشم و باید فرض را بر این بگذارم که این سگی خبیث و در خدمت سیستم خشن است، این بخشی از آن سازوکار خشونتبار است. یکی از ویژگیهای کتاب هم همین است: حس همدلی خواننده را برمیانگیزد و چون سگ است این همدلی بیشتر هم میشود. در حالیکه شاید اگر انسان بود، همدلیمان کمتر میشد. روسلان چون زبانبسته است، پس اگر به جای روسلان انسانی انتخاب میشد شاید به این میزان موثر نبود، چراکه آن وقت دیگر بازی آدمها بود.
پویا رفویی: اگر «روسلان وفادار» را با «مزرعه حیوانات» مقایسه کنیم، در اثر اورول میبینیم که سگها در تاریکی حاضرآمادهاند تا یورش ببرند. اما در «روسلان وفادار» ولادیموف در پی آن است که نیروی سرکوب را بیشتر شخصیتپردازی کند. آیا میتوان گفت که ولادیموف جهان اورول را توسعه داده است؟
حاتم قادری: من کمی با شما زاویه دارم. به هر حال ما در مواجهه با کتاب تعابیری داریم و البته حق داریم به عنوان خواننده برداشتها و تعابیر خودمان را داشته باشیم؛ حتی اگر این تعابیر مدنظر نویسنده نباشد. من فکر میکنم کتاب فاقد سویه همدلی با روسلان نیست. این امر از عنوان کتاب، چه عنوان اصلی آن و چه عنوان فرعی این بر میآید. رمان نمیخواهد هشدار بدهد. هشدار، فرع ماجراست.
در اثر بولگاکف هم چنین سگی را دارید. در اینجا درندگی روسلان فرع است. در واقع وضعیتی وجود دارد که ما با آن همدلی داریم. البته من منکر هشدار آن نیستم اما معتقدم بیش از آن قصد دارد نشان دهد که چگونه آدمها در خدمت سیستم قرار میگیرند و اینکه هر آدم خشنی یک آدم بیهوده، فرصتطلب و سادیست نیست، بلکه تنها رسالت خود را انجام میدهد. به دلیل همین برانگیختن همدلی است که کتاب بسیار تاثیرگذار است. اما اگر روسلانِ ولادیموف موجودی درنده بود، احتمالا با تلف کردن او موافقت میکردیم، هرچند اندکی هم دلمان برایش میسوخت. مانند فیلمهای مستند حیات که نمیدانید با شکار همدلی کنید یا با شکارچی. اگر با شکار همدلی کنید شکارچی گرسنه است و اگر با شکارچی همدلی کنید شکار از دست میرود.
این بخشی از تعارض اجتنابناپذیری است که در چرخه خلقت وجود دارد. وضعیت روسلان به گونهای است که در دایرهای قرار گرفته که شرآفرین است، اما روسلان متوجه شرآفرینیاش نیست. شاید از اینرو است که با او همدلی داریم و نگرانش هستیم. فاجعه برای روسلان این است که در وضعیتی قرار گرفته که خودش فیالنفسه شری انجام نمیدهد و حتی به نوعی خیر است.
احمد غلامی: در این موضوع من به شما نزدیک هستم. فقط میخواهم بدانم که نویسنده از این حس همدلی چه هدفی را دنبال میکند. یا اصولا چه تفکری را مطرح میکند؟ بله، روسلان همدلی ما را برمیانگیزد. در مقابل، ما نسبت به شخصیت دیگر داستان؛ ژولیده بیشتر حس ترحم داریم. آنها هیچکدام قهرمان نیستند بلکه موجوداتیاند که مورد ظلم واقع شدهاند. حتی بعضی از آنها وقتی فرار میکنند دوباره به خاطر گرسنگی به اردوگاه برمیگردند. سگ اما همدلی ما را برمیانگیزد. سگی که هدفش خدمت است، خدمتی که بر اساس اصولی آن را دنبال میکند. میخواهم ببینم در این حس همدلی چه چیزی عاید ما میشود؟
حاتم قادری: در مقدمه کتاب آمده است که این روایت یک اتفاق واقعی است. اما نویسنده وضعیتی را ترسیم میکند که در آن اردوگاه بهعنوان یک مفروض شرآلود مطرح است. اما تمرکز اصلی داستان روی سگ است. به نظرم میآید که ویژگی برجسته کتاب این است که کسی را از جبهه خشونت به ما معرفی میکند و در عین حال نشان میدهد که میتوانیم با او همدلی داشته باشیم. یعنی تصور رایج ما از خوب و بد را برهم میزند و شاید عواطف ما را به این معنا درگیر میکند. شما دقیق میفرمایید، هیچکدام نه آن کسانی که در اردوگاه محبوس هستند و نه نگهبانهای انسانی، هیچکدام اینطور نیستند...
احمد غلامی: و آدمها هیچ چیز ویژهای ندارند که همدلی ما رابرانگیزند...
حاتم قادری: نمیدانم، اگر نویسنده دیگری بود به جای اینکه همدلی ما را برانگیزد نفرت ما را به روسلان و همدلی ما را نسبت به یکی از شخصیتهای داستان بر میانگیخت. شاید حتی نویسندهای میتوانست در قالب یکی از نگهبانان، روسلان را برای ما تداعی کند. ولی من فکر میکنم خود سگبودن و اینکه سگ وارد بازیهای انسانی میشود، خودش ابعاد جدیدی ایجاد میکند. ما انسانها میتوانیم بگوییم خود انسان مسوول است یا یک خرده بیرحمانهتر، بهتر بود خودش چشمش را باز میکرد و میدید برای چه وارد این بازی شده، یا بگوییم منافعش ایجاب میکرد که تن به این کار بدهد. ولی سگ منافعی ندارد. سگ براساس غریزهاش؛ وفاداری و نگهبانی در این منظومه انسانی گنجانده شده است. به همین دلیل ما همدلانه به او نگاه میکنیم.
احمد غلامی: اگر بپذیریم که شرافت به نوعی مترادف با اصولداشتن است حتی اگر در جبهه خشونت باشیم، چطور میتوان این گزاره را درباره وفاداری روسلان بررسی کرد و شرح داد؟
حاتم قادری: تعبیری که بهکار میبرید یک مقدار سنگین است. من از طرفی با شما موافق هستم اما از طرف دیگر نگران هستم که به واسطه این گزاره توجیه کنیم؛ کسانی که خشونت میورزند، حق دارند بگویند که ما انسانهای شریفی هستیم، چون بر نظرات خودمان ثابتقدم بودهایم. ولی ما فرض را بر این میگذاریم که انسان میتواند نور و تاریکی را در برهههای مختلف تشخیص دهد. یعنی معتقدیم که این نورها در این بدنها محبوساند و کافی است که انسان به وجدان خودش نگاه کند. بسیاری از آنها رفتار خودشان را وفادارانه انجام میدهند و حتی منفعتطلبانه هم نگاه نمیکنند. ولی روسلان سگ است و ما حسیات او را نمایندگی میکنیم و چون نمایندگیاش میکنیم و سرگشتگی او را میبینیم به شدت حس ما برانگیخته میشود. اما اگر به جای روسلان، انسان نگهبان بود، نویسنده دشوارتر میتوانست حس همدلی ایجاد کند. و حتی نگهبانی که به تعبیر شما کارش را با شرافت انجام میدهد، با پذیرش وضعیت، کشیشوار به خدمت قرارگاه درآمده و برای خودش رسالت قایل هست. اما چون ما روسلان را نمایندگی میکنیم خواه و ناخواه عواطفش را هم باید بیشتر بپذیریم.
احمد غلامی: من فکر میکنم اصلا نویسنده قصد ندارد آدمهایی را که در چنین وضعیتی قرار میگیرند، محکوم کند. بلکه میخواهد بگوید این وضعیت، نوع خاصی از آدمهایی را تربیت میکند که هنوز بارقههایی از انسانیت در آنها وجود دارد. بالاخره این وضعیت بر همه آنها حاکم است و هرکدامشان با نوع برداشتشان از آن وضعیت تصمیم میگیرند، چه کنند. مثلا زمانی که «صاحب سگه» کسی را میبرد تا تیرباران کند، لحظهای تردید میکند و دلش میخواهد زندانی را آزاد کند، اما زود این تردید از بین میرود. چراکه فکر میکند اگر او را آزاد کند، قطعا ناگزیر به خاطر گرسنگی و خستگی دوباره برمیگردد. آن وقت هم نگهبان، هم زندانی تیرباران میشوند. نویسنده هوشمندانه میگوید که آدمها را باید در وضعیت سنجید.
حاتم قادری: برداشت من این است که همدلی نویسنده با سگ بیشتر از آدمهاست، من مخالف نیستم که نویسنده آدمها را در وضعیتشان نشان دهد. روسلان را هم در وضعیتش نشان میدهد اما فکر میکنم تاکید اصلی نویسنده روی سگ است و نمیخواهد پیچیدگی وضعیت انسانها را مطرح کند. بین رفتوآمد بین حوزه انسانها و سگ و جاهایی که اینها با هم برخورد میکنند نکات تازهای کشف میشود و خواهناخواه کتاب جذاب میشود. ما از اردوگاه چیزهایی انتظار داریم مثل فقر، فشار، محرومیت و چه بسا اعدام که اینها به ما عرضه میشود اما به نظرم میآید که نویسنده بیش از اینکه بخواهد وضعیت انسانی را توصیف بکند در نظر دارد وضعیت قهرمان کتاب روسلان را تصویر کند. باز هم میگویم تعبیر من این است که: روسلان در یک سیستم خشن قرار گرفته و بهعنوان کشیش آن سیستم آن هم بهعنوان یک حیوان فاقد اختیار و مسوولیت عمل میکند.
پویا رفویی: مطلب جالبتوجهی که در روابط روسلان و سایر شخصیتها به چشم میخورد، نسبت میان سیاست و شر اخلاقی است. از زمان کانت به بعد، این مساله مبتلابه دولتهای مدرن بوده و هست. در نگاهی از دور، همه اعمال روسلان اخلاقی است. سوالی که پیش میآید این است که تا چه حد فرمانپذیری و اطاعت از مافوق عملی اخلاقی است؟ «وفاداری» تا کجا میتواند مفهومی سیاسی باشد؟ آدمها در حد رابطهای بینافردی میتوانند خائن یا وفادار باشند، اما وفاداری سیستم چطور امکانپذیر میشود؟ دولت مدرن با جایگزینکردن فرم سیاسی به جای بدن حاکم، مفاهیمی مثل وفاداری و عشق به قدرت بلامنازع سیاسی را بحرانی کردهاند. برای روسلانهای تاریخ مدرن، چه راه نجاتی از دوگانه شر اخلاقی و وفاداری سیاسی وجود دارد؟
حاتم قادری: با بخشی از بحث شما زاویه دارم، با بخشی از آن موافقم. روسلان ابدا موجود اخلاقی نیست. ولی رسالتمندی به او القا شده به خاطر ویژگیهای حیوانی او. اصولا درباره حیوانات نمیشود بحث اخلاق را طرح کرد، اخلاق در حوزه انسانها مطرح است. به این معنا اینطور نیست که روسلان اخلاقی رفتار میکند.داستایوسکی در «مفتش بزرگ» مینویسد، وقتی مسیح میآید میگوید، تو به چه کاری میآیی و با او اخلاقی برخورد نمیکند. بهعنوان رسالتش میگوید تو به چه کار خواهی آمد و به مردم چه چیزی عرضه میکنی. کاربردی نگاه میکند. کشیشبودن لزوما به معنای رفتار اخلاقی نیست. اگر اخلاقی رفتار میکرد، راجع به او داوری میکردیم، نه همدلی. ولی اگر منفک از بحث روسلان نگاه کنیم، حقیقت این است که بین کنش سیاسی و اخلاق میتوانید منظومههای متفاوتی را درنظر بگیرید. زمانی که اخلاق شما متعلق به یک منظومه است، کنش سیاسیتان متعلق به منظومه دیگر، درجه تفاوت زیادی میتوانید ببینید. اخلاق شما پیشامدرن است و کنش سیاسی شما میخواهد مدرن باشد. این تعارض و سردرگمی ایجاد میکند. ممکن است اخلاق و کنش سیاسی شما هردو متعلق به یک منظومه باشد ولو پیشامدرن یا مدرن، در اینجا بین آنها هماهنگی نسبی برقرار میشود. میگویم هماهنگی نسبی، نه هماهنگی کامل، به خاطر اینکه همواره بین اخلاق و کنش سیاسی شکافی وجود دارد که تنها در استثنائات ممکن است این شکاف برطرف شود. کنش سیاسی مقتضیات، ضروریات و لوازمی را میطلبد که اخلاق همواره با آن هماهنگ نیست. در یکی از رمانهای مورد علاقه من، «قطره اشکی در اقیانوس»، مانس اشپربر مینویسد، من نمیتوانم کسی را به جهتی سوق بدهم، حتی به مقاومت. کنش سیاسی از شما مقاومت میطلبد ولی اخلاق میگوید، من نمیتوانم زندگی شما را داو بگذارم. یعنی در جایی که کنش سیاسی و اخلاقی در یک منظومه است، شکاف برقرار میشود، چه برسد به اینکه در یک منظومه هم نباشند. یکی از بحرانهایی که ما در جامعه خودمان با آن روبهرو هستیم این است که اخلاق و کنش سیاسی ما متفاوت است. نه اخلاق، اخلاق سنتی است و نه کنش سیاسیمان مدرن است و نمیتواند باشد. برای اینکه دوپارگی یا چندپارگی را در مجموعه یا آدمهای خودمان داریم. این بخشی از معضلی است که نمیتوانیم به این راحتی بر آن غلبه کنیم. البته در یکجایی این منظومهها به هم نزدیکتر میشوند و این اتفاق در اساس میافتد. ولی باز یادآوری میکنم در نهایت اخلاق، وقتی استعلایی نگاه کند نمیتواند خودش را مقید به کنش سیاسی بداند. میتواند به آن نزدیک شود ولی کنش سیاسی الزامات و لوازم خودش را میخواهد. ممکن است بگویید که من به جهت اخلاقی نمیتوانم این کار را بکنم، آن موقع است که سیستم باید اینقدر انعطاف داشته باشد که به شما اجازه دهد به تعهدات اخلاقیتان وفادار باشید. همینجاست که بحث ژوزف دمستر پیش میآید، اینکه آیا سیستمی با این انعطاف گسترده میتواند برقرار شود؟ در نظامهای لیبرال کسی که سرباز است باید وظیفه را انجام دهد وگرنه باید محاکمه شود. اگر بگوید تردید دارم که در جبهه بایستم، باید عواقب آن را خودش تحمل کند چون اقتدار باید حفظ شود یعنی اخلاق اینجا شکاف برقرار میکند. من به کتاب روسلان برمیگردم و خیلی وارد بحث تئوریک نمیشوم. برای روسلان شر و خیر موضوعیت ندارد. اینجا بیاخلاقی اهانت نیست، یعنی فاقد اخلاق. ممکن است بگوییم اگر آدمی فاقد اخلاق است مذمتش میکنیم ولی میخواهم بگویم اخلاق اصلا برای روسلان موضوعیت ندارد چون در حیطه زیست و مکانیسم او نیست و اساسا در بیولوژیک او قرار ندارد. برای همین است که حس رقت و نه داوری ما را برمیانگیزد.
پویا رفویی: مبنای این سوال از متن رمان ناشی میشد. «وفاداری» ایدهای است که نقش مبنایی در کتاب ایفا میکند. «سگ» توامان هم مظهر وفاداری است و هم آماده است تا در دفاع از صاحبش به هر موجود ناشناختهای حمله کند. سوزان سانتاگ، در تبارشناسی پلیس، به دگرگونی مفهوم رفیق اشاره میکند. به زعم او، پلیس رفیقی است که مراقبت دلسوزانهاش از حد معینی تجاوز کرده. بالاخره روسلان مظهر وفاداری هست یا نه؟ اگر به خاطر تعطیلی اردوگاه، حیثیت التفاتیاش را از دست داده باشد، دیگر معلوم نیست به چه چیزی وفادار است؟ به هر حال وفاداری، همواره وفاداری به چیزی است.
حاتم قادری: وفاداری حیث التفاتیاش را از دست داده ولی وفاداری جزو مشترکات برخی از حیوانات و انسان است. اما لزوما اگر موجودی وفادار است، اخلاقی نیست. شما به یک اسب نمیگویید یا یک سگِ خانه نمیگویید که اخلاقی است، میگویید وفادار است. توجه داشته باشید که یک سگ وفادار است و یک سگ درنده است، روسلان هردویش هست. سگها میتوانند تواناییهای مختلفی داشته باشند، اما هیچکدام اخلاقی نیست. اخلاق جایی مطرح میشود که امکانپذیرش یا رد آن را داشته باشید، مسوولیت بپذیرید یا نپذیرید. نگهبان محاسبه میکند. با خودش میگوید، تو را تیرباران کنم یا نکنم؟ روسلان نمیتواند محاسبه اخلاقی کند. اخلاق یک امر انسانی است. از دوران پیش از ارسطو تا امروز اخلاق امر انسانی بوده، برای همین نمیتوانید رفتار اخلاقی برای روسلان قایل شوید نگاه کنید، گربهها به دلایل بیولوژیکیشان وفادار نیستند. نویسندهای چون صادق هدایت میگوید، سگها چاپلوس هستند، غذا که جلویشان بگذارید دم تکان میدهند اما گربهها میخورند و میروند. اگر بخواهید آن را بردارید شاید پنجول هم بکشد. برای همین میخواهم بگویم که به روسلان نباید از این زاویه نگاه کنیم. اینگونه ما سگ را وارد سیستم اخلاقی خودمان کردهایم. اما درباره تعبیر سانتاگ که اشاره کردید، به اعتقاد من تفاوتهایی وجود دارد. در نظامهایی مثل آمریکا پلیس میتواند از جنم رفاقت برخوردار باشد ولی در جایی دیگر مثل اتحاد جماهیر شوروی پلیس به شهروندان به چشم مظنون نگاه میکند نه بهعنوان رفیقی که باید حفظ شود. در جاهایی که ایدئولوژی تازه شکل گرفته، پلیس میتواند برای کسانی که هنوز در قلمرو دوستان قرار دارند نقش رفیق را بازی کند. در سازمانهای چریکی خودمان نگاه کنید، دیگری هم نقش ناظر و هم پلیس را داشته. در واقع رفاقت و نظامت توام بود. اما اگر شهروند مظنون باشد پلیس دیگر رفیق نیست. پس گفته سوزان سانتاگ را نباید تعمیم جهانشمول داد. اگر شهروند شما مظنون باشد پلیس همیشه به چشم مظنون به شما نگاه میکند. اینکه بالاخره باید جایی شما را گیر آورده و مچتان را بگیرد. آن وقت مانند «محاکمه»کافکا در چرخهای قرار میگیرید که باید اعتراف به گناهگاری کنید. یعنی بالاخره در زندان به گناهان واقعی و غیرواقعی خودتان اعتراف میکنید چون پلیس به شما مظنون است. به روسلان یاد دادند که به نوعی لباس به چشم مظنون نگاه کند و این برای او اخلاقی نیست.
احمد غلامی: در رمان بیشتر مفاهیم براساس مثلث شکل گرفته است. مثلا مثلث خدمت - خیانت - استحالهشدن، که سگ با آنها درگیر است.
حاتم قادری: در مورد این حس با شما موافق هستم ولی تعابیری چون خیانت یا مثلا شرافت تعابیری انسانیاند درحالیکه روسلان با نشانهشناسی خودش تشخیص میدهد، اما فکر نمیکند که من خائن شدهام یا نشدهام. او براساس آموزشی که به او داده شده با نشانهای که میشناسد رفتار میکند. نشانهشناسی دقیق حیوان که مورد بحث ماست چیزی در حد مطلق است امری که در انسانها نسبی میشود. برای روسلان مهم نیست که کسی خائن است یا خائن نیست. مهم نیست که در خدمت خروشچف است یا گورباچف یا استالین، او هیچکدام را نمیشناسد. هرکس را با این نشانهها جلوی او بیاورید خیال میکند که باید او را بگیرد. تفاوتش با انسان-کشیش این است که انسان از تحول برخوردار است، همان استحالهای که شما از آن میگویید. اگر به جای سگ، نگهبان بود میتوانستیم استحاله را ببینیم اما درباره سگ نمیتوانیم. سگ تنها حس ما را برمیانگیزد. و نویسنده به واسطه حیوانبودن روسلان، حس همدلی ما را نسبت به فردی از نهاد خشونت جلب میکند. در حالیکه اگر روسلان انسان بود ما مدام داوریاش میکردیم و میگفتیم چرا نمیروی، یا چرا میروی؟ چراهای ما یعنی داوری ما. پس فکر میکنم این مثلثها برای سگ موضوعیتی ندارد و تنها سبک نویسنده را میسازد.
احمد غلامی: سگه همیشه در همه مثلثها وجود دارد. مثلا «سگه، استیورا و زندانی.» من نمیگویم سگه این را میگوید، ساختار داستان را توصیف میکنم. «استیورا، روسلان و زندانی.» «صاحب، روسلان، زندانی.» «اردوگاه، شهرک، راهآهن.» منظور من استحاله، خدمت، خیانت در مورد سگه نبود. در مورد ترفندی بود که نویسنده برای ساختار کتابش فکر کرده.
حاتم قادری: من نمیتوانم داوری کنم. شما چون نویسنده هستید، حساسیت و شم نویسندگیتان راجع به چینشهایی که نویسنده برای داستانش دارد، قویتر است. ولی اگر به جای چهره سگ، چهره یک انسان بود شاید آن مثلثهای شما برای من محسوستر میشد.
احمد غلامی: آیا میتوانیم از فضای بالاتر و نه از دید سگ، اینطور برداشت کنیم که در نظامهای بسته نشانههایی را تعلیم میدهند که مهم نیست چقدر درست یا غلطاند، مهم این است که اگر از آن نشانهها تخطی کنید خیانت کردهاید. میشود چنین چیزی را به این رمان نسبت داد؟
حاتم قادری: اگر بحث سگ را حذف کنیم همینطور است. در چنین سیستمهایی در وهله اول میخواهند ارزیابی و داوری شما را سلب کنند تا قدرتشان را پرسشناپذیر جلوه دهند. پس هرقدر وفاداری بیشتر باشد پرسشناپذیری نظام قویتر است. برای همین است که روسلان با یکسری نشانهها یا اشارات خاص سمت و سوی خودش را پیدا میکند. به این معنا با شما موافقم اما باز هم میگویم این بازی انسانهاست. ولی اگر از من بپرسید که آیا این بین نظامها موضوعیت دارد، میگویم: بله. نظامها طراحیهایی میکنند یا تعابیری دارند. در تعبیری که در مورد نظام فاشیسم به کار میبرند، لایههایی پنهان است. لازم نیست نشانهها را با عقل و خرد خودمان بسنجیم، کافی است که نشانهها با لایههای پنهان ما جفتوجور شوند. نشانههای هر فرهنگ که عرضه شوند، به شکلی ناخودآگاه افراد آشنا به آن وفاداری نشان میدهند، مگر اینکه دچار شک یا دگراندیشی باشند.
پویا رفویی: در اینجا، میشود بابی باز کرد تحت عنوان تیپ انسان - حیوان که در تاریخ ادبیات و حتی ادبیات کلاسیک مسبوق به سابقه است. از کلیلهودمنه خودمان گرفته تا افسانههای لافونتن، مماثله انسان - حیوان مبنایی سیاسی دارد. به عبارتی، تفاوت در مرتبه با این مماثله و تمهید ادبی به تفاوتی سنخی بدل میشود. از یاد نبریم که رمان با راوی سوم شخص بازگو میشود. راوی به صورت ابژکتیو درست مثل دوربین فیلمبرداری روسلان را تعقیب میکند و حرکات و سکناتش را شرح میدهد. این امر در عین سادگی بسیار مهم است. راوی انسانی، موجودی حیوانی را دنبال میکند و ادراکاتش را از رفتارهای این حیوان توصیف و تصویر میکند. حالا این سوال پیش میآید که چرا راوی سراغ باقی موجودات پیرامونش نمیرود؟ چرا مثلا استیورا را انتخاب نمیکند. راوی رابطه فرمانپذیر وفرماندهنده را از این طریق به نوعی تفاوت سخنی تعبیر میکند. با این طرز تلقی موافق هستید یا نه؟
حاتم قادری: درست است که این داستان درباره اردوگاه است، اما من فکر نمیکنم که این میزان تاملات و به اصطلاح برداشت سیاسی دست اول، مدنظر نویسنده باشد. درباره کلیلهودمنه درست میفرمایید، وقتی از زاویه شیر و حیوانات دیگر نگاه میکنید و از زبان حیوانات صحبت میکنید یعنی مماثلت انجام میشود. من با این امر مشکلی ندارم اما در اینکه نویسنده خواسته این مماثلت را برای ما برجسته کند تردید دارم. شاید حق با شما باشد، این اختلاف نگاه است. این به این معناست که تعابیر خودمان را در نقد ادبی گسترش دهیم. و بگوییم من اصلا کاری به نویسنده و فضای داستان ندارم، ولی اگر بگوییم که برداشت نویسنده است من تردید دارم. چون نشانههای کافی برای این برداشت در رمان وجود ندارد، یا حداقل من این نشانهها را در کتاب ندیدم که بخواهد این مماثلت را در ارتباط با قدرت برای ما تقویت کند.
پویا رفویی: ولی رگههایی در کتاب هست که با نوعی اسارت مطلق مواجه میشویم. منظورم از اسارت مطلق، وضعیتی است که اسیر بدون وجود اسیرکنندهاش همچنان احساس اسارت میکند و در اسارت خوشحال میشود. یعنی خودش را بر مبنای متغیر اسارت تعریف میکند.
حاتم قادری: من فکر میکنم این همدلی نویسنده با سگ است. اما در اینکه نویسنده لزوما خواسته پیامهای مشخص سیاسی را در قالب همدلی بگوید، تردید دارم. مگر اینکه بگویید نویسنده به کنار، حتی بگویید از همین نشانههای اندک میتوان اینطور برداشت کرد. این حق شماست که این کار را انجام دهید، اما فکر میکنم برای نشاندادن مماثلت در محور قدرت، نشانههای بیشتری لازم است.
پویا رفویی: به معنای سیاسی کلمه، دوران یعنی چه؟ سوژههای یک فضای سیاسی چگونه میتوانند بفهمند که دورانی به پایان رسیده یا دورانی ادامه پیدا کرده است. این هم در کتاب، مستقل از شخصیت روسلان مفهوم مهمی است که موجوداتی در یک دوران تالیف شدند و شکل گرفتند، حالا آن دوران به سر رسیده و نمیدانند چهکار کنند. اساسا هم متوجه نمیشوند که آن دوران به سر رسیده است. این در شرایط سیاسی چطور میتواند معنا پیدا کند؟ گاهی مقاومت میتواند شکل بگیرد ولی اینجا خبری از مقاومت نیست. مثلا خانم استیورا زن نیکدلی است و روابطی بشری دارد ولی در مواجهه با قدرت خیلی راحت آدمها را لو میدهد. چون میخواهد زندگی روزمرهاش را ادامه دهد. چه اتفاقی میافتد و اصلا -مستقل از کتاب- مفهوم دوران در فضای سیاسی یعنی چه؟ شکلگیری دوران در کتاب حالت خودش را دارد. اما در فضای سیاسی میدانم که دوران مفهوم پرتنشی دارد. به چه نحو میتوانیم مقتضیات دورانها را تشخیص بدهیم. شما بهعنوان استاد علوم سیاسی بگویید چه وقت میشود تحلیل کرد که دورانی تمام شده و دورانی دیگر آغاز شده است؟
حاتم قادری: ارایه تعریفی سرراست یک مقدار سخت است. بعضی موقعها که بچهها از من تعاریف خاص میخواهند، من به آرنت استناد میکنم. آرنت درباره انقلاب نوشته، انقلاب به جهت لغوی، تحولات کیهانی است، اما در نهایت یک تعریف سرراست از انقلاب سیاسی نمیدهد. چون برخی مسایل و امور تعریفپذیر نیستند. درباره دورانها هم به راحتی نمیشود گفت که ابتدایش و انتهایش کجاست. بهعنوان مثال اگر بگوییم در تاریخ ما دوران برخورد ایران با مدرنیته کجاست، نمیدانیم، تنها به برخی رویدادها اشاره میکنیم، مثلا به عباسمیرزا اشاره میکنیم. یا مثلا زمانی که رضاشاه برکنار شد، آیا دوران رضاشاه تمام شد؟ قاعدتا میگوییم نه، ولی به یک معنا بله، چون، اقتدار شهربانی و رضاشاه فرو ریخته. به یک معنا نه، چون بخشی از عواملش همچنان دارند ادامه حیات میدهند. به تعبیر من تا وقتی که محورهای اصلی یا عناصر و مولفههای اصلی یک دوران در حال حیات یا اِعمال قدرت هستند آن دوران هنوز ادامه دارد، هرچند ظاهرش برطرف شده باشد. مثلا نظام شاهنشاهی میرود ولی مولفههایش ادامه حیات میدهند. به یک معنا بخشی از نظام رفته و بخشی از آن مانده است. نباید تصور کنیم که دوران یک مجموعه کاملا متصلب است که همه با هم میآیند و همه با هم میروند، این اتفاق نمیافتد. حتی در برخی وضعیتها، هنوز یک طبقه یا یک وضعیت شکل نگرفته، یک وضعیتی هم منهدم شده که یک حالت برزخگونهای است. که این حالت را در آثار گرامشی، در دورانی از ایتالیا شاهدیم. پس وقتی مولفههای یک دوران بتوانند وضعیت حداکثری خودشان را حفظ کنند دوران برقرار است، ولی اگر این مولفهها شروع به ضعیفشدن یا استحالهرفتن کنند، دوران نیز در حال تضعیف است که البته تضعیف هم به معنای انهدام مطلق نیست و گسست مطلق صورت نمیگیرد، بلکه گسستهای نسبی و استحاله اتفاق میافتد. ممکن است چند دهه بگذرد و هنوز تلاطمها و امواج یک دوره مانده باشد. موسولینی خودش سال 45 اعدام شده، اما هنوز برخی از وزرا یا نزدیکان موسولینی 35 سال بعد به او وفادارند. وفاداری برخی به خاطر توجیه خودشان است و وفاداری برای برخی به خاطر آن است که با این مولفهها درگیر هستند و درگیریشان درونی است. مثلا گوبلز در کنار هیتلر، که میگوید من هم خودکشی میکنم یا استالینیستها را ببینید. خاطرات حزب توده را نگاه کنید. برخی میگویند که آن دوران سپری شده، اما هنوز برخی با مولفههای آن دوران زندگی میکنند. برعکس آن مثالی برای شما بزنم. مریم فیروز را نگاه کنید، او همسر کیانوری است و یکی از اولین زنانی که میخواست ایران تجدد داشته باشد. ولی اگر خاطراتش را نگاه کنید در خیلی جاها میگوید که باید از کیا بپرسم، یعنی رفتار یک زن سنتی را دارد چون برخی از مولفهها همچنان در او حضور دارد. میخواهم بگویم که بحث پیچیده است و به راحتی نمیتوانیم بگوییم که یک دوران تمام شده است. دوران ذرهذره میرود. بعضی اوقات ممکن است با تصادمهای شدید بخشی از پیکره آن بریزد ولی جویبارهایش همچنان در درون آدمها و مجموعهها به حیات خویش ادامه میدهد.
پویا رفویی: کل ماجرا همین است. هیچ دورانی صبر نمیکند تا همه آدمها را اقناع کند و بعد دگرگون شود، مثل شخصیت حاج کاظم در آژانس شیشهای، نمیتواند بپذیرد که دوران او تمام شده است، علایم نابهنجاری بروز میدهد. یا مثل شخصیت سنمار در رمان سلوک محمود دولتآبادی که او هم قبول نمیکند رادیو شوروی 15سال است که بخش فارسیزبان ندارد، رادیو را همچنان روی آن موج گذاشته و هرشب سر ساعت 9منتظر است.
حاتم قادری: یکی از زمینههایی که ادبیات میتواند روی آن کار کند، نشاندادن وضعیت پیچیده آدمهاست. الان نگاه کنید، این آدم البته یکجوری مخوف است. وفاداری فردین ثابتی نه در این دوران، که در آن دوران است. البته قاعدتا هم باید وفادار بماند. ولی خیلی از آدمهایی که به این میزان هم درگیر نیستند باید وفادار میماندند. این خیلی طبیعی است. وقتی صدام در عراق ساقط میشود خیلیها همچنان به او وفادار میمانند. در افغانستان و ایتالیا و آلمان و روسیه هم. این در خیلی جاها اتفاق میافتد.
پویا رفویی: گزارش ادموند برک از انقلاب فرانسه شاید در اینجا به درد بخورد. بهخصوص از این بابت که یک ضدانقلاب گزارش خود را از انقلاب عرضه میکند. به نظر برک، هیولای سرکوب پس از مدتی به ناچار لباس حریرزنانه میپوشد از چشم او، ترس حالت پایداری نیست، پس از مدتی به تحقیر تبدیل میشود. شخصا آنچه نویسنده از آن با عنوان دوران اسارت یاد میکند، نوعیگذار از ترس به تحقیر را در خود مستقر دارد. مستقل از اختلاف در نقش شخصیت روسلان در رمان ولادیموف، اینگذار از ترس به تحقیر و توامان جایگزینشدن ابتذال در فضای وحشت از منظر شما چگونه است؟
حاتم قادری: با عرض معذرت، من موافق نیستم. بحث آیزایا برلین، بحث خوبی است، وقتی آرمانشهرها را توصیف میکند که نمونهاش آرمانشهر شوروی است، میگوید اینها همه تخممرغها را شکستند که املت درست کنند، آخر هم نشد. میگوید من برلین هستم و شاید حرفهایی که میزنم خواننده را مجذوب نکند ولی میگویم زندگی همین است و باید بهبود نسبی برقرار شود. من فکر میکنم اتفاقی که در کتاب میافتد تحقیر نیست، یک آرمان بزرگ است که شما با پوچی و فروپاشی آن روبهرو میشوید. یکسری چیزها دمدستی میشود، همین فروپاشی دمدستی میشود. مثل اینکه شما یک کاخ رفیع داشته باشید، که همیشه برای شما هالهای از قدرت است، هالهای از خرد برتر و توانایی الهیگونه است. ولی یکدفعه این کاخ میپاشد. پس حس تحقیر ندارید، حس دمدستی بودن میکنید. حسی به نام ابهام دارید، گیج میشوید. مثل دیوار برلین که فرو ریخت. آدمهایی که در کتاب رها شدند آدمهای تحقیرشده نیستند. آدمهاییاند که از یک موقعیت ایدئولوژیک ستبر، گذار میکنند. وضعیتی که آدمها یک مقدار و نه زیاد به حال خودشان رها شدهاند. یکدفعه احساس میکنند که چقدر بشری و زمینی هستند، چقدر زمینی رفتار میکنند، چقدر کوچکاند، چقدر اهدافشان فردی و جزوی است. شاید شما در مورد این تعبیر تحقیر را بهکار میبرید. ولی من فکر میکنم که از آن ابهت هالهای به مرتبه جزویت میرسد و این را حس میکند. منظورم سگ نیست، از آدمها حرف میزنم. دیگر کسی تحقیر نمیشود، فقط حس جزویت میکند و نمیتواند خودش را تطبیق دهد. ممکن است که شما این را حقارت تعبیر کرده باشید. من حقارت نمیبینم، در واقع طرف یکدفعه حس میکند که دو متر قد ندارد، یکمترو60سانتیمتر قد او است، آن دو متر قد خودش را در سایه استالین و نظام شوروی میبیند. قد واقعی خودش کم بوده، بعضی وقتها حتی خودش را از قد واقعی خودش کمتر هم میبیند، چون با مشکلاتش نمیتواند کنار بیاید. وقتی آدمها برای اینکه با مشکلات راه بیایند آموزش ندیده باشند، کمتر از چیزی که به واقع توان دارند، جلوه میکنند. بعد هم ممکن است که در واقعیت زندگی کنند، قد یک متر و 60 را یک مترو 70 ببینند. برک، محافظهکار است. مساله او، نظام لویی شانزدهم نیست. او تنها از ترسهای ترمیدور حرف میزند. درست است که از وحشت و ترور حرف میزند، ولی خواست او متکی بر نظامی است مبتنی بر سنت و ارزشهای محافظهکارانه.
پویا رفویی: چیز دیگری که در رمان مشهود است، جابهجا شدن مفهوم سعادت است. اینکه حس خدمتگزاری و قدرشناسی جای خودش را به بیرون میدهد.
حاتم قادری: دقیقا همینطور است. آن هاله شکسته شده و حالا آدمها سعادت خودشان را خواه و ناخواه در پرتو هاله میبینند، وگرنه هاله وجود ندارد. برای همین یکی جایگاهش را زودتر منطبق میکند و یکی دیرتر. ولی بالاخره باید خودشان و سعادت را باز تعریف کنند. شاید در زمان استالین، عدهای بتوانند زندگی خصوصیشان را مخفیانه طراحی کنند، ولی بالاخره هاله قدرت حضور دارد. همانطور که شما در «ظلمت در نیمروز» و «1984» در چهره برادر بزرگتر این هاله قدرت را میبینید، هرقدر هم نخواهید برادر بزرگتر را ببینید او خودش را به شما نشان میدهد. ولی وقتی برادر بزرگتر نباشد شما باید خودتان را تعریف کنید، لذت شما چیست، کار شما چیست، سعادتتان چیست و این همان بحث تداوم فرمانپذیری است.
احمد غلامی: چیزی که برای من بسیار جالب بود شخصیت خانم استیورا و ژولیده بود. به نظر من آنطور که شما تعبیر میکنید ژولیده بهترین تصمیم را در داستان میگیرد، خودش را از این وضعیت جدا نمیکند و با اینکه وضعیت تازهای برای او دست و پا شده و خانوادهاش منتظرش هستند، تردید میکند و در آخر از قطار پیاده میشود. شاید او تنها کسی است که به نوعی به روسلان نزدیک است. سگ نگهبان و زندانی، از دو طیف مختلف، یکی خودش مورد شکنجه بوده و دیگری پلیس محافظ اما هردو به وضعیت وفادارند. ژولیده احساس میکند که دوران بیرون از اینجا دوران او نیست. دوران او درست همینجا پیش این زن و ماندن در همین وضعیت است. نظر شما چیست؟
حاتم قادری: ببینید ژولیده کسی است که کاملا تهی شده، تنها زندانی آن اردوگاه هم نیست. یعنی اینطور نیست که همه زندانیها بروند و او بماند. نویسنده او را تفالهشده تصویر میکند. او حتی اینقدر نمیتواند برای خودش شخصیتی قایل شود که برگردد و پای شخصیت خودش بایستد. او از کسانی است که در این مجموعه کاملا تباه شدهاند. اما روسلان خودش را تفاله نمیبیند.
احمد غلامی: یعنی شما اصلا احساس همدردی با ژولیده نمیکنید؟
حاتم قادری: من برای او حس تاسف دارم، یعنی یک مقدار بهتر میتوانم حسیات او را تحلیل کنم. حتی شاید یک مقدار هم او را سرزنش کنیم. میفهمم که از درون تهی شده، انرژی ندارد و نمیتواند دوروبر خودش را سامان جدیدی دهد. استیورا که یک شهروند عادی در نظام شوروی است و همچنان هاله ترس در او هست، به جای اینکه عاقلانه فکر کند، به غریزه عمل میکند. اما ژولیده حتی به این حد هم نمیرسد. معلوم نیست که چرا و به چه دلیلی ژولیده به زندان افتاده است. ممکن است که از ابتدا یک آدم تهی بوده باشد ولی در آنجا این امر بروز کرده. مثل اینکه اینها آخرین قربانیانی هستند که اراده و شعور و انگیزه از آنها سلب شده است. به این معنا من ژولیده را میفهمم. یعنی حتی نمیتواند روی پایش بایستد ولی استیورا همچنان از خودش صیانت میکند، حتی با لودادن و حتی با اینکه نخواهد قهرمان باشد. اصلا نیازی نیست که قهرمان باشد، میگوید من از خودم دفاع میکنم.
پویا رفویی: یکی از نکاتی که در «روسلان وفادار» مشهود است، تغییر مکان و به تبع آن ادراک زمان در برخورد با نیروهای قدرت است. رمانهای قرن نوزدهمی روسیه، مثل خاطرات خانه مردگان داستایوسکی و رستاخیز تولستوی قدرت سیاسی خود را در مکانی به اسم «زندان» تمرین میکند؛ ولی در «روسلان وفادار» این مکان به اردوگاه تبدیل شده است زمان پیش از زندان نیز جای خود را به زمان پس از اردوگاه داده است. شما از چشمانداز استاد علوم سیاسی اینگذار از زندان به اردوگاه را چطور ارزیابی میکنید؟ در زندان رمانهای قرن نوزدهم روسیه، امکان قهرمانشدن و رستگاری کاملا فراهم است، اما در اردوگاههای شوروی آنطور که در «روسلان وفادار» میخوانیم، جز حقارت و سردرگمی چیز دیگری بیرون نمیآید. منشأ این تمایز چیست؟
حاتم قادری: اردوگاه و زندان یک صورتبندی است. فکر میکنم وقتی به آثار قبلتر هم برگردید شاهد یکسری پدیدههای شبهاردوگاهی هستید. از فرآیند رستگاری نام بردید، عمدتا به این دلیل است که محکومان در اردوگاه از نیروی کارشان هم استفاده میکنند، یعنی فعالیتشان اقتصادی هم هست. ولی این را میپذیرم که در مفهوم گسترده، اردوگاه، یک پدیده مدرن است.
اردوگاه در شوروی به یک معنا بود و در آلمان به معنای دیگر، حتی در ایتالیای موسولینی هم معنای دیگری داشت. نمونههای امروزی آن کرهشمالی یا چین است. به نکته دوم که به عقیدهام مهمتر است بپردازم؛ چه اردوگاه را در نظر بگیریم و چه زندان را، اینها یک صورتبندی است و این صورتبندی با چگونگی اقتداری که باید ورزیده شود یا اقتداری که باید کاربردهای خودش را داشته باشد، در ارتباط است. دورهای را در نظر بگیرید که سلطنت به هم ریخته، واتیکان ضعیف شده و آزادیخواهی رو به گسترش است. صنعتگری آمده و سنتها دارد از بین میرود. در چنین دورانی ژوزف دومَستر، متفکر قرن نوزدهمی و متاثر از انقلاب فرانسه که در ایران کمتر شناخته شده است، اثری دارد که مجموعه یادداشتهایش در پترزبورگ است. این یادداشتها بسیار به «روسلان وفادار» نزدیک است، چراکه خاستگاه هردو نیز یک سرزمین است.
یادداشتهایی صریح و برهنه که در آن نویسنده این تفکر را مطرح میکند که باید علیه همه جریانهای جدید ایستاد و به نوعی به رستگاری متکی بر کلیسا بازگشت و اقتدار سنتی را بر قرار کرد. اصلا هم به دنبال درک سازوکار عالم نیست.
اینکه سازوکار عالم را فقط خدا میداند و ما صرفا وسایلی در خدمتش هستیم و به نکته مهمی اشاره میکند که نشان میدهد همه این صورتبندیها یک وضعیت قدرتی هستند، در نظامهایی که «روسلان وفادار» پدید آمده، دژخیم کاملا آشکار است. به این دلیل که خشونت تقدیس شده. یعنی در انقلاب روسیه و حتی قبل از آن وقتی پوپولیستها علیه تزار فعالیت میکردند، در واقع خشونت را تقدیس میکردند. شما داستایوسکی و کتاب «جنزدگان» یا «تسخیرشدگان» او را نگاه کنید، عدهای از ترور و قتلهای همگروهیهای خود استفاده میکنند. اگر اشتباه نکنم برادر لنین، هم در این ماجرا هست و داستایوسکی هم بهطور استعاری به آن اشاره میکند.
پس نظام کمونیستی میپذیرفت که خشونت برایگذار از وضعیت موجود به وضعیتی که باید پدید بیاید یک امر ذاتی و ضروری است. یعنی آن تصور که باید دولت خود به خود فرو بریزد، عملی نشد، پس باید در وضعیت درگیریهای طبقاتی، این امر را انجام دهند. اردوگاهها، وضعیتی که بر انسانها اعمال میکردند از یک تیرباران ساده مخوفتر است، به این دلیل که با روح و روان انسانها سروکار دارد. داستایوسکی هم یادداشتهایی از تجربه نیمهتمام اعدامش دارد و یادداشتهایی درباره زندانیها دارد؛ فضاهایی زیرزمینی که روح انسان در آنجا منکوب میشود و اردوگاه هم به خدمت این تفکر درمیآید. آنها به یک معنا میخواهند سیطره خودشان را تثبیت کنند. سیطرهای که حتی میتواند خرسندی ذاتی و روانی هم برایشان ایجاد کند.
اینجا دیگر با از بینبردن آدمها کار پیش نمیرود، بلکه باید این مهر و نشان همواره در آدمها بماند. فوکو نیز در کتابهایش میگوید، شکنجه اعمال میشود، اما مهمتر از آن باید این ضربوجرح در بدن آشکار شود تا هم دیگران متنبه شوند و هم صاحب قدرت خودش را اعمال کند. پس اردوگاه شکلی پیچیدهتر از زندان است. آنجاست که خشونت بیشتر و البته ماندگارتر اعمال میشود.»
پویا رفویی: شروع «روسلان وفادار» ظاهرا به شرایط پس از تعطیلی اردوگاهها ارجاع مییابد. دورانی که استالین مرده و بیانیه محرمانه خروشچف فضای نسبتا بازی در شوروی ایجاد کرده است. در عنوان فرعی رمان کلمه «فاجعه» تاکیدی به نظر میرسد. شخصیتهای رمان همگی موجودات پس از فاجعهاند. اردوگاهها تعطیلاند. علیالاصول رهایی محقق شده، اما از چشمانداز روسلان، این تمام مملکت است که به اردوگاه مبدل شده است. در موخرهای که خانم وزیری به کتاب افزودهاند، چنین برمیآید که روسلان با روسیه قرابت واژگانی دارد. «فاجعه» در رمان به چه اتفاقی اشاره دارد؟ به بیان بهتر، فاجعه سیاسی چگونه رخ میدهد؟ چنانچه به مفهومی تحت عنوان فاجعه سیاسی معتقد باشیم، خصایص آن چیست؟
حاتم قادری: این وضعیتی که در روسلان وفادار توصیف میکنید و تعبیری هم که در زیرعنوان کتاب آمده، فاجعه در دورانی است که آن وضعیت از بین رفته و هرچه هست توصیف این وضعیت از نگاه نویسنده است. توجه داشته باشید که در نظام شوروی اصلا حوزه خصوصی موضوعیت ندارد، کمی بورژوایی هست که باید منهدم شود.
آدمها همه باید بهعنوان نمادهای لایبنیتسی در خدمت جامعه کلان قرار گیرند. برای همین ممکن است طرفداران نظام کمونیستی بگویند اینها بخشی از حیثیت بورژوازی است، اینکه از بین رفتن حوزه خصوصی یا عمومی، بخشی از فاجعه است و اینها اتفاقا در حالگذار است. این شکلی است که در حال سپریشدن است و دارد یک وضعیت دیگری ایجاد میشود و وقتی به آن وضعیت برسیم همهچیز یک شکل آرمانی و مطلوب خودش را پیدا میکند. من نگاه نویسنده را از کسانی که اردوگاه را برپا میکنند، تفکیک میکنم و از طرف دیگر با کسانی که در اردوگاه زندگی میکنند. وقتی ما تعبیر فاجعه را به کار میبریم داریم ذهن فرضی روسلان را نسبت به وضعیتی که پیش آمده بازخوانی میکنیم.
در موخره کتاب این بحث مطرح میشود که: روسلان به دنبال جامعه آرمانی نیست، جامعه آرمانی جامعهای بود که در آن زندگی میکرد، از دسترفتن جامعه آرمانی و از دسترفتن آن آموزهها برای او میتواند فاجعهبار باشد. در واقع از زاویه نگاه نویسنده به قضایا نگاه میکنیم، به اینترتیب میتوانیم فاجعه را تفکیک کنیم.
اینکه آیا فاجعه برای روسلان رخ داده یا برای اردوگاهنشینان، یا سیستم و یا کسانی که از بیرون نگاه میکنند. این دسته نگاهشان معطوف به این مقوله است که بر انسان اردوگاه چه گذشته است، اما از نگاه کسانی که در درون وفادار هستند، فاجعه از دسترفتن چیزی است که خوب بود و باید میبود اما از دست رفته است.
از نظر اردوگاهنشینان، فاجعه چیز دیگری است. گاهی اردوگاهنشینان را هم رها کنید، میبینید که سرگشته و سردرگم میشوند، چراکه جز زندگی اردوگاهی، تصور دیگری برای زندگی ندارند. پس باید فاجعه را از زوایای مختلف بررسی کنیم.
به بحث قبلیام برمیگردم و تعبیر دیگری را به کار میبرم: روسلان بخشی از آن سیستم خشن است اما ما و ژروف دومستر، خشونت را میبینیم چون در بینشمان میگنجد. اما روسلان آن را بخشی از تکلیف، وظیفه طبیعی یا رسالت خودش میداند.
روسلان به دلیل ویژگیهایش خیلی راحت میتواند وفادار باشد. میتوان به داستان مشابه دیگری هم اشاره کرد که البته به فاجعهباری روسلان وفادار نیست؛ داستان «سگ سیاه و سگ سفید» رومن گاری. این داستان هم نشان میدهد که چگونه سگ در خدمت تبعیضنژادی قرار میگیرد و با تربیت میشود او را برگرداند.
مثلا در سگ سیاه، سگ سفید با تربیت میتوان منش سگ یا خصم را نسبت به آن تجدید تعریف کرد، اما در روسلان این اتفاق نمیافتد. فاجعه از نظر روسلان این است که جامعه آرمانشهر او فرو پاشیده است. اردوگاهنشینان هم بعضا آوارهاند مگر آنها که چشمانداز مثبت دارند. ولی برای آنها که از بیرون نگاه میکنند فاجعه معطوف به چیزی است که از دست رفته، همان آرمانشهر روسلان که در واقع فاجعه از منظر نویسنده است.
پویا رفویی: در صفحات 59 و 60 رمان، صحنهای است که در آن بر تن یک غیرمحکوم، اونیفورم خاکستری محکومان را میپوشانند. میخواهند به روسلان و باقی سگها یاد بدهند که به دور از هر ملاحظه سیاسی، فقط شرطی شوند. اینجاست که روسلان با سگ پاولف، قرین میشود. میتوان با استفاده از تعبیرات فیلسوف سیاسی معاصر رنه ژیرار به این نتیجه رسید که در اردوگاه «سیاست سر» به «سیاست تن» مبدل میشود. برای روسلان حتی دلایل ایدئولوژیک هم مهم نیست. همین که لباس خاکستری محکوم بر تن کسی باشد، کافی است تا حمله کند، خدمت کند و از انجام ماموریت محوله سرخوش باشد. با استفاده از تعبیرات آقای دکتر قاصدی، میتوان بر این منوال به این نتیجه رسید که خشونت جای خودش را به منزلت میدهد. میخواستم نظر شما را در این باره بدانم.
حاتم قادری: درست میگویید. اینها در حوزه نشانهشناسی است. نشانههایی که در خدمت درونیکردن کسی است که قرار است فاعلیتی بر عهده داشته باشد. وقتی از خشونت میگویم منظورم کسی نیست که این کار را انجام میدهد.
در واقع آن سیستمی است که فرد خشن نیازمند آن است و این در خدمت آن سیستم قرار میگیرد و پذیرفته میشود که باید اینگونه رفتار کند. در فرض ژوزف دومستر برداشتن سیستم مشکل است. بعد از فروپاشی نازیسم، فاشیسم و بعدا حتی در مورد روسها با تهدید بیشتر این نهاد شکل میگیرد. معمولا عدهای میتوانند در خدمت این نهاد قرار بگیرند، یا خودشان در آن نقش قرار گیرند. آزمایشهایی که در آمریکا و جاهای دیگر صورت گرفته نشان میدهد که چگونه آدمها با آزمایش میتوانند، خدمت به این سیستم را بپذیرند و نماد این قضایا باشند. در واقع این نهاد یک نظام انسانی است.
چه بسا لایههای بیرونی انسانی ما را بگیرند آشکار شود که در ما یکسری گوریل وجود دارد که سمتوسویشان به سمت پذیرش خشونت است. البته لازم نیست که همیشه آنها را بدطینت تصور کنیم. مشکلی که در جامعه ما وجود دارد، اینکه اغلب فکر میکنیم کسی که خشن است لزوما بدطینت است. اتفاقا یکی از کارکردهای مهم ادبیات چندسویه این است که نشان دهد در شرایطی حتی میتوان با آدم خشن هم همدلی نشان داد، بدون اینکه کارش مورد تایید قرار گیرد. روسلان جزو کسانی است که حس دلسوزری ما را برمیانگیزد. دستکم من اینطور بودم، وقتی که روسلان را میخواندم نگرانش بودم در حالی که نباید نگرانش باشم و باید فرض را بر این بگذارم که این سگی خبیث و در خدمت سیستم خشن است، این بخشی از آن سازوکار خشونتبار است. یکی از ویژگیهای کتاب هم همین است: حس همدلی خواننده را برمیانگیزد و چون سگ است این همدلی بیشتر هم میشود. در حالیکه شاید اگر انسان بود، همدلیمان کمتر میشد. روسلان چون زبانبسته است، پس اگر به جای روسلان انسانی انتخاب میشد شاید به این میزان موثر نبود، چراکه آن وقت دیگر بازی آدمها بود.
پویا رفویی: اگر «روسلان وفادار» را با «مزرعه حیوانات» مقایسه کنیم، در اثر اورول میبینیم که سگها در تاریکی حاضرآمادهاند تا یورش ببرند. اما در «روسلان وفادار» ولادیموف در پی آن است که نیروی سرکوب را بیشتر شخصیتپردازی کند. آیا میتوان گفت که ولادیموف جهان اورول را توسعه داده است؟
حاتم قادری: من کمی با شما زاویه دارم. به هر حال ما در مواجهه با کتاب تعابیری داریم و البته حق داریم به عنوان خواننده برداشتها و تعابیر خودمان را داشته باشیم؛ حتی اگر این تعابیر مدنظر نویسنده نباشد. من فکر میکنم کتاب فاقد سویه همدلی با روسلان نیست. این امر از عنوان کتاب، چه عنوان اصلی آن و چه عنوان فرعی این بر میآید. رمان نمیخواهد هشدار بدهد. هشدار، فرع ماجراست.
در اثر بولگاکف هم چنین سگی را دارید. در اینجا درندگی روسلان فرع است. در واقع وضعیتی وجود دارد که ما با آن همدلی داریم. البته من منکر هشدار آن نیستم اما معتقدم بیش از آن قصد دارد نشان دهد که چگونه آدمها در خدمت سیستم قرار میگیرند و اینکه هر آدم خشنی یک آدم بیهوده، فرصتطلب و سادیست نیست، بلکه تنها رسالت خود را انجام میدهد. به دلیل همین برانگیختن همدلی است که کتاب بسیار تاثیرگذار است. اما اگر روسلانِ ولادیموف موجودی درنده بود، احتمالا با تلف کردن او موافقت میکردیم، هرچند اندکی هم دلمان برایش میسوخت. مانند فیلمهای مستند حیات که نمیدانید با شکار همدلی کنید یا با شکارچی. اگر با شکار همدلی کنید شکارچی گرسنه است و اگر با شکارچی همدلی کنید شکار از دست میرود.
این بخشی از تعارض اجتنابناپذیری است که در چرخه خلقت وجود دارد. وضعیت روسلان به گونهای است که در دایرهای قرار گرفته که شرآفرین است، اما روسلان متوجه شرآفرینیاش نیست. شاید از اینرو است که با او همدلی داریم و نگرانش هستیم. فاجعه برای روسلان این است که در وضعیتی قرار گرفته که خودش فیالنفسه شری انجام نمیدهد و حتی به نوعی خیر است.
احمد غلامی: در این موضوع من به شما نزدیک هستم. فقط میخواهم بدانم که نویسنده از این حس همدلی چه هدفی را دنبال میکند. یا اصولا چه تفکری را مطرح میکند؟ بله، روسلان همدلی ما را برمیانگیزد. در مقابل، ما نسبت به شخصیت دیگر داستان؛ ژولیده بیشتر حس ترحم داریم. آنها هیچکدام قهرمان نیستند بلکه موجوداتیاند که مورد ظلم واقع شدهاند. حتی بعضی از آنها وقتی فرار میکنند دوباره به خاطر گرسنگی به اردوگاه برمیگردند. سگ اما همدلی ما را برمیانگیزد. سگی که هدفش خدمت است، خدمتی که بر اساس اصولی آن را دنبال میکند. میخواهم ببینم در این حس همدلی چه چیزی عاید ما میشود؟
حاتم قادری: در مقدمه کتاب آمده است که این روایت یک اتفاق واقعی است. اما نویسنده وضعیتی را ترسیم میکند که در آن اردوگاه بهعنوان یک مفروض شرآلود مطرح است. اما تمرکز اصلی داستان روی سگ است. به نظرم میآید که ویژگی برجسته کتاب این است که کسی را از جبهه خشونت به ما معرفی میکند و در عین حال نشان میدهد که میتوانیم با او همدلی داشته باشیم. یعنی تصور رایج ما از خوب و بد را برهم میزند و شاید عواطف ما را به این معنا درگیر میکند. شما دقیق میفرمایید، هیچکدام نه آن کسانی که در اردوگاه محبوس هستند و نه نگهبانهای انسانی، هیچکدام اینطور نیستند...
احمد غلامی: و آدمها هیچ چیز ویژهای ندارند که همدلی ما رابرانگیزند...
حاتم قادری: نمیدانم، اگر نویسنده دیگری بود به جای اینکه همدلی ما را برانگیزد نفرت ما را به روسلان و همدلی ما را نسبت به یکی از شخصیتهای داستان بر میانگیخت. شاید حتی نویسندهای میتوانست در قالب یکی از نگهبانان، روسلان را برای ما تداعی کند. ولی من فکر میکنم خود سگبودن و اینکه سگ وارد بازیهای انسانی میشود، خودش ابعاد جدیدی ایجاد میکند. ما انسانها میتوانیم بگوییم خود انسان مسوول است یا یک خرده بیرحمانهتر، بهتر بود خودش چشمش را باز میکرد و میدید برای چه وارد این بازی شده، یا بگوییم منافعش ایجاب میکرد که تن به این کار بدهد. ولی سگ منافعی ندارد. سگ براساس غریزهاش؛ وفاداری و نگهبانی در این منظومه انسانی گنجانده شده است. به همین دلیل ما همدلانه به او نگاه میکنیم.
احمد غلامی: اگر بپذیریم که شرافت به نوعی مترادف با اصولداشتن است حتی اگر در جبهه خشونت باشیم، چطور میتوان این گزاره را درباره وفاداری روسلان بررسی کرد و شرح داد؟
حاتم قادری: تعبیری که بهکار میبرید یک مقدار سنگین است. من از طرفی با شما موافق هستم اما از طرف دیگر نگران هستم که به واسطه این گزاره توجیه کنیم؛ کسانی که خشونت میورزند، حق دارند بگویند که ما انسانهای شریفی هستیم، چون بر نظرات خودمان ثابتقدم بودهایم. ولی ما فرض را بر این میگذاریم که انسان میتواند نور و تاریکی را در برهههای مختلف تشخیص دهد. یعنی معتقدیم که این نورها در این بدنها محبوساند و کافی است که انسان به وجدان خودش نگاه کند. بسیاری از آنها رفتار خودشان را وفادارانه انجام میدهند و حتی منفعتطلبانه هم نگاه نمیکنند. ولی روسلان سگ است و ما حسیات او را نمایندگی میکنیم و چون نمایندگیاش میکنیم و سرگشتگی او را میبینیم به شدت حس ما برانگیخته میشود. اما اگر به جای روسلان، انسان نگهبان بود، نویسنده دشوارتر میتوانست حس همدلی ایجاد کند. و حتی نگهبانی که به تعبیر شما کارش را با شرافت انجام میدهد، با پذیرش وضعیت، کشیشوار به خدمت قرارگاه درآمده و برای خودش رسالت قایل هست. اما چون ما روسلان را نمایندگی میکنیم خواه و ناخواه عواطفش را هم باید بیشتر بپذیریم.
احمد غلامی: من فکر میکنم اصلا نویسنده قصد ندارد آدمهایی را که در چنین وضعیتی قرار میگیرند، محکوم کند. بلکه میخواهد بگوید این وضعیت، نوع خاصی از آدمهایی را تربیت میکند که هنوز بارقههایی از انسانیت در آنها وجود دارد. بالاخره این وضعیت بر همه آنها حاکم است و هرکدامشان با نوع برداشتشان از آن وضعیت تصمیم میگیرند، چه کنند. مثلا زمانی که «صاحب سگه» کسی را میبرد تا تیرباران کند، لحظهای تردید میکند و دلش میخواهد زندانی را آزاد کند، اما زود این تردید از بین میرود. چراکه فکر میکند اگر او را آزاد کند، قطعا ناگزیر به خاطر گرسنگی و خستگی دوباره برمیگردد. آن وقت هم نگهبان، هم زندانی تیرباران میشوند. نویسنده هوشمندانه میگوید که آدمها را باید در وضعیت سنجید.
حاتم قادری: برداشت من این است که همدلی نویسنده با سگ بیشتر از آدمهاست، من مخالف نیستم که نویسنده آدمها را در وضعیتشان نشان دهد. روسلان را هم در وضعیتش نشان میدهد اما فکر میکنم تاکید اصلی نویسنده روی سگ است و نمیخواهد پیچیدگی وضعیت انسانها را مطرح کند. بین رفتوآمد بین حوزه انسانها و سگ و جاهایی که اینها با هم برخورد میکنند نکات تازهای کشف میشود و خواهناخواه کتاب جذاب میشود. ما از اردوگاه چیزهایی انتظار داریم مثل فقر، فشار، محرومیت و چه بسا اعدام که اینها به ما عرضه میشود اما به نظرم میآید که نویسنده بیش از اینکه بخواهد وضعیت انسانی را توصیف بکند در نظر دارد وضعیت قهرمان کتاب روسلان را تصویر کند. باز هم میگویم تعبیر من این است که: روسلان در یک سیستم خشن قرار گرفته و بهعنوان کشیش آن سیستم آن هم بهعنوان یک حیوان فاقد اختیار و مسوولیت عمل میکند.
پویا رفویی: مطلب جالبتوجهی که در روابط روسلان و سایر شخصیتها به چشم میخورد، نسبت میان سیاست و شر اخلاقی است. از زمان کانت به بعد، این مساله مبتلابه دولتهای مدرن بوده و هست. در نگاهی از دور، همه اعمال روسلان اخلاقی است. سوالی که پیش میآید این است که تا چه حد فرمانپذیری و اطاعت از مافوق عملی اخلاقی است؟ «وفاداری» تا کجا میتواند مفهومی سیاسی باشد؟ آدمها در حد رابطهای بینافردی میتوانند خائن یا وفادار باشند، اما وفاداری سیستم چطور امکانپذیر میشود؟ دولت مدرن با جایگزینکردن فرم سیاسی به جای بدن حاکم، مفاهیمی مثل وفاداری و عشق به قدرت بلامنازع سیاسی را بحرانی کردهاند. برای روسلانهای تاریخ مدرن، چه راه نجاتی از دوگانه شر اخلاقی و وفاداری سیاسی وجود دارد؟
حاتم قادری: با بخشی از بحث شما زاویه دارم، با بخشی از آن موافقم. روسلان ابدا موجود اخلاقی نیست. ولی رسالتمندی به او القا شده به خاطر ویژگیهای حیوانی او. اصولا درباره حیوانات نمیشود بحث اخلاق را طرح کرد، اخلاق در حوزه انسانها مطرح است. به این معنا اینطور نیست که روسلان اخلاقی رفتار میکند.داستایوسکی در «مفتش بزرگ» مینویسد، وقتی مسیح میآید میگوید، تو به چه کاری میآیی و با او اخلاقی برخورد نمیکند. بهعنوان رسالتش میگوید تو به چه کار خواهی آمد و به مردم چه چیزی عرضه میکنی. کاربردی نگاه میکند. کشیشبودن لزوما به معنای رفتار اخلاقی نیست. اگر اخلاقی رفتار میکرد، راجع به او داوری میکردیم، نه همدلی. ولی اگر منفک از بحث روسلان نگاه کنیم، حقیقت این است که بین کنش سیاسی و اخلاق میتوانید منظومههای متفاوتی را درنظر بگیرید. زمانی که اخلاق شما متعلق به یک منظومه است، کنش سیاسیتان متعلق به منظومه دیگر، درجه تفاوت زیادی میتوانید ببینید. اخلاق شما پیشامدرن است و کنش سیاسی شما میخواهد مدرن باشد. این تعارض و سردرگمی ایجاد میکند. ممکن است اخلاق و کنش سیاسی شما هردو متعلق به یک منظومه باشد ولو پیشامدرن یا مدرن، در اینجا بین آنها هماهنگی نسبی برقرار میشود. میگویم هماهنگی نسبی، نه هماهنگی کامل، به خاطر اینکه همواره بین اخلاق و کنش سیاسی شکافی وجود دارد که تنها در استثنائات ممکن است این شکاف برطرف شود. کنش سیاسی مقتضیات، ضروریات و لوازمی را میطلبد که اخلاق همواره با آن هماهنگ نیست. در یکی از رمانهای مورد علاقه من، «قطره اشکی در اقیانوس»، مانس اشپربر مینویسد، من نمیتوانم کسی را به جهتی سوق بدهم، حتی به مقاومت. کنش سیاسی از شما مقاومت میطلبد ولی اخلاق میگوید، من نمیتوانم زندگی شما را داو بگذارم. یعنی در جایی که کنش سیاسی و اخلاقی در یک منظومه است، شکاف برقرار میشود، چه برسد به اینکه در یک منظومه هم نباشند. یکی از بحرانهایی که ما در جامعه خودمان با آن روبهرو هستیم این است که اخلاق و کنش سیاسی ما متفاوت است. نه اخلاق، اخلاق سنتی است و نه کنش سیاسیمان مدرن است و نمیتواند باشد. برای اینکه دوپارگی یا چندپارگی را در مجموعه یا آدمهای خودمان داریم. این بخشی از معضلی است که نمیتوانیم به این راحتی بر آن غلبه کنیم. البته در یکجایی این منظومهها به هم نزدیکتر میشوند و این اتفاق در اساس میافتد. ولی باز یادآوری میکنم در نهایت اخلاق، وقتی استعلایی نگاه کند نمیتواند خودش را مقید به کنش سیاسی بداند. میتواند به آن نزدیک شود ولی کنش سیاسی الزامات و لوازم خودش را میخواهد. ممکن است بگویید که من به جهت اخلاقی نمیتوانم این کار را بکنم، آن موقع است که سیستم باید اینقدر انعطاف داشته باشد که به شما اجازه دهد به تعهدات اخلاقیتان وفادار باشید. همینجاست که بحث ژوزف دمستر پیش میآید، اینکه آیا سیستمی با این انعطاف گسترده میتواند برقرار شود؟ در نظامهای لیبرال کسی که سرباز است باید وظیفه را انجام دهد وگرنه باید محاکمه شود. اگر بگوید تردید دارم که در جبهه بایستم، باید عواقب آن را خودش تحمل کند چون اقتدار باید حفظ شود یعنی اخلاق اینجا شکاف برقرار میکند. من به کتاب روسلان برمیگردم و خیلی وارد بحث تئوریک نمیشوم. برای روسلان شر و خیر موضوعیت ندارد. اینجا بیاخلاقی اهانت نیست، یعنی فاقد اخلاق. ممکن است بگوییم اگر آدمی فاقد اخلاق است مذمتش میکنیم ولی میخواهم بگویم اخلاق اصلا برای روسلان موضوعیت ندارد چون در حیطه زیست و مکانیسم او نیست و اساسا در بیولوژیک او قرار ندارد. برای همین است که حس رقت و نه داوری ما را برمیانگیزد.
پویا رفویی: مبنای این سوال از متن رمان ناشی میشد. «وفاداری» ایدهای است که نقش مبنایی در کتاب ایفا میکند. «سگ» توامان هم مظهر وفاداری است و هم آماده است تا در دفاع از صاحبش به هر موجود ناشناختهای حمله کند. سوزان سانتاگ، در تبارشناسی پلیس، به دگرگونی مفهوم رفیق اشاره میکند. به زعم او، پلیس رفیقی است که مراقبت دلسوزانهاش از حد معینی تجاوز کرده. بالاخره روسلان مظهر وفاداری هست یا نه؟ اگر به خاطر تعطیلی اردوگاه، حیثیت التفاتیاش را از دست داده باشد، دیگر معلوم نیست به چه چیزی وفادار است؟ به هر حال وفاداری، همواره وفاداری به چیزی است.
حاتم قادری: وفاداری حیث التفاتیاش را از دست داده ولی وفاداری جزو مشترکات برخی از حیوانات و انسان است. اما لزوما اگر موجودی وفادار است، اخلاقی نیست. شما به یک اسب نمیگویید یا یک سگِ خانه نمیگویید که اخلاقی است، میگویید وفادار است. توجه داشته باشید که یک سگ وفادار است و یک سگ درنده است، روسلان هردویش هست. سگها میتوانند تواناییهای مختلفی داشته باشند، اما هیچکدام اخلاقی نیست. اخلاق جایی مطرح میشود که امکانپذیرش یا رد آن را داشته باشید، مسوولیت بپذیرید یا نپذیرید. نگهبان محاسبه میکند. با خودش میگوید، تو را تیرباران کنم یا نکنم؟ روسلان نمیتواند محاسبه اخلاقی کند. اخلاق یک امر انسانی است. از دوران پیش از ارسطو تا امروز اخلاق امر انسانی بوده، برای همین نمیتوانید رفتار اخلاقی برای روسلان قایل شوید نگاه کنید، گربهها به دلایل بیولوژیکیشان وفادار نیستند. نویسندهای چون صادق هدایت میگوید، سگها چاپلوس هستند، غذا که جلویشان بگذارید دم تکان میدهند اما گربهها میخورند و میروند. اگر بخواهید آن را بردارید شاید پنجول هم بکشد. برای همین میخواهم بگویم که به روسلان نباید از این زاویه نگاه کنیم. اینگونه ما سگ را وارد سیستم اخلاقی خودمان کردهایم. اما درباره تعبیر سانتاگ که اشاره کردید، به اعتقاد من تفاوتهایی وجود دارد. در نظامهایی مثل آمریکا پلیس میتواند از جنم رفاقت برخوردار باشد ولی در جایی دیگر مثل اتحاد جماهیر شوروی پلیس به شهروندان به چشم مظنون نگاه میکند نه بهعنوان رفیقی که باید حفظ شود. در جاهایی که ایدئولوژی تازه شکل گرفته، پلیس میتواند برای کسانی که هنوز در قلمرو دوستان قرار دارند نقش رفیق را بازی کند. در سازمانهای چریکی خودمان نگاه کنید، دیگری هم نقش ناظر و هم پلیس را داشته. در واقع رفاقت و نظامت توام بود. اما اگر شهروند مظنون باشد پلیس دیگر رفیق نیست. پس گفته سوزان سانتاگ را نباید تعمیم جهانشمول داد. اگر شهروند شما مظنون باشد پلیس همیشه به چشم مظنون به شما نگاه میکند. اینکه بالاخره باید جایی شما را گیر آورده و مچتان را بگیرد. آن وقت مانند «محاکمه»کافکا در چرخهای قرار میگیرید که باید اعتراف به گناهگاری کنید. یعنی بالاخره در زندان به گناهان واقعی و غیرواقعی خودتان اعتراف میکنید چون پلیس به شما مظنون است. به روسلان یاد دادند که به نوعی لباس به چشم مظنون نگاه کند و این برای او اخلاقی نیست.
احمد غلامی: در رمان بیشتر مفاهیم براساس مثلث شکل گرفته است. مثلا مثلث خدمت - خیانت - استحالهشدن، که سگ با آنها درگیر است.
حاتم قادری: در مورد این حس با شما موافق هستم ولی تعابیری چون خیانت یا مثلا شرافت تعابیری انسانیاند درحالیکه روسلان با نشانهشناسی خودش تشخیص میدهد، اما فکر نمیکند که من خائن شدهام یا نشدهام. او براساس آموزشی که به او داده شده با نشانهای که میشناسد رفتار میکند. نشانهشناسی دقیق حیوان که مورد بحث ماست چیزی در حد مطلق است امری که در انسانها نسبی میشود. برای روسلان مهم نیست که کسی خائن است یا خائن نیست. مهم نیست که در خدمت خروشچف است یا گورباچف یا استالین، او هیچکدام را نمیشناسد. هرکس را با این نشانهها جلوی او بیاورید خیال میکند که باید او را بگیرد. تفاوتش با انسان-کشیش این است که انسان از تحول برخوردار است، همان استحالهای که شما از آن میگویید. اگر به جای سگ، نگهبان بود میتوانستیم استحاله را ببینیم اما درباره سگ نمیتوانیم. سگ تنها حس ما را برمیانگیزد. و نویسنده به واسطه حیوانبودن روسلان، حس همدلی ما را نسبت به فردی از نهاد خشونت جلب میکند. در حالیکه اگر روسلان انسان بود ما مدام داوریاش میکردیم و میگفتیم چرا نمیروی، یا چرا میروی؟ چراهای ما یعنی داوری ما. پس فکر میکنم این مثلثها برای سگ موضوعیتی ندارد و تنها سبک نویسنده را میسازد.
احمد غلامی: سگه همیشه در همه مثلثها وجود دارد. مثلا «سگه، استیورا و زندانی.» من نمیگویم سگه این را میگوید، ساختار داستان را توصیف میکنم. «استیورا، روسلان و زندانی.» «صاحب، روسلان، زندانی.» «اردوگاه، شهرک، راهآهن.» منظور من استحاله، خدمت، خیانت در مورد سگه نبود. در مورد ترفندی بود که نویسنده برای ساختار کتابش فکر کرده.
حاتم قادری: من نمیتوانم داوری کنم. شما چون نویسنده هستید، حساسیت و شم نویسندگیتان راجع به چینشهایی که نویسنده برای داستانش دارد، قویتر است. ولی اگر به جای چهره سگ، چهره یک انسان بود شاید آن مثلثهای شما برای من محسوستر میشد.
احمد غلامی: آیا میتوانیم از فضای بالاتر و نه از دید سگ، اینطور برداشت کنیم که در نظامهای بسته نشانههایی را تعلیم میدهند که مهم نیست چقدر درست یا غلطاند، مهم این است که اگر از آن نشانهها تخطی کنید خیانت کردهاید. میشود چنین چیزی را به این رمان نسبت داد؟
حاتم قادری: اگر بحث سگ را حذف کنیم همینطور است. در چنین سیستمهایی در وهله اول میخواهند ارزیابی و داوری شما را سلب کنند تا قدرتشان را پرسشناپذیر جلوه دهند. پس هرقدر وفاداری بیشتر باشد پرسشناپذیری نظام قویتر است. برای همین است که روسلان با یکسری نشانهها یا اشارات خاص سمت و سوی خودش را پیدا میکند. به این معنا با شما موافقم اما باز هم میگویم این بازی انسانهاست. ولی اگر از من بپرسید که آیا این بین نظامها موضوعیت دارد، میگویم: بله. نظامها طراحیهایی میکنند یا تعابیری دارند. در تعبیری که در مورد نظام فاشیسم به کار میبرند، لایههایی پنهان است. لازم نیست نشانهها را با عقل و خرد خودمان بسنجیم، کافی است که نشانهها با لایههای پنهان ما جفتوجور شوند. نشانههای هر فرهنگ که عرضه شوند، به شکلی ناخودآگاه افراد آشنا به آن وفاداری نشان میدهند، مگر اینکه دچار شک یا دگراندیشی باشند.
پویا رفویی: در اینجا، میشود بابی باز کرد تحت عنوان تیپ انسان - حیوان که در تاریخ ادبیات و حتی ادبیات کلاسیک مسبوق به سابقه است. از کلیلهودمنه خودمان گرفته تا افسانههای لافونتن، مماثله انسان - حیوان مبنایی سیاسی دارد. به عبارتی، تفاوت در مرتبه با این مماثله و تمهید ادبی به تفاوتی سنخی بدل میشود. از یاد نبریم که رمان با راوی سوم شخص بازگو میشود. راوی به صورت ابژکتیو درست مثل دوربین فیلمبرداری روسلان را تعقیب میکند و حرکات و سکناتش را شرح میدهد. این امر در عین سادگی بسیار مهم است. راوی انسانی، موجودی حیوانی را دنبال میکند و ادراکاتش را از رفتارهای این حیوان توصیف و تصویر میکند. حالا این سوال پیش میآید که چرا راوی سراغ باقی موجودات پیرامونش نمیرود؟ چرا مثلا استیورا را انتخاب نمیکند. راوی رابطه فرمانپذیر وفرماندهنده را از این طریق به نوعی تفاوت سخنی تعبیر میکند. با این طرز تلقی موافق هستید یا نه؟
حاتم قادری: درست است که این داستان درباره اردوگاه است، اما من فکر نمیکنم که این میزان تاملات و به اصطلاح برداشت سیاسی دست اول، مدنظر نویسنده باشد. درباره کلیلهودمنه درست میفرمایید، وقتی از زاویه شیر و حیوانات دیگر نگاه میکنید و از زبان حیوانات صحبت میکنید یعنی مماثلت انجام میشود. من با این امر مشکلی ندارم اما در اینکه نویسنده خواسته این مماثلت را برای ما برجسته کند تردید دارم. شاید حق با شما باشد، این اختلاف نگاه است. این به این معناست که تعابیر خودمان را در نقد ادبی گسترش دهیم. و بگوییم من اصلا کاری به نویسنده و فضای داستان ندارم، ولی اگر بگوییم که برداشت نویسنده است من تردید دارم. چون نشانههای کافی برای این برداشت در رمان وجود ندارد، یا حداقل من این نشانهها را در کتاب ندیدم که بخواهد این مماثلت را در ارتباط با قدرت برای ما تقویت کند.
پویا رفویی: ولی رگههایی در کتاب هست که با نوعی اسارت مطلق مواجه میشویم. منظورم از اسارت مطلق، وضعیتی است که اسیر بدون وجود اسیرکنندهاش همچنان احساس اسارت میکند و در اسارت خوشحال میشود. یعنی خودش را بر مبنای متغیر اسارت تعریف میکند.
حاتم قادری: من فکر میکنم این همدلی نویسنده با سگ است. اما در اینکه نویسنده لزوما خواسته پیامهای مشخص سیاسی را در قالب همدلی بگوید، تردید دارم. مگر اینکه بگویید نویسنده به کنار، حتی بگویید از همین نشانههای اندک میتوان اینطور برداشت کرد. این حق شماست که این کار را انجام دهید، اما فکر میکنم برای نشاندادن مماثلت در محور قدرت، نشانههای بیشتری لازم است.
پویا رفویی: به معنای سیاسی کلمه، دوران یعنی چه؟ سوژههای یک فضای سیاسی چگونه میتوانند بفهمند که دورانی به پایان رسیده یا دورانی ادامه پیدا کرده است. این هم در کتاب، مستقل از شخصیت روسلان مفهوم مهمی است که موجوداتی در یک دوران تالیف شدند و شکل گرفتند، حالا آن دوران به سر رسیده و نمیدانند چهکار کنند. اساسا هم متوجه نمیشوند که آن دوران به سر رسیده است. این در شرایط سیاسی چطور میتواند معنا پیدا کند؟ گاهی مقاومت میتواند شکل بگیرد ولی اینجا خبری از مقاومت نیست. مثلا خانم استیورا زن نیکدلی است و روابطی بشری دارد ولی در مواجهه با قدرت خیلی راحت آدمها را لو میدهد. چون میخواهد زندگی روزمرهاش را ادامه دهد. چه اتفاقی میافتد و اصلا -مستقل از کتاب- مفهوم دوران در فضای سیاسی یعنی چه؟ شکلگیری دوران در کتاب حالت خودش را دارد. اما در فضای سیاسی میدانم که دوران مفهوم پرتنشی دارد. به چه نحو میتوانیم مقتضیات دورانها را تشخیص بدهیم. شما بهعنوان استاد علوم سیاسی بگویید چه وقت میشود تحلیل کرد که دورانی تمام شده و دورانی دیگر آغاز شده است؟
حاتم قادری: ارایه تعریفی سرراست یک مقدار سخت است. بعضی موقعها که بچهها از من تعاریف خاص میخواهند، من به آرنت استناد میکنم. آرنت درباره انقلاب نوشته، انقلاب به جهت لغوی، تحولات کیهانی است، اما در نهایت یک تعریف سرراست از انقلاب سیاسی نمیدهد. چون برخی مسایل و امور تعریفپذیر نیستند. درباره دورانها هم به راحتی نمیشود گفت که ابتدایش و انتهایش کجاست. بهعنوان مثال اگر بگوییم در تاریخ ما دوران برخورد ایران با مدرنیته کجاست، نمیدانیم، تنها به برخی رویدادها اشاره میکنیم، مثلا به عباسمیرزا اشاره میکنیم. یا مثلا زمانی که رضاشاه برکنار شد، آیا دوران رضاشاه تمام شد؟ قاعدتا میگوییم نه، ولی به یک معنا بله، چون، اقتدار شهربانی و رضاشاه فرو ریخته. به یک معنا نه، چون بخشی از عواملش همچنان دارند ادامه حیات میدهند. به تعبیر من تا وقتی که محورهای اصلی یا عناصر و مولفههای اصلی یک دوران در حال حیات یا اِعمال قدرت هستند آن دوران هنوز ادامه دارد، هرچند ظاهرش برطرف شده باشد. مثلا نظام شاهنشاهی میرود ولی مولفههایش ادامه حیات میدهند. به یک معنا بخشی از نظام رفته و بخشی از آن مانده است. نباید تصور کنیم که دوران یک مجموعه کاملا متصلب است که همه با هم میآیند و همه با هم میروند، این اتفاق نمیافتد. حتی در برخی وضعیتها، هنوز یک طبقه یا یک وضعیت شکل نگرفته، یک وضعیتی هم منهدم شده که یک حالت برزخگونهای است. که این حالت را در آثار گرامشی، در دورانی از ایتالیا شاهدیم. پس وقتی مولفههای یک دوران بتوانند وضعیت حداکثری خودشان را حفظ کنند دوران برقرار است، ولی اگر این مولفهها شروع به ضعیفشدن یا استحالهرفتن کنند، دوران نیز در حال تضعیف است که البته تضعیف هم به معنای انهدام مطلق نیست و گسست مطلق صورت نمیگیرد، بلکه گسستهای نسبی و استحاله اتفاق میافتد. ممکن است چند دهه بگذرد و هنوز تلاطمها و امواج یک دوره مانده باشد. موسولینی خودش سال 45 اعدام شده، اما هنوز برخی از وزرا یا نزدیکان موسولینی 35 سال بعد به او وفادارند. وفاداری برخی به خاطر توجیه خودشان است و وفاداری برای برخی به خاطر آن است که با این مولفهها درگیر هستند و درگیریشان درونی است. مثلا گوبلز در کنار هیتلر، که میگوید من هم خودکشی میکنم یا استالینیستها را ببینید. خاطرات حزب توده را نگاه کنید. برخی میگویند که آن دوران سپری شده، اما هنوز برخی با مولفههای آن دوران زندگی میکنند. برعکس آن مثالی برای شما بزنم. مریم فیروز را نگاه کنید، او همسر کیانوری است و یکی از اولین زنانی که میخواست ایران تجدد داشته باشد. ولی اگر خاطراتش را نگاه کنید در خیلی جاها میگوید که باید از کیا بپرسم، یعنی رفتار یک زن سنتی را دارد چون برخی از مولفهها همچنان در او حضور دارد. میخواهم بگویم که بحث پیچیده است و به راحتی نمیتوانیم بگوییم که یک دوران تمام شده است. دوران ذرهذره میرود. بعضی اوقات ممکن است با تصادمهای شدید بخشی از پیکره آن بریزد ولی جویبارهایش همچنان در درون آدمها و مجموعهها به حیات خویش ادامه میدهد.
پویا رفویی: کل ماجرا همین است. هیچ دورانی صبر نمیکند تا همه آدمها را اقناع کند و بعد دگرگون شود، مثل شخصیت حاج کاظم در آژانس شیشهای، نمیتواند بپذیرد که دوران او تمام شده است، علایم نابهنجاری بروز میدهد. یا مثل شخصیت سنمار در رمان سلوک محمود دولتآبادی که او هم قبول نمیکند رادیو شوروی 15سال است که بخش فارسیزبان ندارد، رادیو را همچنان روی آن موج گذاشته و هرشب سر ساعت 9منتظر است.
حاتم قادری: یکی از زمینههایی که ادبیات میتواند روی آن کار کند، نشاندادن وضعیت پیچیده آدمهاست. الان نگاه کنید، این آدم البته یکجوری مخوف است. وفاداری فردین ثابتی نه در این دوران، که در آن دوران است. البته قاعدتا هم باید وفادار بماند. ولی خیلی از آدمهایی که به این میزان هم درگیر نیستند باید وفادار میماندند. این خیلی طبیعی است. وقتی صدام در عراق ساقط میشود خیلیها همچنان به او وفادار میمانند. در افغانستان و ایتالیا و آلمان و روسیه هم. این در خیلی جاها اتفاق میافتد.
پویا رفویی: گزارش ادموند برک از انقلاب فرانسه شاید در اینجا به درد بخورد. بهخصوص از این بابت که یک ضدانقلاب گزارش خود را از انقلاب عرضه میکند. به نظر برک، هیولای سرکوب پس از مدتی به ناچار لباس حریرزنانه میپوشد از چشم او، ترس حالت پایداری نیست، پس از مدتی به تحقیر تبدیل میشود. شخصا آنچه نویسنده از آن با عنوان دوران اسارت یاد میکند، نوعیگذار از ترس به تحقیر را در خود مستقر دارد. مستقل از اختلاف در نقش شخصیت روسلان در رمان ولادیموف، اینگذار از ترس به تحقیر و توامان جایگزینشدن ابتذال در فضای وحشت از منظر شما چگونه است؟
حاتم قادری: با عرض معذرت، من موافق نیستم. بحث آیزایا برلین، بحث خوبی است، وقتی آرمانشهرها را توصیف میکند که نمونهاش آرمانشهر شوروی است، میگوید اینها همه تخممرغها را شکستند که املت درست کنند، آخر هم نشد. میگوید من برلین هستم و شاید حرفهایی که میزنم خواننده را مجذوب نکند ولی میگویم زندگی همین است و باید بهبود نسبی برقرار شود. من فکر میکنم اتفاقی که در کتاب میافتد تحقیر نیست، یک آرمان بزرگ است که شما با پوچی و فروپاشی آن روبهرو میشوید. یکسری چیزها دمدستی میشود، همین فروپاشی دمدستی میشود. مثل اینکه شما یک کاخ رفیع داشته باشید، که همیشه برای شما هالهای از قدرت است، هالهای از خرد برتر و توانایی الهیگونه است. ولی یکدفعه این کاخ میپاشد. پس حس تحقیر ندارید، حس دمدستی بودن میکنید. حسی به نام ابهام دارید، گیج میشوید. مثل دیوار برلین که فرو ریخت. آدمهایی که در کتاب رها شدند آدمهای تحقیرشده نیستند. آدمهاییاند که از یک موقعیت ایدئولوژیک ستبر، گذار میکنند. وضعیتی که آدمها یک مقدار و نه زیاد به حال خودشان رها شدهاند. یکدفعه احساس میکنند که چقدر بشری و زمینی هستند، چقدر زمینی رفتار میکنند، چقدر کوچکاند، چقدر اهدافشان فردی و جزوی است. شاید شما در مورد این تعبیر تحقیر را بهکار میبرید. ولی من فکر میکنم که از آن ابهت هالهای به مرتبه جزویت میرسد و این را حس میکند. منظورم سگ نیست، از آدمها حرف میزنم. دیگر کسی تحقیر نمیشود، فقط حس جزویت میکند و نمیتواند خودش را تطبیق دهد. ممکن است که شما این را حقارت تعبیر کرده باشید. من حقارت نمیبینم، در واقع طرف یکدفعه حس میکند که دو متر قد ندارد، یکمترو60سانتیمتر قد او است، آن دو متر قد خودش را در سایه استالین و نظام شوروی میبیند. قد واقعی خودش کم بوده، بعضی وقتها حتی خودش را از قد واقعی خودش کمتر هم میبیند، چون با مشکلاتش نمیتواند کنار بیاید. وقتی آدمها برای اینکه با مشکلات راه بیایند آموزش ندیده باشند، کمتر از چیزی که به واقع توان دارند، جلوه میکنند. بعد هم ممکن است که در واقعیت زندگی کنند، قد یک متر و 60 را یک مترو 70 ببینند. برک، محافظهکار است. مساله او، نظام لویی شانزدهم نیست. او تنها از ترسهای ترمیدور حرف میزند. درست است که از وحشت و ترور حرف میزند، ولی خواست او متکی بر نظامی است مبتنی بر سنت و ارزشهای محافظهکارانه.
پویا رفویی: چیز دیگری که در رمان مشهود است، جابهجا شدن مفهوم سعادت است. اینکه حس خدمتگزاری و قدرشناسی جای خودش را به بیرون میدهد.
حاتم قادری: دقیقا همینطور است. آن هاله شکسته شده و حالا آدمها سعادت خودشان را خواه و ناخواه در پرتو هاله میبینند، وگرنه هاله وجود ندارد. برای همین یکی جایگاهش را زودتر منطبق میکند و یکی دیرتر. ولی بالاخره باید خودشان و سعادت را باز تعریف کنند. شاید در زمان استالین، عدهای بتوانند زندگی خصوصیشان را مخفیانه طراحی کنند، ولی بالاخره هاله قدرت حضور دارد. همانطور که شما در «ظلمت در نیمروز» و «1984» در چهره برادر بزرگتر این هاله قدرت را میبینید، هرقدر هم نخواهید برادر بزرگتر را ببینید او خودش را به شما نشان میدهد. ولی وقتی برادر بزرگتر نباشد شما باید خودتان را تعریف کنید، لذت شما چیست، کار شما چیست، سعادتتان چیست و این همان بحث تداوم فرمانپذیری است.
احمد غلامی: چیزی که برای من بسیار جالب بود شخصیت خانم استیورا و ژولیده بود. به نظر من آنطور که شما تعبیر میکنید ژولیده بهترین تصمیم را در داستان میگیرد، خودش را از این وضعیت جدا نمیکند و با اینکه وضعیت تازهای برای او دست و پا شده و خانوادهاش منتظرش هستند، تردید میکند و در آخر از قطار پیاده میشود. شاید او تنها کسی است که به نوعی به روسلان نزدیک است. سگ نگهبان و زندانی، از دو طیف مختلف، یکی خودش مورد شکنجه بوده و دیگری پلیس محافظ اما هردو به وضعیت وفادارند. ژولیده احساس میکند که دوران بیرون از اینجا دوران او نیست. دوران او درست همینجا پیش این زن و ماندن در همین وضعیت است. نظر شما چیست؟
حاتم قادری: ببینید ژولیده کسی است که کاملا تهی شده، تنها زندانی آن اردوگاه هم نیست. یعنی اینطور نیست که همه زندانیها بروند و او بماند. نویسنده او را تفالهشده تصویر میکند. او حتی اینقدر نمیتواند برای خودش شخصیتی قایل شود که برگردد و پای شخصیت خودش بایستد. او از کسانی است که در این مجموعه کاملا تباه شدهاند. اما روسلان خودش را تفاله نمیبیند.
احمد غلامی: یعنی شما اصلا احساس همدردی با ژولیده نمیکنید؟
حاتم قادری: من برای او حس تاسف دارم، یعنی یک مقدار بهتر میتوانم حسیات او را تحلیل کنم. حتی شاید یک مقدار هم او را سرزنش کنیم. میفهمم که از درون تهی شده، انرژی ندارد و نمیتواند دوروبر خودش را سامان جدیدی دهد. استیورا که یک شهروند عادی در نظام شوروی است و همچنان هاله ترس در او هست، به جای اینکه عاقلانه فکر کند، به غریزه عمل میکند. اما ژولیده حتی به این حد هم نمیرسد. معلوم نیست که چرا و به چه دلیلی ژولیده به زندان افتاده است. ممکن است که از ابتدا یک آدم تهی بوده باشد ولی در آنجا این امر بروز کرده. مثل اینکه اینها آخرین قربانیانی هستند که اراده و شعور و انگیزه از آنها سلب شده است. به این معنا من ژولیده را میفهمم. یعنی حتی نمیتواند روی پایش بایستد ولی استیورا همچنان از خودش صیانت میکند، حتی با لودادن و حتی با اینکه نخواهد قهرمان باشد. اصلا نیازی نیست که قهرمان باشد، میگوید من از خودم دفاع میکنم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.