|

درباره فیلمنامه «مگنولیا»

درباره وجود پاپانوئل

ایثار ابومحبوب

اندیشیدن به بدبختی و فاجعه انگار همواره با اندیشیدن به «مسوول» ملازمت داشته است. آیا نگرش اسطوره‌ای و قدسی، همگی به نوعی تبیین‌گر نسبت میان تیره‌روزی و عهده‌گیرنده نیست؟ ذهنی که به نحوی اسطوره‌ای میان تیره‌روزی و عامل تیره‌روزی به تکاپو می‌افتد، ناگزیر از غریزه حیات و گریز از ناگواری و خطر پیروی کرده است. به نظر می‌رسد بخش زیادی از جدال مخاطب و اثر روایی نیز به لحاظ روانی تابع وضعیت اسطوره‌ای شیوه‌های توجیه فلاکت است. اگر از این منظر به تاریخ نقدهای ژنریک، یا نقدهای متکی بر خوانش‌های اجتماعی بنگریم، خواهیم دید که یکی از مهم‌ترین نقاط التهاب نظریه‌ها ایجاد حساسیت درباره توجیه فلاکت و توضیح مسوولیت است. اگر دردآوری‌های اخلاقی و ایدئولوژیک ملودرام بیشتر از تراژدی در ترازوی محکوم می‌نشیند، شاید از آن روست که رواج بیشتر پایان‌های خوش، وجود عدالتی ساختاری و انفعال‌آفرین را القا و در نتیجه تبلیغ می‌کند. این رفع نگرانی، شاید همان حس خوشایندی است که همچون تیغی دولبه، هم امید می‌زاید و هم انفعال.

فیلمنامه مگنولیا درهم بافته‌ای از چند داستان موازی است با آغازی به ظاهر سردرگم. پل توماس اندرسون با حرفه‌ای‌گری تکنیکی بودن این آشفتگی را در مقدمه‌اش غریزی جلوه داده است. ابتدا گویا تمامی آدمیان جهان اثر موجوداتی‌اند که کاملا تصادفی در گوشه‌گوشه جهان بیهوده و بی‌سرانجام رها شده‌اند و محکوم به تلاشی گاه عبث و غم‌انگیز و گاه طنزآمیزند برای آنچه ناجوانمردانه از آنان دریغ شده است. به نظر می‌رسد گهگاه فیلمنامه طعنه‌ای به سرگشتگی انسانی است که برای بقا نیازی ستمبار به نابغه بودن و رقابت با دیگران به قصد حذف آنان دارد. گمان می‌رود با فیلمی سرگشته به قصد بیان سرگشتگی، با فیلمی تلخ و بدبین مواجهیم. حتی در جایی از فیلم یکی از شخصیت‌ها در پاسخ به نقل قول طعنه‌باری از ساموئل جانسون به این مضمون که: «آدم‌های نابغه به ندرت نابود می‌شن، مگه به دست خودشون» از نبوغ خود و بی‌عدالتی طبیعی در حقش با این جمله‌ها دفاع‌ می‌کند: «و بذار اینو بهت بگم: هیچ‌وقت زندگی ساموئل جانسون رو ازش ندزدیدن [...] تا حالا صاعقه بهت خورده؟ خیلی درد داره، برای هر کسی هم پیش نمیاد. یه جریان الکتریکیه که تو کل دنیا فقط به بدن تو و فرق سرت می‌خوره! و اونجا که نوشته: «مگه به دست خودشون» باید بگم که خونوادش زندگی و پولشو برنداشتن...» گویی بیانیه‌ای کوبنده صادر می‌شود علیه هر نظام اقتصادی یا ایدئولوژیکی که با مسوول قلمداد کردن فرد در مقابل تلخی‌های سرنوشت خود، مسوولیت را از دوش نظام‌های کلان قدرت و سرمایه برمی‌دارند. وقتی این دیالوگ را در فیلمنامه می‌خوانیم که «[فریفتن] درباره چیزیه که شما می‌خواین تو جهان باشین. اصلش هدایت اون چیزه و اینکه بگین من سهم خودمو برمی‌دارم.» گمان می‌کنیم فیلم در حال نقد بر جامعه‌ای است که هر کس به هر قیمتی در آن در حال مصرف اطرافیان خود است. اما به زودی فیلمنامه فریب خود را آغاز می‌کند.

در موخره‌ای که به همراه فیلمنامه به چاپ رسیده، سعید عقیقی به نکات فنی خوبی در فیلمنامه اشاره کرده است که مهم‌ترین‌شان این استنباط است که فیلمنامه تصادف را تبدیل به قاعده می‌کند. بازخوانی و تشریح همدلانه عقیقی نشان می‌دهد که ادعای اندرسون در مقدمه‌ فیلمنامه‌اش مبنی بر غریزی بودن و خودجوش بودن فیلمنامه، یک دروغ حرفه‌ای است و آنچه بر فیلمنامه حاکم است نظمی به شدت تکنیکی و حساب‌شده است؛ آشوب ابتدای فیلم مثل مقدمه اندرسون سرپوشی است برای نظم قاعده‌مندی که باید تصادفی به نظر برسد. اما به نظر می‌رسد این همدلی تکنیکی یکجا به همه چیز تعمیم یافته است و آنچه در نهایت باید پشت این تکنیک‌ها نهفته شود، برای موخره‌نویس نیز نهفته مانده است. با وجود آنچه در موخره آمده، در تقابل‌های دیالکتیکی گنجانده شده در فیلمنامه نه‌تنها «ساختار چندصدایی فیلم خودش را عیان» نمی‌کند، بلکه تمام آشفتگی ظاهری فیلم قرار است به یک سنتز واحد درباره معجزه عدالت تبدیل شود. صداهایی که ظاهر متفاوتی در فیلمنامه دارند، همان‌طور که خود عقیقی نشان داده، فقط ظاهر تصادفی دارند، تفاوت‌ها فقط تظاهر به تفاوتند، شخصیت‌ها فاقد درون پیچیده‌اند، همگی از الگوی دوبه‌دوی ثابتی پیروی می‌کنند. تعدد قصه، روایت و شخصیت، ارتباطی با مفهوم «چندصدایی» ندارد. دیگر آنکه ذات تکنیک با صداقت مولف در تضاد است. این اثر نیز نه اثری صادقانه، بلکه در نهایت ملودرامی است که قصد دارد به شیوه‌ای بسیار درخشان‌تر از یک فیلم عامه‌پسند معمولی مخصوص اکران کریسمس، نشان دهد زندگی یک موهبت و معجزه عادلانه است. اما نکته آن است حکمی که درباره زندگی صادر می‌شود، مصداقش نوع ویژه‌ای از زندگی شهری است. اندرسون در یک‌سوم نهایی فیلمنامه، در نقطه‌عطفی موفق می‌شود مسیر غافلگیرکننده‌ دیگری را آغاز کند به نحوی که نه‌تنها همه‌ عناصر سرگشته با هم پیوندهای داستانی برقرار می‌کنند، بلکه مفاهیم تازه‌ای از پس همان مناسبات جایگزین مضامین ظاهری قبلی شده و آنها را به فرع تبدیل می‌کنند.

در میان فیلمنامه‌هایی که درصدد القای وجود عدالت اخلاقی در نظام رخدادهای جهان و وضعیت شهروندی هستند و نیکی را بی‌پاسخ نمی‌دانند، مگنولیا فیلمنامه‌ای بسیار موفق و درخشان به شمار می‌رود و اتفاقا مناسب این ایام: چون در حالی که به نظر می‌رسد همه چیز در حال انهدام است، آخر فیلم معلوم می‌شود که پاپانوئل وجود دارد.

اندیشیدن به بدبختی و فاجعه انگار همواره با اندیشیدن به «مسوول» ملازمت داشته است. آیا نگرش اسطوره‌ای و قدسی، همگی به نوعی تبیین‌گر نسبت میان تیره‌روزی و عهده‌گیرنده نیست؟ ذهنی که به نحوی اسطوره‌ای میان تیره‌روزی و عامل تیره‌روزی به تکاپو می‌افتد، ناگزیر از غریزه حیات و گریز از ناگواری و خطر پیروی کرده است. به نظر می‌رسد بخش زیادی از جدال مخاطب و اثر روایی نیز به لحاظ روانی تابع وضعیت اسطوره‌ای شیوه‌های توجیه فلاکت است. اگر از این منظر به تاریخ نقدهای ژنریک، یا نقدهای متکی بر خوانش‌های اجتماعی بنگریم، خواهیم دید که یکی از مهم‌ترین نقاط التهاب نظریه‌ها ایجاد حساسیت درباره توجیه فلاکت و توضیح مسوولیت است. اگر دردآوری‌های اخلاقی و ایدئولوژیک ملودرام بیشتر از تراژدی در ترازوی محکوم می‌نشیند، شاید از آن روست که رواج بیشتر پایان‌های خوش، وجود عدالتی ساختاری و انفعال‌آفرین را القا و در نتیجه تبلیغ می‌کند. این رفع نگرانی، شاید همان حس خوشایندی است که همچون تیغی دولبه، هم امید می‌زاید و هم انفعال.

فیلمنامه مگنولیا درهم بافته‌ای از چند داستان موازی است با آغازی به ظاهر سردرگم. پل توماس اندرسون با حرفه‌ای‌گری تکنیکی بودن این آشفتگی را در مقدمه‌اش غریزی جلوه داده است. ابتدا گویا تمامی آدمیان جهان اثر موجوداتی‌اند که کاملا تصادفی در گوشه‌گوشه جهان بیهوده و بی‌سرانجام رها شده‌اند و محکوم به تلاشی گاه عبث و غم‌انگیز و گاه طنزآمیزند برای آنچه ناجوانمردانه از آنان دریغ شده است. به نظر می‌رسد گهگاه فیلمنامه طعنه‌ای به سرگشتگی انسانی است که برای بقا نیازی ستمبار به نابغه بودن و رقابت با دیگران به قصد حذف آنان دارد. گمان می‌رود با فیلمی سرگشته به قصد بیان سرگشتگی، با فیلمی تلخ و بدبین مواجهیم. حتی در جایی از فیلم یکی از شخصیت‌ها در پاسخ به نقل قول طعنه‌باری از ساموئل جانسون به این مضمون که: «آدم‌های نابغه به ندرت نابود می‌شن، مگه به دست خودشون» از نبوغ خود و بی‌عدالتی طبیعی در حقش با این جمله‌ها دفاع‌ می‌کند: «و بذار اینو بهت بگم: هیچ‌وقت زندگی ساموئل جانسون رو ازش ندزدیدن [...] تا حالا صاعقه بهت خورده؟ خیلی درد داره، برای هر کسی هم پیش نمیاد. یه جریان الکتریکیه که تو کل دنیا فقط به بدن تو و فرق سرت می‌خوره! و اونجا که نوشته: «مگه به دست خودشون» باید بگم که خونوادش زندگی و پولشو برنداشتن...» گویی بیانیه‌ای کوبنده صادر می‌شود علیه هر نظام اقتصادی یا ایدئولوژیکی که با مسوول قلمداد کردن فرد در مقابل تلخی‌های سرنوشت خود، مسوولیت را از دوش نظام‌های کلان قدرت و سرمایه برمی‌دارند. وقتی این دیالوگ را در فیلمنامه می‌خوانیم که «[فریفتن] درباره چیزیه که شما می‌خواین تو جهان باشین. اصلش هدایت اون چیزه و اینکه بگین من سهم خودمو برمی‌دارم.» گمان می‌کنیم فیلم در حال نقد بر جامعه‌ای است که هر کس به هر قیمتی در آن در حال مصرف اطرافیان خود است. اما به زودی فیلمنامه فریب خود را آغاز می‌کند.

در موخره‌ای که به همراه فیلمنامه به چاپ رسیده، سعید عقیقی به نکات فنی خوبی در فیلمنامه اشاره کرده است که مهم‌ترین‌شان این استنباط است که فیلمنامه تصادف را تبدیل به قاعده می‌کند. بازخوانی و تشریح همدلانه عقیقی نشان می‌دهد که ادعای اندرسون در مقدمه‌ فیلمنامه‌اش مبنی بر غریزی بودن و خودجوش بودن فیلمنامه، یک دروغ حرفه‌ای است و آنچه بر فیلمنامه حاکم است نظمی به شدت تکنیکی و حساب‌شده است؛ آشوب ابتدای فیلم مثل مقدمه اندرسون سرپوشی است برای نظم قاعده‌مندی که باید تصادفی به نظر برسد. اما به نظر می‌رسد این همدلی تکنیکی یکجا به همه چیز تعمیم یافته است و آنچه در نهایت باید پشت این تکنیک‌ها نهفته شود، برای موخره‌نویس نیز نهفته مانده است. با وجود آنچه در موخره آمده، در تقابل‌های دیالکتیکی گنجانده شده در فیلمنامه نه‌تنها «ساختار چندصدایی فیلم خودش را عیان» نمی‌کند، بلکه تمام آشفتگی ظاهری فیلم قرار است به یک سنتز واحد درباره معجزه عدالت تبدیل شود. صداهایی که ظاهر متفاوتی در فیلمنامه دارند، همان‌طور که خود عقیقی نشان داده، فقط ظاهر تصادفی دارند، تفاوت‌ها فقط تظاهر به تفاوتند، شخصیت‌ها فاقد درون پیچیده‌اند، همگی از الگوی دوبه‌دوی ثابتی پیروی می‌کنند. تعدد قصه، روایت و شخصیت، ارتباطی با مفهوم «چندصدایی» ندارد. دیگر آنکه ذات تکنیک با صداقت مولف در تضاد است. این اثر نیز نه اثری صادقانه، بلکه در نهایت ملودرامی است که قصد دارد به شیوه‌ای بسیار درخشان‌تر از یک فیلم عامه‌پسند معمولی مخصوص اکران کریسمس، نشان دهد زندگی یک موهبت و معجزه عادلانه است. اما نکته آن است حکمی که درباره زندگی صادر می‌شود، مصداقش نوع ویژه‌ای از زندگی شهری است. اندرسون در یک‌سوم نهایی فیلمنامه، در نقطه‌عطفی موفق می‌شود مسیر غافلگیرکننده‌ دیگری را آغاز کند به نحوی که نه‌تنها همه‌ عناصر سرگشته با هم پیوندهای داستانی برقرار می‌کنند، بلکه مفاهیم تازه‌ای از پس همان مناسبات جایگزین مضامین ظاهری قبلی شده و آنها را به فرع تبدیل می‌کنند.

در میان فیلمنامه‌هایی که درصدد القای وجود عدالت اخلاقی در نظام رخدادهای جهان و وضعیت شهروندی هستند و نیکی را بی‌پاسخ نمی‌دانند، مگنولیا فیلمنامه‌ای بسیار موفق و درخشان به شمار می‌رود و اتفاقا مناسب این ایام: چون در حالی که به نظر می‌رسد همه چیز در حال انهدام است، آخر فیلم معلوم می‌شود که پاپانوئل وجود دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.