|

گشودگی انسان- حیوان در فضای اردوگاه

وقتی که مزرعه حیوانات تعطیل می‌شود

امیر جلالی

رمان گئورگی ولادیموف، مثل آثار کلاسیک، مثل رمان‌های اولیه دو اسم دارد. نخست، «روسلان وفادار» و بعد« فاجعه وفاداری در روزگار اسارت». اسم اول به شخصیت رمان ارجاع می‌دهد و اسم دوم، حامل مضمون است. از فحوای کتاب چنین برمی‌آید که ولادیموف درپی تعیین نسبت دو مفهوم با یکدیگر بوده است. رابطه اسارت و وفاداری را چطور می‌توان معین کرد. روسلان سگی است که در دوران آب‌شدن یخ‌ها، پس از مرگ استالین و تعطیلی اردوگاه‌ها سردرگم و ناتوان از پذیرش تغییر است. آیا رمان ولادیموف اثری تمثیلی است؟ دکتر روشن وزیری در نقدها و تحلیل‌هایی که در پایان رمان آورده‌اند، تا حد زیادی پاسخ به این پرسش را آسان کرده است. ولی چنانچه «روسلان وفادار» را به صورت تکمله‌ای بر مزرعه حیوانات ارول فرض کنیم، آن وقت دریافت ما از سیر روایی چه تغییراتی خواهد کرد.
بنا نیست با خلاصه‌ای شتابزده یا «مختصر و مفید» لذت و شور حاصل از خواندن جزییات رمان را از بین ببریم. رمان در مقام پدیده‌ای برای تفکر، در ظاهری ساده و غلط‌انداز، این پرسش بنیادین را طرح می‌کند که آیا «وفاداری» مفهوم است یا حس. سگ موجود مناسبی برای محک‌زدن «وفاداری» در حیات سیاسی است. روسلان همان موجود ایده‌آلی است که وظیفه‌اش را به درستی انجام داده است. ولی روزگارش به سرآمده. عملا به عنصری زاید و سردرگم مبدل شده است. در برابر محرک‌های مسبوق به سابقه، واکنش‌هایی از خود نشان می‌دهد که دیگر مطلوب و درخور ستایش نیست. در عین حال دایما منتظر به خدمت است. هرآن درخیال خودش، وضعیت سابق بازمی‌گردد و او منزلت از دست‌رفته‌اش را باز می‌یابد. ولی از سوالی که مطرح کردیم دور نیفتیم. آیا «وفاداری» مفهومی انسانی است یا حسی مربوط به موجودات زنده. ولادیموف با مهارت بسیار، روسلان را در حد فاصل حیوانی حس‌گر و انسانی مفهوم‌ساز قرار می‌دهد. این است که شأن تمثیلی رمان نه توی ذوق می‌زند و نه اثر را به محملی برای تفکر انتزاعی مبدل می‌کند. از منظر تکنیک داستان‌نویسی، ولادیموف عکس مسیر ارول در «مزرعه حیوانات» را طی می‌کند. اگر ارول در تمثیلی‌کردن جامعه پساانقلابی روسیه، از بیرون به درون نگاه می‌کند؛ ولادیموف شعاع دید خود را از درون به بیرون تغییر داده است. اگر ارول به شیوه‌ای مالوف موقعیت سیاسی را با زندگی حیوانات قرین می‌کند، نویسنده روسلان وفادار، حیوانی را به جهان انسان‌های پس از دوران وحشت می‌فرستد تا چشم‌اندازهای خود را در آزادی نیم‌بند تازه به دست‌آمده شرح دهد. روسلان، زبان‌نفهمی است که فقط قدرت روایت دارد. توانایی ولادیموف از اینجا آشکار می‌شود که گویی داستان‌پردازی ربط چندانی به زبان ندارد. به‌عبارتی، «روسلان وفادار»، تمثیلی‌کردن وضعیتی تمثیلی است یا شاید بتوان برای آن تعبیر «تمثیل مضاعف» را وضع کرد. به همین دلیل، با تمثیلی‌شدن مجدد فضای تمثیلی، این شبهه در ذهن مخاطب ایجاد می‌شود که روسلان را مثل اثری توصیفی و رئالیستی بخواند. وجه ممیزه روسلان با آثار تمثیلی مشابه به خصوص اثر ارول در همین فرآیند است.
«روسلان وفادار»، در زمره ادبیات اردوگاهی شوروی محسوب می‌شود. مکان وقوع ماجراهای رمان، سیبری است. تاکید بر اردوگاه، آن هم به روایت سگ وفادار نظام توتالیتر. جورجو آگامبن، اردوگاه را در تقابل با زندان بررسی می‌کند. اردوگاه مکانی است که موجودات انسانی در آن به خاطر اعمال خود حضور نمی‌یابند. دلیل اردوگاه، وجود بدن‌هایی خاص است که در آن تمایز سیاسی حیوان- انسان مخدوش می‌شود. بدن‌های اردوگاه، به تعبیر آگامبن، آنچنان «خصوصی» شده‌اند که چیزی از آنها برای زندگی خصوصی باقی نمانده است. در طرف دیگر، حتما بدن‌هایی نیز هستند که آنقدر «عمومی» شده‌اند که در حوزه خصوصی حیات جایی برای آنها باقی نمانده است. اردوگاه، گشودگی انسان- حیوان را منحل می‌کند و بدن را در غایت‌های سیاسی خود چارمیخ می‌کند. در روایت روسلان، محتوای حافظه در دو دوره اردوگاه و تعطیلی اردوگاه محدود شده است. روسلان هیچ خاطره‌ای از قبل اردوگاه در ذهن ندارد. اتفاقا آنچه در کتاب نیست، به اندازه توصیفات و وقایعی که هست اهمیت دارد. ساده‌ترین پاسخ برای اینکه چرا روسلان و دیگر شخصیت‌های اردوگاهی کتاب، به زندگی پیشین خود بازنمی‌گردند، در تغییر ماهیت گشودگی انسان-حیوان بایست جست. ترکیب حیوان و اردوگاه از این بابت مهم است که روسلان، مظهر انسان به حیوان دگردیسی‌یافته سیاستی است که حال می‌کوشد تا دوباره به شکل انسان درآید و نمی‌تواند. در مقاله«اردوگاه چیست؟» آگامبن، بازماندگان و نجات‌یافتگان زندگی اردوگاهی فاقد هرگونه فضیلت و باورمندی ذکر می‌شوند. آنها بر خلاف زندانیان بیش از هرچیز به‌خاطر بدن خود سر از زندان درآورده‌اند. به بیان ساده‌تر، در اردوگاه قدرت حضور خود را از طریق اعمال کنش بر بدن‌های محکوم تمرین نمی‌کند؛ بلکه برعکس قدرت شکلی از زندگی را بازتولید می‌کند که هستی زبانمند آدم‌ها در آنها با شدت و حدت نفی می‌شود.
پس در «روسلان وفادار» توصیف رئالیستی ماحصل دوبار دگردیسی است. یک‌بار به واسطه حیات اردوگاهی انسان - حیوان متشتت و سیال به وضعیتی ایستا دگرگونی پیدا می‌کند و بار دوم به دلیل تعطیلی اردوگاه، همان تمایز ایستا نیز از بین می‌رود. روسلان مدام منتظر است تا وضع به حالت سابق برگردد و دوباره تعریف خود را پیدا کند. در نگاه روایتگر روسلان میان محکومان و نگهبانان اردوگاه از این وجه تفاوت چندانی وجود ندارد. هر دو به دلیل تعطیلی اردوگاه سردرگم و بی‌معنی هستند. خلاصه‌اش اینکه زندگی اردوگاهی حالا حالاها تمام نمی‌شود. در فیلم«پس از نبرد» آندره وایدا هم همین حالت مشهود است. بازماندگان اردوگاه‌های تازه تمرکزیافته نازی‌ها ناتوان از زندگی در شرایط پس از جنگ هستند. ولی در فیلم وایدا به جای حیوان‌شدن با جنون سروکار داریم. با این حال، در فیلم هم مثل رمان ولادیموف بازماندگان تفاوت خود را با نگهبانان درک نمی‌کنند. حتی تمایز بین سربازان نازی و متفقین هم آنقدرها معنی‌دار نیست. آنها از بین رفته‌اند. مردگانی زنده‌اند. اردوگاه نیمه‌تعطیل در توصیف نویسنده «روسلان وفادار» با بادهای سرد و استخوان‌سوز، در پس‌زمینه، تصویری از قبرستان را به دوش می‌کشد. قبرستانی که اجساد مدفون در آن نه از نظر زیستی که از نظر سیاسی جملگی مرده‌اند.
رمان گئورگی ولادیموف، مثل آثار کلاسیک، مثل رمان‌های اولیه دو اسم دارد. نخست، «روسلان وفادار» و بعد« فاجعه وفاداری در روزگار اسارت». اسم اول به شخصیت رمان ارجاع می‌دهد و اسم دوم، حامل مضمون است. از فحوای کتاب چنین برمی‌آید که ولادیموف درپی تعیین نسبت دو مفهوم با یکدیگر بوده است. رابطه اسارت و وفاداری را چطور می‌توان معین کرد. روسلان سگی است که در دوران آب‌شدن یخ‌ها، پس از مرگ استالین و تعطیلی اردوگاه‌ها سردرگم و ناتوان از پذیرش تغییر است. آیا رمان ولادیموف اثری تمثیلی است؟ دکتر روشن وزیری در نقدها و تحلیل‌هایی که در پایان رمان آورده‌اند، تا حد زیادی پاسخ به این پرسش را آسان کرده است. ولی چنانچه «روسلان وفادار» را به صورت تکمله‌ای بر مزرعه حیوانات ارول فرض کنیم، آن وقت دریافت ما از سیر روایی چه تغییراتی خواهد کرد.
بنا نیست با خلاصه‌ای شتابزده یا «مختصر و مفید» لذت و شور حاصل از خواندن جزییات رمان را از بین ببریم. رمان در مقام پدیده‌ای برای تفکر، در ظاهری ساده و غلط‌انداز، این پرسش بنیادین را طرح می‌کند که آیا «وفاداری» مفهوم است یا حس. سگ موجود مناسبی برای محک‌زدن «وفاداری» در حیات سیاسی است. روسلان همان موجود ایده‌آلی است که وظیفه‌اش را به درستی انجام داده است. ولی روزگارش به سرآمده. عملا به عنصری زاید و سردرگم مبدل شده است. در برابر محرک‌های مسبوق به سابقه، واکنش‌هایی از خود نشان می‌دهد که دیگر مطلوب و درخور ستایش نیست. در عین حال دایما منتظر به خدمت است. هرآن درخیال خودش، وضعیت سابق بازمی‌گردد و او منزلت از دست‌رفته‌اش را باز می‌یابد. ولی از سوالی که مطرح کردیم دور نیفتیم. آیا «وفاداری» مفهومی انسانی است یا حسی مربوط به موجودات زنده. ولادیموف با مهارت بسیار، روسلان را در حد فاصل حیوانی حس‌گر و انسانی مفهوم‌ساز قرار می‌دهد. این است که شأن تمثیلی رمان نه توی ذوق می‌زند و نه اثر را به محملی برای تفکر انتزاعی مبدل می‌کند. از منظر تکنیک داستان‌نویسی، ولادیموف عکس مسیر ارول در «مزرعه حیوانات» را طی می‌کند. اگر ارول در تمثیلی‌کردن جامعه پساانقلابی روسیه، از بیرون به درون نگاه می‌کند؛ ولادیموف شعاع دید خود را از درون به بیرون تغییر داده است. اگر ارول به شیوه‌ای مالوف موقعیت سیاسی را با زندگی حیوانات قرین می‌کند، نویسنده روسلان وفادار، حیوانی را به جهان انسان‌های پس از دوران وحشت می‌فرستد تا چشم‌اندازهای خود را در آزادی نیم‌بند تازه به دست‌آمده شرح دهد. روسلان، زبان‌نفهمی است که فقط قدرت روایت دارد. توانایی ولادیموف از اینجا آشکار می‌شود که گویی داستان‌پردازی ربط چندانی به زبان ندارد. به‌عبارتی، «روسلان وفادار»، تمثیلی‌کردن وضعیتی تمثیلی است یا شاید بتوان برای آن تعبیر «تمثیل مضاعف» را وضع کرد. به همین دلیل، با تمثیلی‌شدن مجدد فضای تمثیلی، این شبهه در ذهن مخاطب ایجاد می‌شود که روسلان را مثل اثری توصیفی و رئالیستی بخواند. وجه ممیزه روسلان با آثار تمثیلی مشابه به خصوص اثر ارول در همین فرآیند است.
«روسلان وفادار»، در زمره ادبیات اردوگاهی شوروی محسوب می‌شود. مکان وقوع ماجراهای رمان، سیبری است. تاکید بر اردوگاه، آن هم به روایت سگ وفادار نظام توتالیتر. جورجو آگامبن، اردوگاه را در تقابل با زندان بررسی می‌کند. اردوگاه مکانی است که موجودات انسانی در آن به خاطر اعمال خود حضور نمی‌یابند. دلیل اردوگاه، وجود بدن‌هایی خاص است که در آن تمایز سیاسی حیوان- انسان مخدوش می‌شود. بدن‌های اردوگاه، به تعبیر آگامبن، آنچنان «خصوصی» شده‌اند که چیزی از آنها برای زندگی خصوصی باقی نمانده است. در طرف دیگر، حتما بدن‌هایی نیز هستند که آنقدر «عمومی» شده‌اند که در حوزه خصوصی حیات جایی برای آنها باقی نمانده است. اردوگاه، گشودگی انسان- حیوان را منحل می‌کند و بدن را در غایت‌های سیاسی خود چارمیخ می‌کند. در روایت روسلان، محتوای حافظه در دو دوره اردوگاه و تعطیلی اردوگاه محدود شده است. روسلان هیچ خاطره‌ای از قبل اردوگاه در ذهن ندارد. اتفاقا آنچه در کتاب نیست، به اندازه توصیفات و وقایعی که هست اهمیت دارد. ساده‌ترین پاسخ برای اینکه چرا روسلان و دیگر شخصیت‌های اردوگاهی کتاب، به زندگی پیشین خود بازنمی‌گردند، در تغییر ماهیت گشودگی انسان-حیوان بایست جست. ترکیب حیوان و اردوگاه از این بابت مهم است که روسلان، مظهر انسان به حیوان دگردیسی‌یافته سیاستی است که حال می‌کوشد تا دوباره به شکل انسان درآید و نمی‌تواند. در مقاله«اردوگاه چیست؟» آگامبن، بازماندگان و نجات‌یافتگان زندگی اردوگاهی فاقد هرگونه فضیلت و باورمندی ذکر می‌شوند. آنها بر خلاف زندانیان بیش از هرچیز به‌خاطر بدن خود سر از زندان درآورده‌اند. به بیان ساده‌تر، در اردوگاه قدرت حضور خود را از طریق اعمال کنش بر بدن‌های محکوم تمرین نمی‌کند؛ بلکه برعکس قدرت شکلی از زندگی را بازتولید می‌کند که هستی زبانمند آدم‌ها در آنها با شدت و حدت نفی می‌شود.
پس در «روسلان وفادار» توصیف رئالیستی ماحصل دوبار دگردیسی است. یک‌بار به واسطه حیات اردوگاهی انسان - حیوان متشتت و سیال به وضعیتی ایستا دگرگونی پیدا می‌کند و بار دوم به دلیل تعطیلی اردوگاه، همان تمایز ایستا نیز از بین می‌رود. روسلان مدام منتظر است تا وضع به حالت سابق برگردد و دوباره تعریف خود را پیدا کند. در نگاه روایتگر روسلان میان محکومان و نگهبانان اردوگاه از این وجه تفاوت چندانی وجود ندارد. هر دو به دلیل تعطیلی اردوگاه سردرگم و بی‌معنی هستند. خلاصه‌اش اینکه زندگی اردوگاهی حالا حالاها تمام نمی‌شود. در فیلم«پس از نبرد» آندره وایدا هم همین حالت مشهود است. بازماندگان اردوگاه‌های تازه تمرکزیافته نازی‌ها ناتوان از زندگی در شرایط پس از جنگ هستند. ولی در فیلم وایدا به جای حیوان‌شدن با جنون سروکار داریم. با این حال، در فیلم هم مثل رمان ولادیموف بازماندگان تفاوت خود را با نگهبانان درک نمی‌کنند. حتی تمایز بین سربازان نازی و متفقین هم آنقدرها معنی‌دار نیست. آنها از بین رفته‌اند. مردگانی زنده‌اند. اردوگاه نیمه‌تعطیل در توصیف نویسنده «روسلان وفادار» با بادهای سرد و استخوان‌سوز، در پس‌زمینه، تصویری از قبرستان را به دوش می‌کشد. قبرستانی که اجساد مدفون در آن نه از نظر زیستی که از نظر سیاسی جملگی مرده‌اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.