|

حق «انتخاب» در حق «رای»

غلامرضا ظریفیان . معاون وزارت علوم دولت اصلاحات

انتخابات در دنیای مدرن به عنوان پذیرفته‌ترین و بهترین شیوه برای مشارکت عمومی در عرصه‌های مختلف زندگی به‌شمار می‌رود. این ابزار سنجش نظر عمومی، در شوون مختلف مورد استفاده قرار می‌گیرد، از اداره یک مجتمع مسکونی تا امور صنفی، سندیکایی، کارگری، ورزشی و در سطوح کلان‌تر، شورای شهر، مجلس و ریاست‌جمهوری. اهمیت آن متناسب با گستردگی و فراوانی آن در همه جوامع و میزان تحت‌پوشش قراردادن آحاد مردم، مورد بررسی قرار می‌گیرد. در معرفت‌شناسی دنیای امروز این امر بیش از آنکه تکلیف یک جامعه باشد، حق هر انسانی است. انتخاب‌شدن و انتخاب‌کردن، با اکراه و اجبار، تناسبی ندارد که اگر این اتفاق رخ دهد، از معرفت‌شناسی و فلسفه اصلی خود فاصله خواهد گرفت. اینکه انسان‌ها با خردجمعی بر سرنوشت خود از طریق مکانیسم انتخابات حاکم شوند امری پسندیده و عقلایی است.
و همچنین اگر عده‌ای به هر دلیلی علاقه‌مند به مشارکت در این حوزه نباشند، امر مذمومی نیست. به بیان دیگر همان‌گونه که انتخاب‌کردن، حق است به همان میزان انتخاب نکردن و انتخاب‌نشدن نیز امری مدنی است و هر نوع اجباری در این عرصه ما را با اخلاق سیاسی در تقابل قرار خواهد داد. در جوامع پیشرفته که تجربه چند سده برگزاری انتخابات را دارند این حقوق به خوبی تعریف‌شده است. در این نظامات منظومه‌ای تعریف شده، تجربه‌شده و جا افتاده که انتخابات با فراوانی حداکثر 40درصد، پذیرفته‌شده و در عین حال، مابقی افرادی که در انتخابات شرکت نمی‌کنند خود را ملزم می‌دانند که قواعد، قوانین و چارچوب‌ها و البته انتخاب اکثریت را به رسمیت بشناسند. در این ارتباط نه تعریض و تعرض قانونی و نه غیرقانونی نسبت به آنها صورت نمی‌گیرد. در این میان در جامعه‌ای مثل ما که مقطع کوتاهی پیش از انقلاب اسلامی و سپس در 34سال گذشته، انتخابات را تجربه می‌کند، مشارکت عمومی نشاط و فراوانی بیشتری دارد و در عین حال در نقاط عطفی مانند خرداد 76 یا 88، حضور 80درصدی را تجربه کرده است. بر این اساس است که اگر خلاف این امر صورت بگیرد، امر غیرمتعارف یا غیرمدنی تلقی می‌شود اما همانطور که در بالا اشاره شد اخلاق اقتضا می‌کند که حق افرادی که در انتخابات شرکت نمی‌کنند هم پذیرفته شود. اخلاق انتخاباتی که در جهان امروز تعریف‌شده همانگونه که هر نوع تعرضی به کسانی که وارد عرصه شده‌اند را غیراخلاقی می‌داند، بر همین اساس این قاعده را شامل حال افرادی که رای نمی‌دهند نیز می‌داند.
در مورد جوامع حزبی، دیده می‌شود که یک حزب دارای فراکسیون متعددی است و بعضا تعارض‌های درون‌گفتمانی نیز دیده می‌شود و در عین حال به طرف مقابل حق داده می‌شود که نظر دیگری داشته باشد. در ایران شرایط به‌گونه دیگری است. در رقابت‌های سیاسی، اردوگاه‌هایی تعریف شده که طیف وسیعی را در خود جای می‌دهد. این طبیعی است که در این گفتمان کلان، نگاه‌های مختلفی به پدیده‌ای واحد در دوره‌های مختلف صورت بگیرد. مثلا عده‌ای در دوره‌ای رای نمی‌دهند و در دوره دیگری در مقطع دیگری رای می‌دهند و بالعکس که این امر انگیزه‌ها و دلایل مختلف دارد. آنچه طبیعتا پذیرفتنی است این است که دامنه بحث و گفت‌وگو در این گفتمان‌های خانوادگی - که با هم تناظر دارند - به اقناع منتج شود و ایجاد تعارض، قابل پذیرش نیست. حضور در انتخابات حق مردم است، اما نفی آنهایی که شرکت نمی‌کنند ما را از معرفت‌شناسی انتخابات دور می‌کند. هر نوع تعرض غیراقناعی، امر غیراخلاقی محسوب شده و ورود به آن، تناقض جدی با مبانی اساسی انتخابات و اصلاح دارد.
در خاتمه ذکر یک نکته ضروری است. در یک دهه اخیر آنچه موجب شد که گفتمان اصلاح‌طلبی با وجود فرازونشیب‌ها و مشکلات عدیده، همچنان بسط و توسعه یابد، احترام به حقوق همه آحاد جامعه با هر نوع گرایش و دیدگاه است. نقطه کانونی تبدیل‌شده این گفتمان به گفتمان غالب، همین مدارا و رفتار اخلاقی، سکوت بهنگام و سخن گفتن به‌موقع است. اگر این منطق در جامعه پذیرفته می‌شود و از دل آن اعتلا و اعتدال بیرون می‌آید، اگر این منطق وجدان جمعی را شکل می‌دهد، به دلیل احترام به تنوع نگرش در دل این گفتمان است. در همین انتخابات به‌رغم برخی اختلاف دیدگاه‌ها، کرامت و اخلاق‌مداری برخی نیروهای اصلی جریان که وقتی در معرض فداکاری یا سکوت قرار گرفتند از آن ابایی نداشتند، به یک وجدان عمومی تبدیل شد و گفتمانی که امروز آغازی دوباره دارد سبب شده تا آن روستایی کهنوجی با شهروند شیرازی و تهرانی در رای آری به دکتر روحانی، کمیت مشابهی داشته باشند. این همان پیام رفتار اخلاقی و مداراست؛ پس در جشن ما رای‌دهندگان و آنهایی که نخواستند یا نتوانستند رای دهند، شریک هستند.
انتخابات در دنیای مدرن به عنوان پذیرفته‌ترین و بهترین شیوه برای مشارکت عمومی در عرصه‌های مختلف زندگی به‌شمار می‌رود. این ابزار سنجش نظر عمومی، در شوون مختلف مورد استفاده قرار می‌گیرد، از اداره یک مجتمع مسکونی تا امور صنفی، سندیکایی، کارگری، ورزشی و در سطوح کلان‌تر، شورای شهر، مجلس و ریاست‌جمهوری. اهمیت آن متناسب با گستردگی و فراوانی آن در همه جوامع و میزان تحت‌پوشش قراردادن آحاد مردم، مورد بررسی قرار می‌گیرد. در معرفت‌شناسی دنیای امروز این امر بیش از آنکه تکلیف یک جامعه باشد، حق هر انسانی است. انتخاب‌شدن و انتخاب‌کردن، با اکراه و اجبار، تناسبی ندارد که اگر این اتفاق رخ دهد، از معرفت‌شناسی و فلسفه اصلی خود فاصله خواهد گرفت. اینکه انسان‌ها با خردجمعی بر سرنوشت خود از طریق مکانیسم انتخابات حاکم شوند امری پسندیده و عقلایی است.
و همچنین اگر عده‌ای به هر دلیلی علاقه‌مند به مشارکت در این حوزه نباشند، امر مذمومی نیست. به بیان دیگر همان‌گونه که انتخاب‌کردن، حق است به همان میزان انتخاب نکردن و انتخاب‌نشدن نیز امری مدنی است و هر نوع اجباری در این عرصه ما را با اخلاق سیاسی در تقابل قرار خواهد داد. در جوامع پیشرفته که تجربه چند سده برگزاری انتخابات را دارند این حقوق به خوبی تعریف‌شده است. در این نظامات منظومه‌ای تعریف شده، تجربه‌شده و جا افتاده که انتخابات با فراوانی حداکثر 40درصد، پذیرفته‌شده و در عین حال، مابقی افرادی که در انتخابات شرکت نمی‌کنند خود را ملزم می‌دانند که قواعد، قوانین و چارچوب‌ها و البته انتخاب اکثریت را به رسمیت بشناسند. در این ارتباط نه تعریض و تعرض قانونی و نه غیرقانونی نسبت به آنها صورت نمی‌گیرد. در این میان در جامعه‌ای مثل ما که مقطع کوتاهی پیش از انقلاب اسلامی و سپس در 34سال گذشته، انتخابات را تجربه می‌کند، مشارکت عمومی نشاط و فراوانی بیشتری دارد و در عین حال در نقاط عطفی مانند خرداد 76 یا 88، حضور 80درصدی را تجربه کرده است. بر این اساس است که اگر خلاف این امر صورت بگیرد، امر غیرمتعارف یا غیرمدنی تلقی می‌شود اما همانطور که در بالا اشاره شد اخلاق اقتضا می‌کند که حق افرادی که در انتخابات شرکت نمی‌کنند هم پذیرفته شود. اخلاق انتخاباتی که در جهان امروز تعریف‌شده همانگونه که هر نوع تعرضی به کسانی که وارد عرصه شده‌اند را غیراخلاقی می‌داند، بر همین اساس این قاعده را شامل حال افرادی که رای نمی‌دهند نیز می‌داند.
در مورد جوامع حزبی، دیده می‌شود که یک حزب دارای فراکسیون متعددی است و بعضا تعارض‌های درون‌گفتمانی نیز دیده می‌شود و در عین حال به طرف مقابل حق داده می‌شود که نظر دیگری داشته باشد. در ایران شرایط به‌گونه دیگری است. در رقابت‌های سیاسی، اردوگاه‌هایی تعریف شده که طیف وسیعی را در خود جای می‌دهد. این طبیعی است که در این گفتمان کلان، نگاه‌های مختلفی به پدیده‌ای واحد در دوره‌های مختلف صورت بگیرد. مثلا عده‌ای در دوره‌ای رای نمی‌دهند و در دوره دیگری در مقطع دیگری رای می‌دهند و بالعکس که این امر انگیزه‌ها و دلایل مختلف دارد. آنچه طبیعتا پذیرفتنی است این است که دامنه بحث و گفت‌وگو در این گفتمان‌های خانوادگی - که با هم تناظر دارند - به اقناع منتج شود و ایجاد تعارض، قابل پذیرش نیست. حضور در انتخابات حق مردم است، اما نفی آنهایی که شرکت نمی‌کنند ما را از معرفت‌شناسی انتخابات دور می‌کند. هر نوع تعرض غیراقناعی، امر غیراخلاقی محسوب شده و ورود به آن، تناقض جدی با مبانی اساسی انتخابات و اصلاح دارد.
در خاتمه ذکر یک نکته ضروری است. در یک دهه اخیر آنچه موجب شد که گفتمان اصلاح‌طلبی با وجود فرازونشیب‌ها و مشکلات عدیده، همچنان بسط و توسعه یابد، احترام به حقوق همه آحاد جامعه با هر نوع گرایش و دیدگاه است. نقطه کانونی تبدیل‌شده این گفتمان به گفتمان غالب، همین مدارا و رفتار اخلاقی، سکوت بهنگام و سخن گفتن به‌موقع است. اگر این منطق در جامعه پذیرفته می‌شود و از دل آن اعتلا و اعتدال بیرون می‌آید، اگر این منطق وجدان جمعی را شکل می‌دهد، به دلیل احترام به تنوع نگرش در دل این گفتمان است. در همین انتخابات به‌رغم برخی اختلاف دیدگاه‌ها، کرامت و اخلاق‌مداری برخی نیروهای اصلی جریان که وقتی در معرض فداکاری یا سکوت قرار گرفتند از آن ابایی نداشتند، به یک وجدان عمومی تبدیل شد و گفتمانی که امروز آغازی دوباره دارد سبب شده تا آن روستایی کهنوجی با شهروند شیرازی و تهرانی در رای آری به دکتر روحانی، کمیت مشابهی داشته باشند. این همان پیام رفتار اخلاقی و مداراست؛ پس در جشن ما رای‌دهندگان و آنهایی که نخواستند یا نتوانستند رای دهند، شریک هستند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.