|

عباس منوچهری:

کنش گفتاری روشنفکر

امروز سوال «چه باید کرد» در حوزه روشنفکری مطرح است. دوستان بحث شاخص کارکردی را در حوزه روشنفکری مطرح و آقای باقی به جنبه معنایی اشاره کردند. شاید توجه به وجه معنایی بتواند به پرسش «چه باید کرد» پاسخ دهد. منظور من از جنبه معنایی این نیست که سرشت تعیین کنیم و بگوییم معنای روشنفکری این است، بنابراین سرشت آن چنین است. چه‌بسا خود این سرشت مقید به زمینه و زمانه است. تمایزاتی که کار را برای رسیدن به پاسخ سخت کرده تعریف واژگان است؛ واژه روشنفکر و سیاستمدار. ما تعریفی از سیاستمدار در ذهن داریم و پیش می‌رویم. باید از نظر معنایی و واژگانی دست خود را بازکنیم مثل «آرنت» که وقتی از قدرت و سیاست سخن می‌گوید جنس اجتماعی دارد. یعنی حوزه قدرت حوزه بازی سیاسی نیست حوزه قدرت برآیند همبستگی اجتماعی است. به این معنا موضوع متفاوت می‌شود. بحث ورود روشنفکر به بحث قدرت و سیاست اگر با معنای مدرن سیاست باشد عرصه توزیع قدرت و بازی قدرت می‌شود اما اگر سیاست را به تعبیر آرنت بشناسیم، به تعبیری متفاوت می‌رسیم. حتی خود روشنفکری نیز دستخوش تغییر می‌شود. الگوی کنش گفتاری می‌تواند کمک کند تا دریابیم روشنفکر چه کسی است و چه می‌تواند بکند؟ تعریف شریعتی از کنش گفتاری این است که شما با گفتن چیزی کاری انجام می‌دهید. بحث حقیقت و مردم که مطرح می‌شود با کنش گفتاری معنای دیگری می‌یابد و غنایی به اصل مساله می‌دهد. کار روشنفکر اصولا از جنس کنش گفتاری است، به این معنا که با گفتن چیزی کاری انجام می‌دهد. اگر سیاست را آرنتی ببینیم خود روشنفکر که هم چشمی به حقیقت دارد و هم چشمی به ضرورت تاریخی، کار یا هویت یا کارکردش کنش گفتاری خواهد بود. پس او به این معنا هم کار سیاسی می‌کند و هم کار روشنفکری. سیاست نه به معنای بازی‌های سیاسی مرسوم، با تعابیر سنتی نیز می‌توان این مفهوم را بیان کرد. مولوی بیتی دارد که می‌گوید «فکر آن باشد که بگشاید رهی/ راه آن باشد که پیش آرد شهی». کاملا عملی نگاه می‌کند به فکر در مقابل حکمت یا دانش نظری. حکمت عملی همان است که روشنفکر هم با معرفت و هم با عمل انجام می‌دهد. اگر تعبیر ارگانیک‌بودن روشنفکر را با شرایط متفاوت و تعابیر متفاوت بسنجیم می‌توان مرزبندی‌های پرتنش را کنار گذاشت. پس وظیفه روشنفکر، الگوی کنش گفتاری با نگاه به حقیقت است.
امروز سوال «چه باید کرد» در حوزه روشنفکری مطرح است. دوستان بحث شاخص کارکردی را در حوزه روشنفکری مطرح و آقای باقی به جنبه معنایی اشاره کردند. شاید توجه به وجه معنایی بتواند به پرسش «چه باید کرد» پاسخ دهد. منظور من از جنبه معنایی این نیست که سرشت تعیین کنیم و بگوییم معنای روشنفکری این است، بنابراین سرشت آن چنین است. چه‌بسا خود این سرشت مقید به زمینه و زمانه است. تمایزاتی که کار را برای رسیدن به پاسخ سخت کرده تعریف واژگان است؛ واژه روشنفکر و سیاستمدار. ما تعریفی از سیاستمدار در ذهن داریم و پیش می‌رویم. باید از نظر معنایی و واژگانی دست خود را بازکنیم مثل «آرنت» که وقتی از قدرت و سیاست سخن می‌گوید جنس اجتماعی دارد. یعنی حوزه قدرت حوزه بازی سیاسی نیست حوزه قدرت برآیند همبستگی اجتماعی است. به این معنا موضوع متفاوت می‌شود. بحث ورود روشنفکر به بحث قدرت و سیاست اگر با معنای مدرن سیاست باشد عرصه توزیع قدرت و بازی قدرت می‌شود اما اگر سیاست را به تعبیر آرنت بشناسیم، به تعبیری متفاوت می‌رسیم. حتی خود روشنفکری نیز دستخوش تغییر می‌شود. الگوی کنش گفتاری می‌تواند کمک کند تا دریابیم روشنفکر چه کسی است و چه می‌تواند بکند؟ تعریف شریعتی از کنش گفتاری این است که شما با گفتن چیزی کاری انجام می‌دهید. بحث حقیقت و مردم که مطرح می‌شود با کنش گفتاری معنای دیگری می‌یابد و غنایی به اصل مساله می‌دهد. کار روشنفکر اصولا از جنس کنش گفتاری است، به این معنا که با گفتن چیزی کاری انجام می‌دهد. اگر سیاست را آرنتی ببینیم خود روشنفکر که هم چشمی به حقیقت دارد و هم چشمی به ضرورت تاریخی، کار یا هویت یا کارکردش کنش گفتاری خواهد بود. پس او به این معنا هم کار سیاسی می‌کند و هم کار روشنفکری. سیاست نه به معنای بازی‌های سیاسی مرسوم، با تعابیر سنتی نیز می‌توان این مفهوم را بیان کرد. مولوی بیتی دارد که می‌گوید «فکر آن باشد که بگشاید رهی/ راه آن باشد که پیش آرد شهی». کاملا عملی نگاه می‌کند به فکر در مقابل حکمت یا دانش نظری. حکمت عملی همان است که روشنفکر هم با معرفت و هم با عمل انجام می‌دهد. اگر تعبیر ارگانیک‌بودن روشنفکر را با شرایط متفاوت و تعابیر متفاوت بسنجیم می‌توان مرزبندی‌های پرتنش را کنار گذاشت. پس وظیفه روشنفکر، الگوی کنش گفتاری با نگاه به حقیقت است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.