|

با کدام هزینه، با کدام منطق

مهدی میرزایی

پیش از افتتاح خط انتقال آب چشمه روزیه به سمنان از طرف معاونت وقت آب وزارت نیرو، مامور شدم تا با گروهی از همکاران مشکلات این افتتاح را در محدوده شهر شهمیرزاد بررسی کنیم و نهایتا یک راه‌حل برای آن بیابیم. در میانه جلسه‌ای با شورای شهر شهمیرزاد، به یاد تصاویر تلویزیونی که سال‌ها قبل و چند روز پس از افتتاح خط انتقال آب شوشتر به اهواز، آبادان و خرمشهر در یکی از بخش‌های خبری پخش شد، افتادم. تعدادی از اهالی روستا با شکستن شیرآلات، این آب را به رمه‌های خود می‌دادند و خودرو‌های خود را نیز می‌شستند. این اتفاق همین چندی پیش برای خط انتقال آب اصفهان به یزد و البته از نوع دیگر نیز افتاد. مردم، مسوولان و نخبگان خوزستان، سال‌هاست که از طرح‌های انتقال منابع آب حوضه آبریز کارون به استان‌های کرمان، قم و اصفهان می‌نالند و اثرات و تبعات آن را گوشزد می‌کنند. انتقال آب مازاد سد طالقان به تهران از شهر کرج باعث برخی ناآرامی‌ها در این شهر شد و مسوولان وقت را مجاب کرد که بخشی از این آب را در میانه راه، به شهر کرج تخصیص دهند. برخی از انتقال‌های آب در غرب ایران از یک حوضه به حوضه دیگر نیز چنین مشکلاتی را همراه داشته‌ و خواسته و ناخواسته تبدیل به جنجال‌های قومی و قبیله‌ای و بعضا مذهبی شده‌ است یا احتمال آن می‌رود که چنین شود. این مثال‌ها همگی یک پیام مشخص دارند: هزاران‌میلیاردریال سرمایه‌گذاری، نه به لحاظ فنی بلکه به دلایل دیگر می‌تواند معطل بماند یا به جای حل مشکل، خود مشکل‌ساز باشد. ایده انتقال آب رودخانه کرج به تهران از زمان‌های بسیار دور و بعد از پایتخت‌شدن تهران را می‌توان اولین اقدام برای آوردن آب، از خارج از حوضه آبریز جهت شرب پایتخت دانست. سال‌ها گذشت تا کشور‌های پیشرو در این عرصه به این نتیجه رسیدند که انتقال آب از یک حوضه آبریز به حوضه دیگر، فقط احداث خط لوله، تونل و به عبارت دیگر فقط مسایل فنی نیست و نیاز به مطالعات دیگری نیز دارد. انتقال‌های عظیم آب حالا در ایران تبدیل به پروژه‌های معمول شده است که نه‌تنها می‌تواند «رای» جذب کند، بلکه به نوعی این پروژه‌ها «صاحب سیاسی» می‌یابند. به همین دلیل نیز می‌توانند «اعتبار» جذب کنند بدون اینکه روال منطقی تصویب مطالعات را طی کرده باشند. انتقال آبی که با عنوان «انتقال آب از خزر به ايران مركزي » مطرح شده است نیز از مثال‌های بالا مستثنا نیست. بنابراین در مورد این طرح ذکر نکاتی را لازم می‌دانم:
۱- هزینه‌های اجرای این طرح دقیقا چه میزان است و موافقت‌نامه این طرح با چه رقمی بسته شده است؟ مدت اجرای این طرح چند سال است؟ آیا این هزینه‌ها و زمان واقعی است و هر سال نیازی به اصلاحیه موافقت‌نامه نیست؟ ضمنا این طرح در کدام قسمت چشم‌اندازهای بلندمدت مورد تایید مقامات کشور می‌گنجد؟
۲- آیا پیمانکار و مهندسان مشاور این طرح بر اساس قوانین جاری کشور انتخاب شده‌اند؟ درصورتی‌که این طرح بنا به هر دلیلی متوقف شود، جبران خسارات وارد شده به پیمانکار و مهندسان مشاور طرح چگونه است؟
۳- آخرین مطالعات «مصوب» این طرح چیست و منبع تصویب‌کننده آن کیست؟ مطالعات اجتماعی- سیاسی و همچنین مطالعات محیط‌زیستی این طرح را چه ارگانی تصویب کرده است؟ اثرات محیط زیستی این انتقال چیست؟ مطالعات اقتصادی آن چطور ارزیابی شده است؟
۴- تخصیص منابع آب این انتقال توسط چه مکانیسمی، چگونه و توسط چه شخص حقیقی یا حقوقی تصویب شده است؟
۵- قرار است با آب انتقال یافته چه فعالیتی صورت گیرد؟ اگر قرار است این حجم آب به مصرف شرب برسد، پس تکلیف انتقال آب قبلی چیست و چه عملکردی از آن وجود دارد؟ اگر قرار است با آن کشاورزی شود، در کدام اراضی مستعد آبیاری که بهتر از مازندران و خطه سبز شمال ایران است این فعالیت قرار است صورت گیرد؟
۶- بهره‌بردار طرح کدام ارگان است؟ هزینه‌های بهره‌برداری به ویژه در صورت داشتن ایستگاه‌های پمپاژ و مصرف برق برعهده چه کسی است؟
۷- انتقال آب به یک منطقه باعث سرریزشدن جمعیت مهاجر به آن منطقه است؛ چه تضمینی وجود دارد که بعد از این انتقال آب، مجددا دچار کمبود حجم مورد نیاز برای مصارف گوناگون نشویم و مجبور به انتقال آب از جای دیگر شویم؟
۸- قیمت تمام شده آب چه میزان است و آیا این قیمت با نرم‌های جهانی، منطقه‌ای یا حتی ایران همخوانی دارد؟ ارزش ذاتی آب در محل مبدأ و مقصد چگونه برآورد شده است؟
۹- با دیدگاه‌های پدآفند عامل، میزان آسیب‌پذیری این طرح چگونه ارزیابی می‌شود؟
۱۰- تبعات سیاسی-اجتماعی و اقتصادی اجرا و عدم اجرای طرح کجا و چگونه دیده شده است؟
۱۱- آیا نمی‌توان با استفاده از مفاهیم «آب مجازی» این آب را به مقصد رساند؟ آیا لزومی دارد که محل تولید و محل مصرف یک محصول (چه کشاورزی و چه صنعتی) یک‌جا باشند؟
و ده‌ها سوال دیگر. ممکن است که یکی یا تمامی ارگان‌های دست‌اندرکار این پروژه معظم، دارای جواب‌ها و استدلال‌هایی به ویژه در زمینه‌های فنی باشند، اما آنچه عملکرد طرح‌های پیشین انتقال آب نشان داده است، عدم پایبندی به موازین اولیه طرح، انحراف از اهداف اولیه و ایجاد مشکلات بعدی به ویژه در بهره‌برداری است. بنابراین بهتر است که متولیان امر و به ویژه مسوولان وزارت نیرو، خارج از روال‌های سیاسی معمول در پس چنین طرح‌هایی، با دید ملی اجزای این طرح را مورد بررسی مجدد قرار دهند و حتی‌الامکان با درس گرفتن از طرح‌های پیشین، اجرای این نوع از انتقال‌های بین حوضه‌ای را صرفا سوراخ‌کردن کوه و بریدن تپه و سنگ و ریختن بتن فرض نکرده و با دید باز، افقی را که هریک از این طرح‌ها پیش‌رو می‌گذارند یا از پیش‌رو بر می‌دارند را مجسم و در صورت لزوم از تکرار اشتباه‌ها جلوگیری کنند.
پیش از افتتاح خط انتقال آب چشمه روزیه به سمنان از طرف معاونت وقت آب وزارت نیرو، مامور شدم تا با گروهی از همکاران مشکلات این افتتاح را در محدوده شهر شهمیرزاد بررسی کنیم و نهایتا یک راه‌حل برای آن بیابیم. در میانه جلسه‌ای با شورای شهر شهمیرزاد، به یاد تصاویر تلویزیونی که سال‌ها قبل و چند روز پس از افتتاح خط انتقال آب شوشتر به اهواز، آبادان و خرمشهر در یکی از بخش‌های خبری پخش شد، افتادم. تعدادی از اهالی روستا با شکستن شیرآلات، این آب را به رمه‌های خود می‌دادند و خودرو‌های خود را نیز می‌شستند. این اتفاق همین چندی پیش برای خط انتقال آب اصفهان به یزد و البته از نوع دیگر نیز افتاد. مردم، مسوولان و نخبگان خوزستان، سال‌هاست که از طرح‌های انتقال منابع آب حوضه آبریز کارون به استان‌های کرمان، قم و اصفهان می‌نالند و اثرات و تبعات آن را گوشزد می‌کنند. انتقال آب مازاد سد طالقان به تهران از شهر کرج باعث برخی ناآرامی‌ها در این شهر شد و مسوولان وقت را مجاب کرد که بخشی از این آب را در میانه راه، به شهر کرج تخصیص دهند. برخی از انتقال‌های آب در غرب ایران از یک حوضه به حوضه دیگر نیز چنین مشکلاتی را همراه داشته‌ و خواسته و ناخواسته تبدیل به جنجال‌های قومی و قبیله‌ای و بعضا مذهبی شده‌ است یا احتمال آن می‌رود که چنین شود. این مثال‌ها همگی یک پیام مشخص دارند: هزاران‌میلیاردریال سرمایه‌گذاری، نه به لحاظ فنی بلکه به دلایل دیگر می‌تواند معطل بماند یا به جای حل مشکل، خود مشکل‌ساز باشد. ایده انتقال آب رودخانه کرج به تهران از زمان‌های بسیار دور و بعد از پایتخت‌شدن تهران را می‌توان اولین اقدام برای آوردن آب، از خارج از حوضه آبریز جهت شرب پایتخت دانست. سال‌ها گذشت تا کشور‌های پیشرو در این عرصه به این نتیجه رسیدند که انتقال آب از یک حوضه آبریز به حوضه دیگر، فقط احداث خط لوله، تونل و به عبارت دیگر فقط مسایل فنی نیست و نیاز به مطالعات دیگری نیز دارد. انتقال‌های عظیم آب حالا در ایران تبدیل به پروژه‌های معمول شده است که نه‌تنها می‌تواند «رای» جذب کند، بلکه به نوعی این پروژه‌ها «صاحب سیاسی» می‌یابند. به همین دلیل نیز می‌توانند «اعتبار» جذب کنند بدون اینکه روال منطقی تصویب مطالعات را طی کرده باشند. انتقال آبی که با عنوان «انتقال آب از خزر به ايران مركزي » مطرح شده است نیز از مثال‌های بالا مستثنا نیست. بنابراین در مورد این طرح ذکر نکاتی را لازم می‌دانم:
۱- هزینه‌های اجرای این طرح دقیقا چه میزان است و موافقت‌نامه این طرح با چه رقمی بسته شده است؟ مدت اجرای این طرح چند سال است؟ آیا این هزینه‌ها و زمان واقعی است و هر سال نیازی به اصلاحیه موافقت‌نامه نیست؟ ضمنا این طرح در کدام قسمت چشم‌اندازهای بلندمدت مورد تایید مقامات کشور می‌گنجد؟
۲- آیا پیمانکار و مهندسان مشاور این طرح بر اساس قوانین جاری کشور انتخاب شده‌اند؟ درصورتی‌که این طرح بنا به هر دلیلی متوقف شود، جبران خسارات وارد شده به پیمانکار و مهندسان مشاور طرح چگونه است؟
۳- آخرین مطالعات «مصوب» این طرح چیست و منبع تصویب‌کننده آن کیست؟ مطالعات اجتماعی- سیاسی و همچنین مطالعات محیط‌زیستی این طرح را چه ارگانی تصویب کرده است؟ اثرات محیط زیستی این انتقال چیست؟ مطالعات اقتصادی آن چطور ارزیابی شده است؟
۴- تخصیص منابع آب این انتقال توسط چه مکانیسمی، چگونه و توسط چه شخص حقیقی یا حقوقی تصویب شده است؟
۵- قرار است با آب انتقال یافته چه فعالیتی صورت گیرد؟ اگر قرار است این حجم آب به مصرف شرب برسد، پس تکلیف انتقال آب قبلی چیست و چه عملکردی از آن وجود دارد؟ اگر قرار است با آن کشاورزی شود، در کدام اراضی مستعد آبیاری که بهتر از مازندران و خطه سبز شمال ایران است این فعالیت قرار است صورت گیرد؟
۶- بهره‌بردار طرح کدام ارگان است؟ هزینه‌های بهره‌برداری به ویژه در صورت داشتن ایستگاه‌های پمپاژ و مصرف برق برعهده چه کسی است؟
۷- انتقال آب به یک منطقه باعث سرریزشدن جمعیت مهاجر به آن منطقه است؛ چه تضمینی وجود دارد که بعد از این انتقال آب، مجددا دچار کمبود حجم مورد نیاز برای مصارف گوناگون نشویم و مجبور به انتقال آب از جای دیگر شویم؟
۸- قیمت تمام شده آب چه میزان است و آیا این قیمت با نرم‌های جهانی، منطقه‌ای یا حتی ایران همخوانی دارد؟ ارزش ذاتی آب در محل مبدأ و مقصد چگونه برآورد شده است؟
۹- با دیدگاه‌های پدآفند عامل، میزان آسیب‌پذیری این طرح چگونه ارزیابی می‌شود؟
۱۰- تبعات سیاسی-اجتماعی و اقتصادی اجرا و عدم اجرای طرح کجا و چگونه دیده شده است؟
۱۱- آیا نمی‌توان با استفاده از مفاهیم «آب مجازی» این آب را به مقصد رساند؟ آیا لزومی دارد که محل تولید و محل مصرف یک محصول (چه کشاورزی و چه صنعتی) یک‌جا باشند؟
و ده‌ها سوال دیگر. ممکن است که یکی یا تمامی ارگان‌های دست‌اندرکار این پروژه معظم، دارای جواب‌ها و استدلال‌هایی به ویژه در زمینه‌های فنی باشند، اما آنچه عملکرد طرح‌های پیشین انتقال آب نشان داده است، عدم پایبندی به موازین اولیه طرح، انحراف از اهداف اولیه و ایجاد مشکلات بعدی به ویژه در بهره‌برداری است. بنابراین بهتر است که متولیان امر و به ویژه مسوولان وزارت نیرو، خارج از روال‌های سیاسی معمول در پس چنین طرح‌هایی، با دید ملی اجزای این طرح را مورد بررسی مجدد قرار دهند و حتی‌الامکان با درس گرفتن از طرح‌های پیشین، اجرای این نوع از انتقال‌های بین حوضه‌ای را صرفا سوراخ‌کردن کوه و بریدن تپه و سنگ و ریختن بتن فرض نکرده و با دید باز، افقی را که هریک از این طرح‌ها پیش‌رو می‌گذارند یا از پیش‌رو بر می‌دارند را مجسم و در صورت لزوم از تکرار اشتباه‌ها جلوگیری کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.