|

شیرازه: نگاهی به کتاب روانشناسی و کیمیاگری اثر کارل گوستاو یونگ

پیامبر دروغین

علیرضا امیرحاجبی

این سوال هنوز برای بسیاری از منتقدان و اندیشمندان بدون پاسخ مانده است که باوجود این مقدار از پیشرفت‌های علمی، تکنولوژیک و فلسفی چگونه مقولات شبه علمی و خرافی در قالب‌هایی بزک شده به‌راحتی به‌خورد مردم بی‌نوا در سراسر دنیا داده شده و می‌شود؟ چرا مخاطبان این موضوعات با اینکه هیچ چیز دندانگیری به دست نیاورده و نخواهند آورد باز هم سر این طناب پوسیده را رها نمی‌کنند. در غوغاسالاری تکثرگرای دنیای معاصر این گروه از رهبران معنوی در سراسر جهان با جمع‌آوری مجموعه‌ای از مخاطبان درمانده که هیچ راهی به‌جز سرسپردگی و گوش‌سپاری به اراجیف آنان ندارند و نیز به کمک مدون کردن و انتشار سخنان گوهر‌بارشان سامانه پوشالین ساخته که تا چندین سال نیز دوام و بقا خواهد داشت؛ از انواع و اقسام گورو و یوگی‌ها بگیر تا اوشو و ساتیا سای بابا و ماهاراشی. دروغین زنانی که بدون توجه به مسایل اخلاقی به‌شدت درحال سرکیسه کردن ملت هستند. این بخشی از ماجراست. در بخش دیگر شارحان و واعظان عرفان‌های دروغین شرقی هستند که با القاب استاد، دکتر، حضرت پیر و سایر مارک‌های دهان پرکن به تشکیل انواع و اقسام کلاس‌های مولاناشناسی، حافظ‌شناسی و چه می‌دونم چی‌چی‌شناسی اقدام کرده و می‌کنند. در دهه‌های گذشته ما شاهد موجی از علاقه‌مندی‌های بی‌سر و ته به مولانا بودیم به‌خصوص در ایران و آمریکا؛ نوعی عرفان‌گرایی پوچ و توخالی که گریبان افراد مختلفي را گرفته است. ظاهر جوانان هم عوض شد موهای ژولی پولی با کیسه بافتنی که مامان‌هایشان بافته بودند، با تعدادی تسبیح و النگو در جلسات سماع و مولاناخوانی شرکت می‌کردند و سه تار و دف می‌زدند. مست و قلندر می‌خواندند و عمر را تباه می‌کردند. ناگهان کتب شبه عرفانی هندی و غیرهندی در بازار نشر درحد اشباع پدیدار شد. سی‌دی‌های فراوان، فیلم‌های سخنرانی برخي از اساتید دست به کار شدند تا از قافله عقب نمانند. آن زمان بود که می‌توانستید در دست هر جوان جویای حقیقت کتاب‌های شبه روانشناسی ببینید؛ کتاب‌هایی که باید نام آنان را ضد روانشناسی قلمداد کرد. این موج شبه عرفان‌گرایی و شبه روانشناسی بر اثر فقدان ترجمه و تالیف آثار معتبر جهانی و ایرانی به وجود آمد و البته کم‌کم به عرق سرد نشست.

در همین دوره بود که آثار روانکاو سوییسی کارل گوستاو یونگ توسط یکی از نهادهای انتشاراتی با حجم زیادی به بازار تزریق شد تا خلأ و فقدان آثار نويسندگاني چون زیگموند فروید و سایر شاگردان او در این حوزه جبران شود، کتاب‌هایی مملو از لاطائلات که هر خواننده‌ای را مبهوت و گیج می‌کند. سرهم‌بندی به‌شدت خطرناکی که بین اسطوره‌ها و ادیان و نفس روانکاوی که علمی پوزیتیو و تجربی است پیوندی غیرانتقادی برقرار می‌کند. یونگ در کشورهای اروپایی مانند فرانسه، آلمان و بریتانیا دارای هیچ‌گونه اعتبار علمی و فلسفی نیست. هیچ اندیشمند برجسته‌ای کوچک‌ترین نقل قولی از او نیاورده است. از لوی استروس، فوکو و دلوز بگیر تا لکان، ژاک آلن میلر، رولان بارت و کرستوا یا دریدا و امبرتو اکو هیچ‌کدام به آثار ارزشمند! این روانکاو اشاره‌ای نکرده‌اند. در آمریکا و محافل علمی نیز چنین است. هیچ کرسی آموزشی و حتی انتقادی زحمت تکرار و نقد نظریات این مرد را به خود نمی‌دهد. اما جالب است که بدانید هنوز در ایران خودمان دو دسته همچنان به یاوه‌سرایی‌ها و توهمات یونگ چسبیده‌اند؛ نخست آنان که با به هم بافتن نظریات یونگ ملغمه‌ای برای دکان‌داری، نوچه‌پروری و در نهایت کسب کار خود درست کرده‌اند و دوم گروهی از انسان‌های مشتاق که هنوز پرسش‌هایی در زمینه روانشناسی و روانکاوی دارند اما به نتیجه‌ای نرسیده‌اند؛ مشتاقانی که گاه تمایلی به عرفان شرقی و گاه به عرفان غربی دارند. لحن و محتوای آثار یونگ خوراک خوبی برای این دسته از عزیزان است. روش یونگ در سرهم‌بندی استادانه است اما آنان که با متدلوژی بزرگانی چون فروید آشنا هستند به سرعت می‌توانند تناقضاتش را در بین سطور پیدا کنند.

یونگ به هیچ روی با نگاه انتقادی به نقش باورها، توهمات و افسانه‌های ذهنی انسان نمی‌پردازد بلکه آنان را دامن مي‌زند. او انسان را تشویق می‌کند که در هزارتوی تخیلات، اوهام و خرافات باقی بماند. پروفسور به جای توهم‌زدایی که وظیفه هر دانشمند و اندیشمند است، انسان را با خرافات تعریف می‌کند و برای هر خرافه توجیهی شبه علمی نیز می‌آورد. مبنای روانکاوی فروید تنها و تنها کاوش در ژرفای انسان است تا بر اساس آن بتوانیم درک درست‌تری از ناملایمات و آسیب‌های روانی داشته باشیم و در نهایت تا آنجا که ممکن است به درمان آنها بپردازیم. تمام این پروسه سخت و شگفت‌انگیز بارها و بارها توسط خود فروید به چالش کشیده شد تا به لحاظ علمی مو لای درزش نرود؛ آزمون و خطا و تکرار آن همراه با «مشاهده و تطبیق» یک پرونده با پرونده‌ای دیگر. فروید به‌جز کار روانکاوی شیفته هیچ چیز نبود. در نزد فروید عقل نظری و عملی بر همه چیز ارجحیت داشت. یونگ درست راه متضاد را برگزید؛ مبهم‌گویی، تناقض گویی، استفاده از اصطلاحات نامانوس.

به این بخش از نوشته او در کتاب «روانشناسی و کیمیاگری» توجه کنید: «دیگر نمی‌توانیم با این فرض که ماندالا تا حد امکان متمایل به وحدت کامل تضادها و در نتیجه وحدت تثلیث مذکر و چهاریت مونث از طریق دو جنسی‌بودن کیمیاست خود را فریب دهیم.» یا این فراز از جمله بعدی در همان صفحه: «می‌توان برداشت کرد که سی و دو ضربان مضربی از چهار است و در نتیجه نشان می‌دهد چهاریت موجود در مرکز ماندالا غالبا به صورت 8، 16، 32 و بیشتر در محیط بروز می‌کند.»

این دو مورد را کاملا به صورت اتفاقی نمونه آورده‌ام زیرا به هیچ‌وجه نیازی به بررسی طولانی ندارد. آثار یونگ انباشته است از این‌گونه تفسیرات نهانی و شبه گنوسی. کتاب روانشناسی و کیمیاگری اوج انحراف اوست، کتابی که نه به رویا آنچنان که هست می‌پردازد و نه به اسطوره‌ها و خرافات. در هم آمیزش مقولاتی چون روانشناسی و فنون کیمیاگری در قرون وسطی تنها نمونه کوچکی است از خطای یک انسان که توهم دانایی چون هاله‌ای احاطه‌اش کرده بود.

این سوال هنوز برای بسیاری از منتقدان و اندیشمندان بدون پاسخ مانده است که باوجود این مقدار از پیشرفت‌های علمی، تکنولوژیک و فلسفی چگونه مقولات شبه علمی و خرافی در قالب‌هایی بزک شده به‌راحتی به‌خورد مردم بی‌نوا در سراسر دنیا داده شده و می‌شود؟ چرا مخاطبان این موضوعات با اینکه هیچ چیز دندانگیری به دست نیاورده و نخواهند آورد باز هم سر این طناب پوسیده را رها نمی‌کنند. در غوغاسالاری تکثرگرای دنیای معاصر این گروه از رهبران معنوی در سراسر جهان با جمع‌آوری مجموعه‌ای از مخاطبان درمانده که هیچ راهی به‌جز سرسپردگی و گوش‌سپاری به اراجیف آنان ندارند و نیز به کمک مدون کردن و انتشار سخنان گوهر‌بارشان سامانه پوشالین ساخته که تا چندین سال نیز دوام و بقا خواهد داشت؛ از انواع و اقسام گورو و یوگی‌ها بگیر تا اوشو و ساتیا سای بابا و ماهاراشی. دروغین زنانی که بدون توجه به مسایل اخلاقی به‌شدت درحال سرکیسه کردن ملت هستند. این بخشی از ماجراست. در بخش دیگر شارحان و واعظان عرفان‌های دروغین شرقی هستند که با القاب استاد، دکتر، حضرت پیر و سایر مارک‌های دهان پرکن به تشکیل انواع و اقسام کلاس‌های مولاناشناسی، حافظ‌شناسی و چه می‌دونم چی‌چی‌شناسی اقدام کرده و می‌کنند. در دهه‌های گذشته ما شاهد موجی از علاقه‌مندی‌های بی‌سر و ته به مولانا بودیم به‌خصوص در ایران و آمریکا؛ نوعی عرفان‌گرایی پوچ و توخالی که گریبان افراد مختلفي را گرفته است. ظاهر جوانان هم عوض شد موهای ژولی پولی با کیسه بافتنی که مامان‌هایشان بافته بودند، با تعدادی تسبیح و النگو در جلسات سماع و مولاناخوانی شرکت می‌کردند و سه تار و دف می‌زدند. مست و قلندر می‌خواندند و عمر را تباه می‌کردند. ناگهان کتب شبه عرفانی هندی و غیرهندی در بازار نشر درحد اشباع پدیدار شد. سی‌دی‌های فراوان، فیلم‌های سخنرانی برخي از اساتید دست به کار شدند تا از قافله عقب نمانند. آن زمان بود که می‌توانستید در دست هر جوان جویای حقیقت کتاب‌های شبه روانشناسی ببینید؛ کتاب‌هایی که باید نام آنان را ضد روانشناسی قلمداد کرد. این موج شبه عرفان‌گرایی و شبه روانشناسی بر اثر فقدان ترجمه و تالیف آثار معتبر جهانی و ایرانی به وجود آمد و البته کم‌کم به عرق سرد نشست.

در همین دوره بود که آثار روانکاو سوییسی کارل گوستاو یونگ توسط یکی از نهادهای انتشاراتی با حجم زیادی به بازار تزریق شد تا خلأ و فقدان آثار نويسندگاني چون زیگموند فروید و سایر شاگردان او در این حوزه جبران شود، کتاب‌هایی مملو از لاطائلات که هر خواننده‌ای را مبهوت و گیج می‌کند. سرهم‌بندی به‌شدت خطرناکی که بین اسطوره‌ها و ادیان و نفس روانکاوی که علمی پوزیتیو و تجربی است پیوندی غیرانتقادی برقرار می‌کند. یونگ در کشورهای اروپایی مانند فرانسه، آلمان و بریتانیا دارای هیچ‌گونه اعتبار علمی و فلسفی نیست. هیچ اندیشمند برجسته‌ای کوچک‌ترین نقل قولی از او نیاورده است. از لوی استروس، فوکو و دلوز بگیر تا لکان، ژاک آلن میلر، رولان بارت و کرستوا یا دریدا و امبرتو اکو هیچ‌کدام به آثار ارزشمند! این روانکاو اشاره‌ای نکرده‌اند. در آمریکا و محافل علمی نیز چنین است. هیچ کرسی آموزشی و حتی انتقادی زحمت تکرار و نقد نظریات این مرد را به خود نمی‌دهد. اما جالب است که بدانید هنوز در ایران خودمان دو دسته همچنان به یاوه‌سرایی‌ها و توهمات یونگ چسبیده‌اند؛ نخست آنان که با به هم بافتن نظریات یونگ ملغمه‌ای برای دکان‌داری، نوچه‌پروری و در نهایت کسب کار خود درست کرده‌اند و دوم گروهی از انسان‌های مشتاق که هنوز پرسش‌هایی در زمینه روانشناسی و روانکاوی دارند اما به نتیجه‌ای نرسیده‌اند؛ مشتاقانی که گاه تمایلی به عرفان شرقی و گاه به عرفان غربی دارند. لحن و محتوای آثار یونگ خوراک خوبی برای این دسته از عزیزان است. روش یونگ در سرهم‌بندی استادانه است اما آنان که با متدلوژی بزرگانی چون فروید آشنا هستند به سرعت می‌توانند تناقضاتش را در بین سطور پیدا کنند.

یونگ به هیچ روی با نگاه انتقادی به نقش باورها، توهمات و افسانه‌های ذهنی انسان نمی‌پردازد بلکه آنان را دامن مي‌زند. او انسان را تشویق می‌کند که در هزارتوی تخیلات، اوهام و خرافات باقی بماند. پروفسور به جای توهم‌زدایی که وظیفه هر دانشمند و اندیشمند است، انسان را با خرافات تعریف می‌کند و برای هر خرافه توجیهی شبه علمی نیز می‌آورد. مبنای روانکاوی فروید تنها و تنها کاوش در ژرفای انسان است تا بر اساس آن بتوانیم درک درست‌تری از ناملایمات و آسیب‌های روانی داشته باشیم و در نهایت تا آنجا که ممکن است به درمان آنها بپردازیم. تمام این پروسه سخت و شگفت‌انگیز بارها و بارها توسط خود فروید به چالش کشیده شد تا به لحاظ علمی مو لای درزش نرود؛ آزمون و خطا و تکرار آن همراه با «مشاهده و تطبیق» یک پرونده با پرونده‌ای دیگر. فروید به‌جز کار روانکاوی شیفته هیچ چیز نبود. در نزد فروید عقل نظری و عملی بر همه چیز ارجحیت داشت. یونگ درست راه متضاد را برگزید؛ مبهم‌گویی، تناقض گویی، استفاده از اصطلاحات نامانوس.

به این بخش از نوشته او در کتاب «روانشناسی و کیمیاگری» توجه کنید: «دیگر نمی‌توانیم با این فرض که ماندالا تا حد امکان متمایل به وحدت کامل تضادها و در نتیجه وحدت تثلیث مذکر و چهاریت مونث از طریق دو جنسی‌بودن کیمیاست خود را فریب دهیم.» یا این فراز از جمله بعدی در همان صفحه: «می‌توان برداشت کرد که سی و دو ضربان مضربی از چهار است و در نتیجه نشان می‌دهد چهاریت موجود در مرکز ماندالا غالبا به صورت 8، 16، 32 و بیشتر در محیط بروز می‌کند.»

این دو مورد را کاملا به صورت اتفاقی نمونه آورده‌ام زیرا به هیچ‌وجه نیازی به بررسی طولانی ندارد. آثار یونگ انباشته است از این‌گونه تفسیرات نهانی و شبه گنوسی. کتاب روانشناسی و کیمیاگری اوج انحراف اوست، کتابی که نه به رویا آنچنان که هست می‌پردازد و نه به اسطوره‌ها و خرافات. در هم آمیزش مقولاتی چون روانشناسی و فنون کیمیاگری در قرون وسطی تنها نمونه کوچکی است از خطای یک انسان که توهم دانایی چون هاله‌ای احاطه‌اش کرده بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.