جانورانی که عین خودشان حرف نمیزنند
آئورا استرادا . ترجمه: لاله کشاورز
سزار آیرا اولین رمانش، مورئیرا را در سال 1975 نوشت. تا سال 2007 او نویسنده 40 رمان است. علاوه بر این او نمایشنامهنویس، مترجم، مقالهنویس و در محل سکونتش، بوئنوس آیرس، استاد دانشگاه نیز هست و دست کم سالی دو رمان مینویسد.
در بیرون آز آرژانتین آیرا نخستین بار در 1988 با ترجمه «چطور طلبه شدم» به چشم آمد. کتاب، هیجان ناگهانی مخاطبان عام و منتقدان را برانگیخت. بابلیا- ضمیمه ادبی الپاییس- در همان سال رمان را در ردیف یکی از 10کتاب مهم منتشر شده در زبان اسپانیایی مورد ستایش قرار داد. در همان سال، آیرا با رمان «خرگوش» به زبان انگلیسی طبع آزمایی کرد، رمان درباره طبیعتشناسی انگلیسی در قرن نوزدهم است که در جستوجوی خرگوش نادری در پامپاسهای آرژانتین پرسه میزند، پیش-متنی زیرکانه که میان کنجکاوی حریص استعمارگر و پاسخ سرشار بومیان به محل تلاقی گره تبدیل میشود. رمان بعدی آیرا «فصلی در زندگی یک نقاش منظره» در 2006 رونمایی شد. نقاش شخصیتی تاریخی است، یوهان موریتز روگندس آلمانیای است که در قرن 19 از برزیل عبور میکند، در آغاز نقاشی میکند ولی به ثبت اطلاعات قوم-نگارانه نیز مشغول است. هر دو رمان را با بازی پرجوشوجلایی که در هسته سبک آیرا قرار دارد، به کشف مضمون«دیگری» میپردازد.
رمانهای موجز، نغز، اعجابآور و سلیقهورزانه آیرا استحکام و معنای خود را از سنتهای بسیاری اخذ میکند، که شامل اگزیستانسیالیزم اروپایشرقی و مرکزی نیز میشود، از ویتولد گمبرویچ لهستانی گرفته تا ریموند روسل فرانسوی، میخاییل بولگاکف روسی، بهومیل هرابال چک و حتی به دور از خشمی ضد ملیتگرایانه، از توماس برنهارت اتریشی.
علاوه بر این در مکالمه با سنت آرژانتینی گذشته از خورخه لوئیس بورخس، اسوالد و لامبورگینی کمتر شناخته شده، از دوستان آیرا و شاید از معرفان او نیز دخیل است. اواسط دهه70 در هیات تحریریه مجله کم دوامی در بوئنوس آیرس به اسم «لیترال» کار میکرد، در آنجا او از ادبیات غیر بازنمایانه حمایت میکرد، که به شدت متاثر از ایدههای رولان بارت و لاکان بود. ادبیات «غیر بازنمایانه» یا «غیر ارجاعی» شورشی علیه هنر تقلیدی بود، که طبیعت را ذاتا ازمخلوقات ذهن میدانستند، شگردی فلسفی و ادبی که شاعران رمانتیک به ابداع آن پرداخته بودند. با آن که در آغاز قرن بیستم جنبش آوانگارد در اروپا و آمریکای لاتین بدیلی برای رئالیسم قرن نوزدهمی ایجاد کرد، در دهههای 50 و 60 بود که بهطور وسیع در جریان غالب شکل گرفت و فرمهای متفاوتی آفرید که در علیه کلیه فرمهای رئالیستی بروز میکرد. برخی از این فرمها، از جمله ضدرمان بهنحوی بسیار جدی مطرح میشدند. نوشتار آیرا، ملهم از فهم «لیترال»ها از آوانگارد است که با روح جوان و اخلالگر لطیفههای داداییستی در قیاس با مثلا سادگی رازآلود آلن رب-گریه قرابت بیشتری دارد. رمانهای آیرا، در عین همه بازیهای فرمیاش، هنوز بر مبنای طرح و شخصیت قرار دارند.
«چطور طلبه شدم»، روایت دخترآرژانتینی شش سالهای است. خانوادهاش از محل تولد او، پرینگلس روستانشین، به «روساریو» ی اندکی شهری نقل مکان کردهاند، همان جاست که پدرش تصمیم میگیرد برای اولین بار طعم بستنی را به او بچشاند. همینطور که دختر تجربه را بازگو میکند، در مییابیم که با راوی خردسال و معمولی سروکار نداریم، بلکه درون ذهن بسیار غریبی هستیم. بعد از این که دختربچه برای اولینبار طعم بستنی توتفرنگی را میچشد، به تشنج دچار میشود. پدرش از فرط عصبانیت، بستنیفروش را میکشد و این پایان فصل دوم است. در آغاز فصل سوم، میفهمیم که بستنی با سیانید رنگ شده بوده (که این اپیزودی واقعی از مسمومیتی غذایی در اواخر دهه50 آمریکای لاتین است) و دخترک خود را نجات یافتهای خوش شانس در تصادفی نامیمون به حساب میآورد. تقدیر او مثل پدرش نیست که به خاطر جنایت سر از زندان درآورده. مهمتر آن که متوجه میشویم دختر کوچولو، یک پسر است به اسم سزار (بله، درست عین نویسنده). میشود گفت که او روانی مادینه است که در تن پسریگیر افتاده. بحث بر سر راویهای اعتمادناپذیر است. هرچند، اعتمادپذیری و رئالیسم دقیقا مراد آیرا نیست. یکی از ریویو نویسان اخیر که لحن دخترک را ناجور و بیش از حد متاثر از هوشیار حقنه شده از جانب مولف میداند، احتمالا این نکته را از قلم انداخته که آیرا خود در یکی از مصاحبههایش میگوید: «هیچ وقت دلم نمیخواست جانورانی را خلق میکردم که عین خود آن جانوران حرف میزنند. در نهایت همه چیز تمهیدی ادبی است.»
صحنه آغازین بستنی صورت اعوجاج یافتهای از جمله آغازین صدسال تنهایی مارکز است: «صد سال پیش، همین که کلنل اورلیانو بوئندیا در برابر جوخه آتش قرار گرفت، یاد آن بعدازظهر دوری افتاد که پدرش او را برای کشف یخ با خودش برد.» یا برگردان اعوجاج یافتهای از «در جستوجوی زمان از دست رفته»ی پروست. راوی «کیک ورآمده کوچک»اش را در فنجان چای میخیساند و طعمش برایش مثل جادو است. هرچند، بعد از دو قاشق شیرینی جادویش را از دست میدهد و راوی اینطور نتیجهگیری میکند: «حقیقت از این قرار است که آنچه در پی آن هستم نه در فنجان که در خودم قرار دارد.» به نظر میرسد که آیرا میخواهد این نتیجهگیری را معکوس کند: حقیقتی که دختربچه در پی آن است- به این دلیل که از بستنی بیزار است- در قاشق به سیانید آلوده بستنی قرار دارد. بعد از این که پدر سزار زندانی میشود، اوضاع برای سزار و مادر بیچارهاش از بد هم بدتر میشود، مادر برای دخترش دعای بلاگردان میخواند که اغلب به فاجعهای در بین جمع و تحقیری میانجامد که فقط اسباب خنده است. در یکی از جذابترین لحظههای رمان، سزار بعد از یک ماه بیتابی، پدرش را در زندان ملاقات میکند: در آن بنای به شدت رئالیستی، از من جادو ساطع میشد... ولی جادویم به جان خودم افتاد؛ توهمی حسرت بار یکهو روحم را به قلمروی دور، خیلی دور انتقال داد. چرا من عروسک ندارم؟ چرا من تنها دختری در عالم هستم که یک عروسک هم ندارد؟ بابا در زندان بود... و من عروسکی نداشتم تا مونسم شود. هیچ وقت نداشتم و دلیلش را هم نمیدانم. دلیلش این نبود که پدر و مادرم فقیر یا خسیس بودند. (که اگر بودند، چطور میتوانستند جلودار بچه شوند؟) باید دلیل اسرارآمیز دیگری در کار باشد.
در نظر پروست، رازهای نامکشوف کودکی و حافظه امر توضیح ناپذیر را توضیح میدهد. آیرا مسیری به عکس را طی میکند، انگار که میخواهد به ما نشان دهد ادبیات آن طور که بعضی منتقدها اصرار دارند به سرزمین پاک و پاکیزه و خیالپردازانهای تبدیل نشده است: ادبیات هنوز آبستن امکان پذیریهاست.
سزار آیرا اولین رمانش، مورئیرا را در سال 1975 نوشت. تا سال 2007 او نویسنده 40 رمان است. علاوه بر این او نمایشنامهنویس، مترجم، مقالهنویس و در محل سکونتش، بوئنوس آیرس، استاد دانشگاه نیز هست و دست کم سالی دو رمان مینویسد.
در بیرون آز آرژانتین آیرا نخستین بار در 1988 با ترجمه «چطور طلبه شدم» به چشم آمد. کتاب، هیجان ناگهانی مخاطبان عام و منتقدان را برانگیخت. بابلیا- ضمیمه ادبی الپاییس- در همان سال رمان را در ردیف یکی از 10کتاب مهم منتشر شده در زبان اسپانیایی مورد ستایش قرار داد. در همان سال، آیرا با رمان «خرگوش» به زبان انگلیسی طبع آزمایی کرد، رمان درباره طبیعتشناسی انگلیسی در قرن نوزدهم است که در جستوجوی خرگوش نادری در پامپاسهای آرژانتین پرسه میزند، پیش-متنی زیرکانه که میان کنجکاوی حریص استعمارگر و پاسخ سرشار بومیان به محل تلاقی گره تبدیل میشود. رمان بعدی آیرا «فصلی در زندگی یک نقاش منظره» در 2006 رونمایی شد. نقاش شخصیتی تاریخی است، یوهان موریتز روگندس آلمانیای است که در قرن 19 از برزیل عبور میکند، در آغاز نقاشی میکند ولی به ثبت اطلاعات قوم-نگارانه نیز مشغول است. هر دو رمان را با بازی پرجوشوجلایی که در هسته سبک آیرا قرار دارد، به کشف مضمون«دیگری» میپردازد.
رمانهای موجز، نغز، اعجابآور و سلیقهورزانه آیرا استحکام و معنای خود را از سنتهای بسیاری اخذ میکند، که شامل اگزیستانسیالیزم اروپایشرقی و مرکزی نیز میشود، از ویتولد گمبرویچ لهستانی گرفته تا ریموند روسل فرانسوی، میخاییل بولگاکف روسی، بهومیل هرابال چک و حتی به دور از خشمی ضد ملیتگرایانه، از توماس برنهارت اتریشی.
علاوه بر این در مکالمه با سنت آرژانتینی گذشته از خورخه لوئیس بورخس، اسوالد و لامبورگینی کمتر شناخته شده، از دوستان آیرا و شاید از معرفان او نیز دخیل است. اواسط دهه70 در هیات تحریریه مجله کم دوامی در بوئنوس آیرس به اسم «لیترال» کار میکرد، در آنجا او از ادبیات غیر بازنمایانه حمایت میکرد، که به شدت متاثر از ایدههای رولان بارت و لاکان بود. ادبیات «غیر بازنمایانه» یا «غیر ارجاعی» شورشی علیه هنر تقلیدی بود، که طبیعت را ذاتا ازمخلوقات ذهن میدانستند، شگردی فلسفی و ادبی که شاعران رمانتیک به ابداع آن پرداخته بودند. با آن که در آغاز قرن بیستم جنبش آوانگارد در اروپا و آمریکای لاتین بدیلی برای رئالیسم قرن نوزدهمی ایجاد کرد، در دهههای 50 و 60 بود که بهطور وسیع در جریان غالب شکل گرفت و فرمهای متفاوتی آفرید که در علیه کلیه فرمهای رئالیستی بروز میکرد. برخی از این فرمها، از جمله ضدرمان بهنحوی بسیار جدی مطرح میشدند. نوشتار آیرا، ملهم از فهم «لیترال»ها از آوانگارد است که با روح جوان و اخلالگر لطیفههای داداییستی در قیاس با مثلا سادگی رازآلود آلن رب-گریه قرابت بیشتری دارد. رمانهای آیرا، در عین همه بازیهای فرمیاش، هنوز بر مبنای طرح و شخصیت قرار دارند.
«چطور طلبه شدم»، روایت دخترآرژانتینی شش سالهای است. خانوادهاش از محل تولد او، پرینگلس روستانشین، به «روساریو» ی اندکی شهری نقل مکان کردهاند، همان جاست که پدرش تصمیم میگیرد برای اولین بار طعم بستنی را به او بچشاند. همینطور که دختر تجربه را بازگو میکند، در مییابیم که با راوی خردسال و معمولی سروکار نداریم، بلکه درون ذهن بسیار غریبی هستیم. بعد از این که دختربچه برای اولینبار طعم بستنی توتفرنگی را میچشد، به تشنج دچار میشود. پدرش از فرط عصبانیت، بستنیفروش را میکشد و این پایان فصل دوم است. در آغاز فصل سوم، میفهمیم که بستنی با سیانید رنگ شده بوده (که این اپیزودی واقعی از مسمومیتی غذایی در اواخر دهه50 آمریکای لاتین است) و دخترک خود را نجات یافتهای خوش شانس در تصادفی نامیمون به حساب میآورد. تقدیر او مثل پدرش نیست که به خاطر جنایت سر از زندان درآورده. مهمتر آن که متوجه میشویم دختر کوچولو، یک پسر است به اسم سزار (بله، درست عین نویسنده). میشود گفت که او روانی مادینه است که در تن پسریگیر افتاده. بحث بر سر راویهای اعتمادناپذیر است. هرچند، اعتمادپذیری و رئالیسم دقیقا مراد آیرا نیست. یکی از ریویو نویسان اخیر که لحن دخترک را ناجور و بیش از حد متاثر از هوشیار حقنه شده از جانب مولف میداند، احتمالا این نکته را از قلم انداخته که آیرا خود در یکی از مصاحبههایش میگوید: «هیچ وقت دلم نمیخواست جانورانی را خلق میکردم که عین خود آن جانوران حرف میزنند. در نهایت همه چیز تمهیدی ادبی است.»
صحنه آغازین بستنی صورت اعوجاج یافتهای از جمله آغازین صدسال تنهایی مارکز است: «صد سال پیش، همین که کلنل اورلیانو بوئندیا در برابر جوخه آتش قرار گرفت، یاد آن بعدازظهر دوری افتاد که پدرش او را برای کشف یخ با خودش برد.» یا برگردان اعوجاج یافتهای از «در جستوجوی زمان از دست رفته»ی پروست. راوی «کیک ورآمده کوچک»اش را در فنجان چای میخیساند و طعمش برایش مثل جادو است. هرچند، بعد از دو قاشق شیرینی جادویش را از دست میدهد و راوی اینطور نتیجهگیری میکند: «حقیقت از این قرار است که آنچه در پی آن هستم نه در فنجان که در خودم قرار دارد.» به نظر میرسد که آیرا میخواهد این نتیجهگیری را معکوس کند: حقیقتی که دختربچه در پی آن است- به این دلیل که از بستنی بیزار است- در قاشق به سیانید آلوده بستنی قرار دارد. بعد از این که پدر سزار زندانی میشود، اوضاع برای سزار و مادر بیچارهاش از بد هم بدتر میشود، مادر برای دخترش دعای بلاگردان میخواند که اغلب به فاجعهای در بین جمع و تحقیری میانجامد که فقط اسباب خنده است. در یکی از جذابترین لحظههای رمان، سزار بعد از یک ماه بیتابی، پدرش را در زندان ملاقات میکند: در آن بنای به شدت رئالیستی، از من جادو ساطع میشد... ولی جادویم به جان خودم افتاد؛ توهمی حسرت بار یکهو روحم را به قلمروی دور، خیلی دور انتقال داد. چرا من عروسک ندارم؟ چرا من تنها دختری در عالم هستم که یک عروسک هم ندارد؟ بابا در زندان بود... و من عروسکی نداشتم تا مونسم شود. هیچ وقت نداشتم و دلیلش را هم نمیدانم. دلیلش این نبود که پدر و مادرم فقیر یا خسیس بودند. (که اگر بودند، چطور میتوانستند جلودار بچه شوند؟) باید دلیل اسرارآمیز دیگری در کار باشد.
در نظر پروست، رازهای نامکشوف کودکی و حافظه امر توضیح ناپذیر را توضیح میدهد. آیرا مسیری به عکس را طی میکند، انگار که میخواهد به ما نشان دهد ادبیات آن طور که بعضی منتقدها اصرار دارند به سرزمین پاک و پاکیزه و خیالپردازانهای تبدیل نشده است: ادبیات هنوز آبستن امکان پذیریهاست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.