درباره «سزار آیرا» نویسنده آرژانتینی
فراموشی برای نوشتن
افسانه رشنو
«خورخه لوییس بورخس» در سال 1982 چهارسال پیش از مرگ خود و یکسال مانده به فروپاشی کامل دیکتاتورهای نظامی حاکم بر آرژانتین به شهری کوچک در حومه بوئنوسآیرس میرود تا برای صدمین سالگرد ایجاد این شهر در باغ درختان تاریخی آن درخت اقاقیا بکارد. شهر کوچک کورونل پرینینگل که سزار آیرا در آن متولد شده و در سن 18 سالگی به سال 1967 با امید نوشتن رمانهای رئالیستی سترگ آن شهر را به مقصد بوئنوسآیرس ترککرده است. نویسندهای که حالا دربارهاش میگویند «روزی جهان همانطور که از بورخس حرف میزند از او هم یاد خواهد کرد. از آن چهرههایی که ادبیات خودشان و خود ادبیات را تغییر میدهد.» روبرتو بولانیو که همواره تمایل زیادی به معرفی بسیاری از نویسندگان جوان جهان اسپانیاییزبان از خود نشان داده اینبار درباره نویسندهای همسن و سال خودش میگوید.
«از میان نویسندههای معاصر اگر کسی باشد که از تن دادن به طبقهبندی سر باز بزند کسی نیست جز سزار آیرا... عجیب و غریب است اما یکی از میان بهترین سه یا چهار نویسنده زنده اسپانیاییزبان امروز است.» کارلوس فوئنتس با ابراز نظر بازیگوشانهاش درکتاب اریکه عقاب پا را از تعریف و تمجیدهای معمول هم فراتر میگذارد. سزار آیرا به روایت فوئنتس قرار است اولین نویسنده اهل آرژانتین باشد که در سال 2020 جایزه نوبل ادبیات را میگیرد.
بهرغم گفته بولانیو مبنی بر اینکه نوشتار سزار آیرا از تندادن به طبقهبندی سر باز میزند در جهان انگلیسیزبان با ارایه اصحاب ربعهای شامل روبرتو بولانیو، سزار آیرا، انریکه ویلا-ماتاس و هوراسیو کاستلانو مویا سعی میکنند که به حلقه نهچندان تنگ نویسندگانی که در مدار بولانیو گردش میکنند سروسامانی بدهند. اما در میان این چهار نفر فهم رابطه میان نوشتار بولانیو و سزار آیرا از بقیه دیریابتر بوده و موضوع کار پایاننامههای دانشگاهی هم قرارگرفته است. فرانسیسکو کارلیو مارلین در پایاننامه دکترایش در دانشگاه پنسیلوانیا میگوید، آثار بولانیو و آیرا دلبسته این هستند که در جهانی که ادبیات در محاصره دگرگونیهای سیاسی و اقتصادی و تکنولوژیک است و کارکرد دنیوی که برای توضیح دادن و نظم بخشیدن به واقعیت اجتماعی به آن نسبت داده میشد از آن سلب شده اصلا چرا و چگونه باید نوشت. بولانیو و آیرا به جای آنکه نوشتن را شرح گزیدهای از شرایط تاریخی، دایرهالمعارف زمانه خود یا الگویی از تحول اجتماعی در نظر بگیرند ادبیات را تاکتیکی برای بقا میدانند که نویسنده با آن آریگویانه خود را به دل شرایط بلافصل پیرامون میاندازد. سزار آیرا بیش از 70 رمان کوتاه نوشته است که تاکنون هشت اثر از او به دنیای انگلیسیزبان معرفی شدهاند. خصیصه کار فرهنگی بر نوشتار او قابل اطلاق نیست. آیرا که معتقد است در کارهایش همه چیز ابداع شده است خود از عجیب و غریب بودنش برای کسانی که عادت دارند فروتنانه کتابهایشان را از میان قفسه کتابفروشیها بردارند آگاه است و در مصاحبه میگوید خواننده من باید آدم سختپسندی باشد. خواننده فروتن میتواند کتابهای ایزابل آلنده را از میان قفسه بردارد اما در مورد من قضیه از این قرار است که گویی از خوانندگان میخواهم به دنبال چیزهایی که مخفی شدهاند بگردند و کمی دچار تعلیق بشوند. پیدا کردن کتابهای من برای آنها آسان نیست. انتشاراتیهای کوچک مستقل بوئنوسآیرس در فضای بعد از پایان دیکتاتوری ژنرالها برای چاپ کتابهای او مهیا بودند. با در دست داشتن و پیدا کردن پنج رمان از آیرا به نامهای چگونه طلبه شدم، اشباح، کنفرانس ادبی، وارامو و اپیزودی از زندگی یک نقاش منظرهپرداز، آن هم از میان هشت کتابی که به انگلیسی ترجمه شدهاند نمیتوان ادعا کرد که امکان درک کل منظومه کاری او وجود دارد و بهتر است همانند پاتری، دختر نوجوان رمان اشباح دست از کمالطلبی برداشت و بازیگوشانه دل به طنز تیز و بدیع آیرا سپرد که به قول بولانیو به جای آنکه کشیش بلندمرتبهای در دل صومعهای باشکوه باشد طلبهای است در میان کارملیهای پابرهنه اهل کلام.
وجه مشترک آثار آیرا حرکت آونگی میان جزییات با آب و تاب روزمره و ایدهپردازی او درباره انواع هنر، نقاشی، معماری و شعر و داستانپردازی است. شخصیتهای او فارغ از سطح سواد و طبقه اجتماعی خود عهدهدار مفهومپردازی هم میشوند. آیرا با اینکه کماکان به اصل باورپذیری و راستنمایی و وجود طرح داستانی پایبندیهایی نشان میدهد ولی میگوید هراسی از این ندارد که دیکتاتورهایش مثل دیکتاتوریهای جهان حرف نزنند. اصل باورپذیری و راستنمایی مانع او نمیشود تا در نوشتههایش از تلاش برای ایدهپردازی درباره ادبیات دست بردارد. میخواهد در حرکت مداوم میان داستانپردازی و ایدهپردازی اینقدر رفت و آمد کند تا همه بالقوگیهای آن محقق بشود و آن وقت شاید دست از ادبیات بکشد. مثل مارسل دوشان که هنر را به خاطر شطرنج رها کرد یا مثل ویتگنشتاین که دست از فلسفه برداشت و معلم مدرسه شد. کریس اندرو یکی از مترجمان بنام آثارش میگوید نثر آیرا ساده و روان است ولی سبک او و حرکت او میان ژانرهای مختلف حیرتانگیز است. علاوه بر پرواز طرح داستان به سمت جلو و گشوده شدن درهای مکرر برای حرکت داستانی ایدهپردازیها و نظریات او (آیرا علاوه بر نویسنده بودن مترجم آثار بسیاری از نویسندگان به زبان اسپانیایی است از جمله کتاب مسخ کافکا و استاد دانشگاه بوئنوسآیرس است) گاهی اوقات خیلی جدی به نظر میآیند و متناسب با چیزی هستند که در مقالاتش هم مینویسد اما گاهی اوقات همین ملاحظات نظری هم بازی داستانی و سرخوشانه و با مفاهیم هستند. آیرا تا زمانی که طی حرکت به سمت جلو داستان را تا جای دلخواه خود که معمولا هم در حول و حوش 100 صفحه است پیش نبرد به عقب نگاه نمیکند. به معنای واقعی کلمه آیرا اهل نوستالژی نیست. دیگر کمالطلبی خلق آثار رئالیستی چپ عنفوان جوانیاش را ندارد ولی در تمام آثارش با تعریفی که خود از رئالیسم میدهد از جغرافیا، تاریخ و سیاست کشورش حرف میزند و اشباح را فرا میخواند.
رمان چگونه طلبه شدم، ماجرای زندگی کودکی است که همراه خانوادهاش از شهری حومهای به بوئنوسآیرس آمده است و دیگر هیچ خاطرهای از آن شهر ندارد و هرگز دیگر به آنجا بازنگشته است. بعد از ورود به شهر بزرگ به اصرار پدرش مجبور به خوردن بستنی میشود و به دنبال مسموم شدناش با بستنی آلوده (آلودگی غذایی در دهه 50 میلادی در آرژانتین اتفاق افتاده است) در بیمارستان بستری میشود و پدرش به دلیل قتل بستنی فروش به زندان میافتد و به دلیل بیماری چند ماه بعد از شروع سال تحصیلی به مدرسه میرود. دوست پیدا کردن و رابطهاش با مدرسه به دلیل سوادآموزی و رادیو و دیدارش از پدرش در زندان همه و همه جزییاتی را فراهم میکنند که این امکان را به نویسنده میدهند با طرح داستانی که شبه ـ بیوگرافیک است از نوستالژی فاصله بگیرد. آیرا برای نوشتن و افسانهپردازی دست به فراموشی میزند و به جای تجربههای زیسته و تجربههایی زیستپذیر سراغی هم از ناهمامکانیها میگیرد. کودک هم خلاقانه در موقعیتهای مختلف بدون ضرورت و حتی در مواقعی که میتواند سکوت کند دروغپردازی میکند. آیرا در این رمان در قامت سزار آیرای ششساله حضور دارد و در زمانهای دیگرش به شکل آیرای مترجم یا دکتر آیرا اما این تکههای شبه ـ بیوگرافیک هیچگاه با تکههای بیوگرافی نویسنده همپوشانی ندارند.
در رمان کنفرانس ادبی سزار آیرا اینبار در نقش مترجمی که با مشکلات ناشی از شرایط اقتصادی دست و پنجه نرم میکند. استاد ژنتیک است و جنونی هم برای استیلای بر جهان هم دارد و استعدادی هم برای حل معما. در ساحلی در ونزوئلا موفق به حل یک معمای قدیمی میشود و گنج دزدان دریایی را پیدا میکند و مبدل به مرد ثروتمندی میشود که کماکان به دنبال استیلای بر جهان است و به این دلیل به کنفرانس ادبی میرود تا به مردی نزدیک شود که با تکثیر نسخه تقلید شده از او سپاهی برای پیروزی فراهم کند. و این مرد کسی نیست جز کارلوس فوئنتس، نویسنده شهیر مکزیکی. ایده استیلای بر جهان برای یک نویسنده و مترجم را میتوان به گونهای آرزوی بر کسب مقبولیت تام در جامعه ادبی آمریکای لاتین قلمداد کرد. استفاده نویسنده از قصههای قدیمی دزدان دریایی، خلق بدیع ساحلی در ونزوئلا و آمیزههایی از داستانهایی علمی - تخیلی در خدمت طرح کلی داستان باورپذیر میشود تا آیرا واقعیتی که خود میخواهد را در ادبیات قرن بیست و یکم ابداع کند.
در رمان 77 صفحهای اپیزودی از زندگی نقاش منظرهپرداز که از شاهکارهای او هم خوانده شده است آیرا با کمک جزییات فراوان به شرح سفر دوم یک نقاش منظرهپرداز آلمانی به کشورش در قرن نوزدهم میپردازد. شخصی که آیرا به ابداع و مستندسازی سفرش پرداخته، نام شخصیتی واقعی در تاریخ نقاشی است. یوهان موریتز روگندس که برای آزمون و رد کردن نظریات استاد و دوست نزدیکش الکساندر فونهامبولت دوباره به جهان جدید سفر کرده است. نقاش به همراه یک گاچو عازم سفر میشود. آیرا در این رمان به ابداع مرغزارهای آمریکای لاتین میپردازد و حمله بومیان و رعد و برق و ماجرای بیماری که برای این نقاش به وجود میآید و تبدیل به نقطه عطفی در زندگی او میشود. سکوت و خلأ شیطانی بخشی از مسیر که شبیه اقیانوسی مرجانی است هم بر نقاش و هم بر گاچو تاثیر میگذارد. آیرا در این رمان علاقه توامان به مفهومپردازی و حرکتهای نابهنگام طرح داستان را به پیش میبرد. مکان بهرغم خلأ و سکون آن دیگر بستری منفعل نیست که صرفا اتفاقات آنجا یکی پس از دیگری حادث شوند. در این مکان نقاش منظرهپرداز به حدی از بینایی میرسد که تا بهحال تجربه نکرده است. از دشتهای آرژانتین و چشمهای نقاشها هر دو قلمروزدایی و قلمروزایی میشود.
«خورخه لوییس بورخس» در سال 1982 چهارسال پیش از مرگ خود و یکسال مانده به فروپاشی کامل دیکتاتورهای نظامی حاکم بر آرژانتین به شهری کوچک در حومه بوئنوسآیرس میرود تا برای صدمین سالگرد ایجاد این شهر در باغ درختان تاریخی آن درخت اقاقیا بکارد. شهر کوچک کورونل پرینینگل که سزار آیرا در آن متولد شده و در سن 18 سالگی به سال 1967 با امید نوشتن رمانهای رئالیستی سترگ آن شهر را به مقصد بوئنوسآیرس ترککرده است. نویسندهای که حالا دربارهاش میگویند «روزی جهان همانطور که از بورخس حرف میزند از او هم یاد خواهد کرد. از آن چهرههایی که ادبیات خودشان و خود ادبیات را تغییر میدهد.» روبرتو بولانیو که همواره تمایل زیادی به معرفی بسیاری از نویسندگان جوان جهان اسپانیاییزبان از خود نشان داده اینبار درباره نویسندهای همسن و سال خودش میگوید.
«از میان نویسندههای معاصر اگر کسی باشد که از تن دادن به طبقهبندی سر باز بزند کسی نیست جز سزار آیرا... عجیب و غریب است اما یکی از میان بهترین سه یا چهار نویسنده زنده اسپانیاییزبان امروز است.» کارلوس فوئنتس با ابراز نظر بازیگوشانهاش درکتاب اریکه عقاب پا را از تعریف و تمجیدهای معمول هم فراتر میگذارد. سزار آیرا به روایت فوئنتس قرار است اولین نویسنده اهل آرژانتین باشد که در سال 2020 جایزه نوبل ادبیات را میگیرد.
بهرغم گفته بولانیو مبنی بر اینکه نوشتار سزار آیرا از تندادن به طبقهبندی سر باز میزند در جهان انگلیسیزبان با ارایه اصحاب ربعهای شامل روبرتو بولانیو، سزار آیرا، انریکه ویلا-ماتاس و هوراسیو کاستلانو مویا سعی میکنند که به حلقه نهچندان تنگ نویسندگانی که در مدار بولانیو گردش میکنند سروسامانی بدهند. اما در میان این چهار نفر فهم رابطه میان نوشتار بولانیو و سزار آیرا از بقیه دیریابتر بوده و موضوع کار پایاننامههای دانشگاهی هم قرارگرفته است. فرانسیسکو کارلیو مارلین در پایاننامه دکترایش در دانشگاه پنسیلوانیا میگوید، آثار بولانیو و آیرا دلبسته این هستند که در جهانی که ادبیات در محاصره دگرگونیهای سیاسی و اقتصادی و تکنولوژیک است و کارکرد دنیوی که برای توضیح دادن و نظم بخشیدن به واقعیت اجتماعی به آن نسبت داده میشد از آن سلب شده اصلا چرا و چگونه باید نوشت. بولانیو و آیرا به جای آنکه نوشتن را شرح گزیدهای از شرایط تاریخی، دایرهالمعارف زمانه خود یا الگویی از تحول اجتماعی در نظر بگیرند ادبیات را تاکتیکی برای بقا میدانند که نویسنده با آن آریگویانه خود را به دل شرایط بلافصل پیرامون میاندازد. سزار آیرا بیش از 70 رمان کوتاه نوشته است که تاکنون هشت اثر از او به دنیای انگلیسیزبان معرفی شدهاند. خصیصه کار فرهنگی بر نوشتار او قابل اطلاق نیست. آیرا که معتقد است در کارهایش همه چیز ابداع شده است خود از عجیب و غریب بودنش برای کسانی که عادت دارند فروتنانه کتابهایشان را از میان قفسه کتابفروشیها بردارند آگاه است و در مصاحبه میگوید خواننده من باید آدم سختپسندی باشد. خواننده فروتن میتواند کتابهای ایزابل آلنده را از میان قفسه بردارد اما در مورد من قضیه از این قرار است که گویی از خوانندگان میخواهم به دنبال چیزهایی که مخفی شدهاند بگردند و کمی دچار تعلیق بشوند. پیدا کردن کتابهای من برای آنها آسان نیست. انتشاراتیهای کوچک مستقل بوئنوسآیرس در فضای بعد از پایان دیکتاتوری ژنرالها برای چاپ کتابهای او مهیا بودند. با در دست داشتن و پیدا کردن پنج رمان از آیرا به نامهای چگونه طلبه شدم، اشباح، کنفرانس ادبی، وارامو و اپیزودی از زندگی یک نقاش منظرهپرداز، آن هم از میان هشت کتابی که به انگلیسی ترجمه شدهاند نمیتوان ادعا کرد که امکان درک کل منظومه کاری او وجود دارد و بهتر است همانند پاتری، دختر نوجوان رمان اشباح دست از کمالطلبی برداشت و بازیگوشانه دل به طنز تیز و بدیع آیرا سپرد که به قول بولانیو به جای آنکه کشیش بلندمرتبهای در دل صومعهای باشکوه باشد طلبهای است در میان کارملیهای پابرهنه اهل کلام.
وجه مشترک آثار آیرا حرکت آونگی میان جزییات با آب و تاب روزمره و ایدهپردازی او درباره انواع هنر، نقاشی، معماری و شعر و داستانپردازی است. شخصیتهای او فارغ از سطح سواد و طبقه اجتماعی خود عهدهدار مفهومپردازی هم میشوند. آیرا با اینکه کماکان به اصل باورپذیری و راستنمایی و وجود طرح داستانی پایبندیهایی نشان میدهد ولی میگوید هراسی از این ندارد که دیکتاتورهایش مثل دیکتاتوریهای جهان حرف نزنند. اصل باورپذیری و راستنمایی مانع او نمیشود تا در نوشتههایش از تلاش برای ایدهپردازی درباره ادبیات دست بردارد. میخواهد در حرکت مداوم میان داستانپردازی و ایدهپردازی اینقدر رفت و آمد کند تا همه بالقوگیهای آن محقق بشود و آن وقت شاید دست از ادبیات بکشد. مثل مارسل دوشان که هنر را به خاطر شطرنج رها کرد یا مثل ویتگنشتاین که دست از فلسفه برداشت و معلم مدرسه شد. کریس اندرو یکی از مترجمان بنام آثارش میگوید نثر آیرا ساده و روان است ولی سبک او و حرکت او میان ژانرهای مختلف حیرتانگیز است. علاوه بر پرواز طرح داستان به سمت جلو و گشوده شدن درهای مکرر برای حرکت داستانی ایدهپردازیها و نظریات او (آیرا علاوه بر نویسنده بودن مترجم آثار بسیاری از نویسندگان به زبان اسپانیایی است از جمله کتاب مسخ کافکا و استاد دانشگاه بوئنوسآیرس است) گاهی اوقات خیلی جدی به نظر میآیند و متناسب با چیزی هستند که در مقالاتش هم مینویسد اما گاهی اوقات همین ملاحظات نظری هم بازی داستانی و سرخوشانه و با مفاهیم هستند. آیرا تا زمانی که طی حرکت به سمت جلو داستان را تا جای دلخواه خود که معمولا هم در حول و حوش 100 صفحه است پیش نبرد به عقب نگاه نمیکند. به معنای واقعی کلمه آیرا اهل نوستالژی نیست. دیگر کمالطلبی خلق آثار رئالیستی چپ عنفوان جوانیاش را ندارد ولی در تمام آثارش با تعریفی که خود از رئالیسم میدهد از جغرافیا، تاریخ و سیاست کشورش حرف میزند و اشباح را فرا میخواند.
رمان چگونه طلبه شدم، ماجرای زندگی کودکی است که همراه خانوادهاش از شهری حومهای به بوئنوسآیرس آمده است و دیگر هیچ خاطرهای از آن شهر ندارد و هرگز دیگر به آنجا بازنگشته است. بعد از ورود به شهر بزرگ به اصرار پدرش مجبور به خوردن بستنی میشود و به دنبال مسموم شدناش با بستنی آلوده (آلودگی غذایی در دهه 50 میلادی در آرژانتین اتفاق افتاده است) در بیمارستان بستری میشود و پدرش به دلیل قتل بستنی فروش به زندان میافتد و به دلیل بیماری چند ماه بعد از شروع سال تحصیلی به مدرسه میرود. دوست پیدا کردن و رابطهاش با مدرسه به دلیل سوادآموزی و رادیو و دیدارش از پدرش در زندان همه و همه جزییاتی را فراهم میکنند که این امکان را به نویسنده میدهند با طرح داستانی که شبه ـ بیوگرافیک است از نوستالژی فاصله بگیرد. آیرا برای نوشتن و افسانهپردازی دست به فراموشی میزند و به جای تجربههای زیسته و تجربههایی زیستپذیر سراغی هم از ناهمامکانیها میگیرد. کودک هم خلاقانه در موقعیتهای مختلف بدون ضرورت و حتی در مواقعی که میتواند سکوت کند دروغپردازی میکند. آیرا در این رمان در قامت سزار آیرای ششساله حضور دارد و در زمانهای دیگرش به شکل آیرای مترجم یا دکتر آیرا اما این تکههای شبه ـ بیوگرافیک هیچگاه با تکههای بیوگرافی نویسنده همپوشانی ندارند.
در رمان کنفرانس ادبی سزار آیرا اینبار در نقش مترجمی که با مشکلات ناشی از شرایط اقتصادی دست و پنجه نرم میکند. استاد ژنتیک است و جنونی هم برای استیلای بر جهان هم دارد و استعدادی هم برای حل معما. در ساحلی در ونزوئلا موفق به حل یک معمای قدیمی میشود و گنج دزدان دریایی را پیدا میکند و مبدل به مرد ثروتمندی میشود که کماکان به دنبال استیلای بر جهان است و به این دلیل به کنفرانس ادبی میرود تا به مردی نزدیک شود که با تکثیر نسخه تقلید شده از او سپاهی برای پیروزی فراهم کند. و این مرد کسی نیست جز کارلوس فوئنتس، نویسنده شهیر مکزیکی. ایده استیلای بر جهان برای یک نویسنده و مترجم را میتوان به گونهای آرزوی بر کسب مقبولیت تام در جامعه ادبی آمریکای لاتین قلمداد کرد. استفاده نویسنده از قصههای قدیمی دزدان دریایی، خلق بدیع ساحلی در ونزوئلا و آمیزههایی از داستانهایی علمی - تخیلی در خدمت طرح کلی داستان باورپذیر میشود تا آیرا واقعیتی که خود میخواهد را در ادبیات قرن بیست و یکم ابداع کند.
در رمان 77 صفحهای اپیزودی از زندگی نقاش منظرهپرداز که از شاهکارهای او هم خوانده شده است آیرا با کمک جزییات فراوان به شرح سفر دوم یک نقاش منظرهپرداز آلمانی به کشورش در قرن نوزدهم میپردازد. شخصی که آیرا به ابداع و مستندسازی سفرش پرداخته، نام شخصیتی واقعی در تاریخ نقاشی است. یوهان موریتز روگندس که برای آزمون و رد کردن نظریات استاد و دوست نزدیکش الکساندر فونهامبولت دوباره به جهان جدید سفر کرده است. نقاش به همراه یک گاچو عازم سفر میشود. آیرا در این رمان به ابداع مرغزارهای آمریکای لاتین میپردازد و حمله بومیان و رعد و برق و ماجرای بیماری که برای این نقاش به وجود میآید و تبدیل به نقطه عطفی در زندگی او میشود. سکوت و خلأ شیطانی بخشی از مسیر که شبیه اقیانوسی مرجانی است هم بر نقاش و هم بر گاچو تاثیر میگذارد. آیرا در این رمان علاقه توامان به مفهومپردازی و حرکتهای نابهنگام طرح داستان را به پیش میبرد. مکان بهرغم خلأ و سکون آن دیگر بستری منفعل نیست که صرفا اتفاقات آنجا یکی پس از دیگری حادث شوند. در این مکان نقاش منظرهپرداز به حدی از بینایی میرسد که تا بهحال تجربه نکرده است. از دشتهای آرژانتین و چشمهای نقاشها هر دو قلمروزدایی و قلمروزایی میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.