|

گذر از «دولت زرنگ» و «جامعه ضعیف»

مصطفی مهرآیین . جامعه‌شناس

1- در وضعیت فعلی جامعه ما، سخن گفتن از «پیامدهای اجتماعی رای ندادن» نادرست است. فارغ از آنکه در جهان مدرن درگیری با سیاست یک قاعده است و پدیده قهر سیاسی استثنایی بر این قاعده، انتظار این بود که در جامعه‌ای همچون جامعه ما که در حال گذراندن دوران رشد و توسعه خود است، مردم از حساسیت بیشتری نسبت به تحولات کلان سیاسی در کشورشان برخوردار باشند و ما امروز هیچ ضرورتی برای اقناع کردن مردم به رفتن پای صندوق‌های رای و رای دادن نبینیم. از این‌رو، معتقدم به جای سخن گفتن از «پیامدهای اجتماعی رای ندادن یا عدم مشارکت سیاسی مردم» باید به گفت‌وگو درخصوص مساله «فرآیندهای سیاسی و تاثیر آن بر مشارکت مردم در سیاست» پرداخت.
2- تجربه «انفعال سیاسی» حاصل گونه‌ای نظم سیاسی- اجتماعی است که به لحاظ ساختاری نحوه چینش آن در راستای ضعیف‌تر کردن جامعه و تنگ‌کردن دامنه کنش‌ورزی مردمانش عمل می‌کند، اگرچه ممکن است همین نظم سیاسی دایما در سطح گفتمانی خود را مومن به نقش سیاسی مردمانش نشان دهد. مهم‌ترین ویژگی نظم سیاسی- اجتماعی جامعه ایران در دوران معاصر، به‌ویژه پس از انقلاب، شکل گرفتن یک «دولت قوی» است که دامنه دخالت توان برنامه‌ریزی خود را به همه عرصه‌های حیات سیاسی- اجتماعی گسترش داده و قدرت خلاقیت جامعه و کنشگرانش را منتفی ساخته است. ما در این سال‌ها، با یک نظم اجتماعی روبه‌رو هستیم که شاید از سر خیرخواهی و تلاش برای ساختن جامعه، مردم را تبدیل به مردمانی مکانیکی، منفعل، کنش‌پذیر، کم‌خواه و فاقد توان مقاومت خلاقانه در مقابل نظام برنامه‌ریزی و کنش‌ورزی دولت کرده است. بی‌شک، در عرصه سیاست که بیش از هر چیز عرصه فعالیت دولت و نیروهای سیاسی است، این پدیده نمود بیشتری یافته است. شکل‌گیری ایده «دولت زرنگ» در ذهن بخشی از مردم جامعه ما به‌عنوان وجه غالب فرهنگ سیاسی این روزها در ایران تاییدی بر این مدعاست.
3- پویایی سیاست در جامعه ما بیش هر چیز نیازمند فراهم آوردن فرصت مناسب برای جان گرفتن جامعه و رفع محدودیت‌های موجود در مقابل توان خلاقیت جامعه است. این‌کار البته باید از هر دو سوی معادله دنبال شود: هم جامعه باید بکوشد از حداقل فرصت‌های سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی موجود برای تقویت خود کمک گیرد و هم نظام سیاسی باید با باور به مردمانش خود را از اتهام تبدیل‌شدن به «دولت زرنگ» تبرئه سازد و زمینه را برای شکل گرفتن «جامعه خلاق قوی» و «دولت برنامه‌پذیر سرمایه‌گذار» فراهم آورد.
1- در وضعیت فعلی جامعه ما، سخن گفتن از «پیامدهای اجتماعی رای ندادن» نادرست است. فارغ از آنکه در جهان مدرن درگیری با سیاست یک قاعده است و پدیده قهر سیاسی استثنایی بر این قاعده، انتظار این بود که در جامعه‌ای همچون جامعه ما که در حال گذراندن دوران رشد و توسعه خود است، مردم از حساسیت بیشتری نسبت به تحولات کلان سیاسی در کشورشان برخوردار باشند و ما امروز هیچ ضرورتی برای اقناع کردن مردم به رفتن پای صندوق‌های رای و رای دادن نبینیم. از این‌رو، معتقدم به جای سخن گفتن از «پیامدهای اجتماعی رای ندادن یا عدم مشارکت سیاسی مردم» باید به گفت‌وگو درخصوص مساله «فرآیندهای سیاسی و تاثیر آن بر مشارکت مردم در سیاست» پرداخت.
2- تجربه «انفعال سیاسی» حاصل گونه‌ای نظم سیاسی- اجتماعی است که به لحاظ ساختاری نحوه چینش آن در راستای ضعیف‌تر کردن جامعه و تنگ‌کردن دامنه کنش‌ورزی مردمانش عمل می‌کند، اگرچه ممکن است همین نظم سیاسی دایما در سطح گفتمانی خود را مومن به نقش سیاسی مردمانش نشان دهد. مهم‌ترین ویژگی نظم سیاسی- اجتماعی جامعه ایران در دوران معاصر، به‌ویژه پس از انقلاب، شکل گرفتن یک «دولت قوی» است که دامنه دخالت توان برنامه‌ریزی خود را به همه عرصه‌های حیات سیاسی- اجتماعی گسترش داده و قدرت خلاقیت جامعه و کنشگرانش را منتفی ساخته است. ما در این سال‌ها، با یک نظم اجتماعی روبه‌رو هستیم که شاید از سر خیرخواهی و تلاش برای ساختن جامعه، مردم را تبدیل به مردمانی مکانیکی، منفعل، کنش‌پذیر، کم‌خواه و فاقد توان مقاومت خلاقانه در مقابل نظام برنامه‌ریزی و کنش‌ورزی دولت کرده است. بی‌شک، در عرصه سیاست که بیش از هر چیز عرصه فعالیت دولت و نیروهای سیاسی است، این پدیده نمود بیشتری یافته است. شکل‌گیری ایده «دولت زرنگ» در ذهن بخشی از مردم جامعه ما به‌عنوان وجه غالب فرهنگ سیاسی این روزها در ایران تاییدی بر این مدعاست.
3- پویایی سیاست در جامعه ما بیش هر چیز نیازمند فراهم آوردن فرصت مناسب برای جان گرفتن جامعه و رفع محدودیت‌های موجود در مقابل توان خلاقیت جامعه است. این‌کار البته باید از هر دو سوی معادله دنبال شود: هم جامعه باید بکوشد از حداقل فرصت‌های سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی موجود برای تقویت خود کمک گیرد و هم نظام سیاسی باید با باور به مردمانش خود را از اتهام تبدیل‌شدن به «دولت زرنگ» تبرئه سازد و زمینه را برای شکل گرفتن «جامعه خلاق قوی» و «دولت برنامه‌پذیر سرمایه‌گذار» فراهم آورد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.