|

نگاهی به پنجاه‌وپنجمین دوسالانه هنر ونیز

دور همان نزدیک است

علیرضا امیرحاجبی

به اعتقاد بسیاری از هنرمندان و کارشناسان حوزه تجسمی، دوسالانه هنرهای تجسمی ونیز مهم‌ترین و معتبرترین رویداد جمعی و هنری در جهان است که امسال پنجاه‌وپنجمین دوره از فعالیت‌های خود را جشن گرفته است.
این رویداد و گردهمایی بزرگ بیش از اینکه نمایانگر فعالیت‌های انفرادی و آثار هنرمندان از سراسر جهان باشد، بازتابی است از گرایش‌های چندوجهی جهانی‌شدن و جهانی‌زیستن. دوسالانه ونیز و سایر همایش‌های مشابه فرصت‌هایی هستند که هنرمندان را با یکدیگر و مخاطبان را به شکلی مستقیم با آثار هنری آشنا می‌سازند. این جشنواره‌ها عرصه‌هایی برای دیدن تفاوت‌ها و تشابهات هستند مانند گفت‌وگویی که در صلح و آرامش شکل می‌گیرد، ادامه می‌یابد و به پایان می‌رسد. جهانی‌شدن هنر به معنای یکپارچه‌سازی و همانندسازی نیست بلکه با نگاهی گذرا به آثار همین دوسالانه می‌توان پی برد که این ایده بر مبنای مفهوم «تفاوت‌ها» و همنشینی این تفاوت‌ها شکل گرفته و گسترش می‌یابد. البته به این نکته نیز اشاره کردم که
جهانی شدن با مفهوم تشابه نیز در پیوند است اما در نگاه کلی تفاوت‌ها از ارجحیت بیشتری برخوردارند. گویا این کولاژ‌هزارتکه هنر معاصر هر سال گسترده‌تر می‌شود و دوسالانه ونیز به شکلی مختصر و مفید آینه این گستردگی و تحول است. نام‌گذاری امسال دوسالانه که به یک سنت تبدیل شده است نیز بر همین تنوع و تکثر دلالت دارد: «قصر دایره‌المعارف‌گونه». رویای جهانی‌شدن و به زبانی مشترک دست‌یافتن، آرزوی جامعه هنری غرب پس از جنگ جهانی دوم تا به امروز بوده و هست. اما این رویا تنها به غرب محدود نشد و خود را به تمامی نقاط کره‌زمین رساند.
رویای جهانی «جهانی‌شدن»
آنگاه که به بررسی نام‌های برجسته در عرصه هنر جهانی می‌پردازیم، متوجه می‌شویم که هنرمندان غیرغربی به همان اندازه فرصت دستیابی به موفقیت‌های بزرگ را داشته و دارند که هنرمندان غربی. به جایگاه هنرمندانی چون آنیش کاپور، آی‌وی‌وی یا زاها حدید بنگرید تا به اهمیت هنرمندان غیرغربی پی برید. جهانی‌شدن آنچنان مفهوم پیچیده‌ای نیست که نیازی به نظریه‌پردازی‌های فلسفی داشته باشد.
در مقایسه‌ای اجمالی، حوزه هنرهای زیبا مفهوم جهانی‌سازی را بهتر از حوزه‌های دیگر عملیاتی کرده است و در این بین ایده جهانی‌سازی در حوزه سیاسی و اجتماعی بدترین نمره را گرفته‌اند.
دوسالانه ونیز در این زمینه با مسایل مختلفی درگیر و مواجه بوده و هست. این جشنواره در حال حاضر در دو بخش مشارکت کشورها یا بهتر بگوییم حکومت‌ها و نمایشگاه‌گردانان یا همان کیوریتورها به عرضه آثار هنری می‌پردازد. در بخش اول انتخاب هنرمندان شرکت‌کننده برعهده نهادهای رسمی فرهنگی - هنری کشورهاست. از جمله وزارتخانه‌های فرهنگ و هنر. در بخش دوم مسوولیت انتخاب با مدیران و طراحان دوسالانه ونیز است.
براساس گفته «پائولو بارتا»، مدیر ارشد دوسالانه ونیز: «از دوران پیدایش هنر آوانگارد و پیشرو تا به امروز دغدغه جامعه هنر تحت‌تاثیر قرار دادن مخاطب و بررسی واکنش‌های بینندگان آثار هنری معاصر بوده است. این خود تبدیل به نوعی مکالمه به زبان هنر شده است؛ مکالمه‌ای که همگان در هنر امروز به‌دنبال آن و حتی بیش از آن در جست‌وجوی تشدید و گسترش آن هستند.»
این ایده بخشی از اهداف دوسالانه ونیز را تشکیل می‌دهد اما چالش‌هایی نیز بر سر راه وجود دارد. از جمله نوع برخورد حکومت‌ها در گزینش هنرمندان شرکت‌کننده در دوسالانه ونیز. به همین دلیل مدیریت این جشنواره هنری از اواسط دهه 90 میلادی سعی بر آن داشته تا با افزودن بخش‌های غیردولتی یا بهتر بگوییم بخش‌های خصوصی از جمله دعوت از نمایشگاه‌گردانان و گالری‌ها صدا و چهره‌های مستقل و معتبری را به جهان معرفی کنند. بارتا در یادداشتی می‌نویسد: «طراحان نمایشگاه‌ها بازتابی صحیح و بی‌طرفانه از هنرمندان و هنر آنان را به گوش ما و مخاطبان دوسالانه ونیز برسانند. آنها از افق‌های محدود جغرافیایی می‌گذرند و واقعیت‌های جهانی را به ما گزارش می‌دهند.» این یک تغییر مثبت و اساسی در استراتژی دوسالانه ونیز محسوب می‌شود.
امسال کشورهای شرکت‌کننده در دوسالانه ونیز بیشتر از سال‌های گذشته از مناطق و جغرافیای غیرغربی بودند. از جمله کشورهایی چون آنگولا، باهاماس و بحرین برای نخستین‌بار در این رویداد هنری شرکت کردند. اما باید به هنرمندان شرکت‌کننده در دوسالانه ونیز هم اشاره کنیم که در صدر فهرست آنها نام کارل آندره، هنرمند برجسته مینی‌مالیست و از پیشروان اصلی این نهضت که در کنار ریچارد سرا و دانلد جاد عرصه جدید و نگرشی ناب را در هنر معاصر گشودند، قرار دارد.
اما رسانه‌های جهانی آنقدر که به اثر ‌آی‌وی‌وی علاقه نشان دادند دیگر هنرمندان را تحویل نگرفتند. Disposition نام پروژه مفهومی وی‌وی در دوسالانه پنجاه‌وپنجم ونیز است که در دو مکان مجزا در معرض دید مخاطبان قرار گرفت.
مجموعه‌ای از چیدمان‌ها و تصاویر ویدیویی با موضوع دوران زندان این هنرمند معترض به سیاست‌های حکومت چین نشان داده شده است. اما در بخش رقابتی این دوسالانه کشور آنگولا به‌عنوان بهترین کشور در زمینه مشارکت فعال در عرضه آثار هنرمندان آنگولایی توانست شیر زرین این بخش را به دست آورد. عنوان بهترین هنرمند امسال نیز به تینو سگال از بریتانیا رسید و هیات داوران شیر زرین را نیز به همین هنرمند اهدا کردند. شیر نقره‌ای نیز برای معرفی هنرمند جوان به کامیل انرو از فرانسه رسید.
در فهرست کشورهای شرکت‌کننده در این فستیوال هیچ اثری از نام کشور ایران نبود.
به اعتقاد بسیاری از هنرمندان و کارشناسان حوزه تجسمی، دوسالانه هنرهای تجسمی ونیز مهم‌ترین و معتبرترین رویداد جمعی و هنری در جهان است که امسال پنجاه‌وپنجمین دوره از فعالیت‌های خود را جشن گرفته است.
این رویداد و گردهمایی بزرگ بیش از اینکه نمایانگر فعالیت‌های انفرادی و آثار هنرمندان از سراسر جهان باشد، بازتابی است از گرایش‌های چندوجهی جهانی‌شدن و جهانی‌زیستن. دوسالانه ونیز و سایر همایش‌های مشابه فرصت‌هایی هستند که هنرمندان را با یکدیگر و مخاطبان را به شکلی مستقیم با آثار هنری آشنا می‌سازند. این جشنواره‌ها عرصه‌هایی برای دیدن تفاوت‌ها و تشابهات هستند مانند گفت‌وگویی که در صلح و آرامش شکل می‌گیرد، ادامه می‌یابد و به پایان می‌رسد. جهانی‌شدن هنر به معنای یکپارچه‌سازی و همانندسازی نیست بلکه با نگاهی گذرا به آثار همین دوسالانه می‌توان پی برد که این ایده بر مبنای مفهوم «تفاوت‌ها» و همنشینی این تفاوت‌ها شکل گرفته و گسترش می‌یابد. البته به این نکته نیز اشاره کردم که
جهانی شدن با مفهوم تشابه نیز در پیوند است اما در نگاه کلی تفاوت‌ها از ارجحیت بیشتری برخوردارند. گویا این کولاژ‌هزارتکه هنر معاصر هر سال گسترده‌تر می‌شود و دوسالانه ونیز به شکلی مختصر و مفید آینه این گستردگی و تحول است. نام‌گذاری امسال دوسالانه که به یک سنت تبدیل شده است نیز بر همین تنوع و تکثر دلالت دارد: «قصر دایره‌المعارف‌گونه». رویای جهانی‌شدن و به زبانی مشترک دست‌یافتن، آرزوی جامعه هنری غرب پس از جنگ جهانی دوم تا به امروز بوده و هست. اما این رویا تنها به غرب محدود نشد و خود را به تمامی نقاط کره‌زمین رساند.
رویای جهانی «جهانی‌شدن»
آنگاه که به بررسی نام‌های برجسته در عرصه هنر جهانی می‌پردازیم، متوجه می‌شویم که هنرمندان غیرغربی به همان اندازه فرصت دستیابی به موفقیت‌های بزرگ را داشته و دارند که هنرمندان غربی. به جایگاه هنرمندانی چون آنیش کاپور، آی‌وی‌وی یا زاها حدید بنگرید تا به اهمیت هنرمندان غیرغربی پی برید. جهانی‌شدن آنچنان مفهوم پیچیده‌ای نیست که نیازی به نظریه‌پردازی‌های فلسفی داشته باشد.
در مقایسه‌ای اجمالی، حوزه هنرهای زیبا مفهوم جهانی‌سازی را بهتر از حوزه‌های دیگر عملیاتی کرده است و در این بین ایده جهانی‌سازی در حوزه سیاسی و اجتماعی بدترین نمره را گرفته‌اند.
دوسالانه ونیز در این زمینه با مسایل مختلفی درگیر و مواجه بوده و هست. این جشنواره در حال حاضر در دو بخش مشارکت کشورها یا بهتر بگوییم حکومت‌ها و نمایشگاه‌گردانان یا همان کیوریتورها به عرضه آثار هنری می‌پردازد. در بخش اول انتخاب هنرمندان شرکت‌کننده برعهده نهادهای رسمی فرهنگی - هنری کشورهاست. از جمله وزارتخانه‌های فرهنگ و هنر. در بخش دوم مسوولیت انتخاب با مدیران و طراحان دوسالانه ونیز است.
براساس گفته «پائولو بارتا»، مدیر ارشد دوسالانه ونیز: «از دوران پیدایش هنر آوانگارد و پیشرو تا به امروز دغدغه جامعه هنر تحت‌تاثیر قرار دادن مخاطب و بررسی واکنش‌های بینندگان آثار هنری معاصر بوده است. این خود تبدیل به نوعی مکالمه به زبان هنر شده است؛ مکالمه‌ای که همگان در هنر امروز به‌دنبال آن و حتی بیش از آن در جست‌وجوی تشدید و گسترش آن هستند.»
این ایده بخشی از اهداف دوسالانه ونیز را تشکیل می‌دهد اما چالش‌هایی نیز بر سر راه وجود دارد. از جمله نوع برخورد حکومت‌ها در گزینش هنرمندان شرکت‌کننده در دوسالانه ونیز. به همین دلیل مدیریت این جشنواره هنری از اواسط دهه 90 میلادی سعی بر آن داشته تا با افزودن بخش‌های غیردولتی یا بهتر بگوییم بخش‌های خصوصی از جمله دعوت از نمایشگاه‌گردانان و گالری‌ها صدا و چهره‌های مستقل و معتبری را به جهان معرفی کنند. بارتا در یادداشتی می‌نویسد: «طراحان نمایشگاه‌ها بازتابی صحیح و بی‌طرفانه از هنرمندان و هنر آنان را به گوش ما و مخاطبان دوسالانه ونیز برسانند. آنها از افق‌های محدود جغرافیایی می‌گذرند و واقعیت‌های جهانی را به ما گزارش می‌دهند.» این یک تغییر مثبت و اساسی در استراتژی دوسالانه ونیز محسوب می‌شود.
امسال کشورهای شرکت‌کننده در دوسالانه ونیز بیشتر از سال‌های گذشته از مناطق و جغرافیای غیرغربی بودند. از جمله کشورهایی چون آنگولا، باهاماس و بحرین برای نخستین‌بار در این رویداد هنری شرکت کردند. اما باید به هنرمندان شرکت‌کننده در دوسالانه ونیز هم اشاره کنیم که در صدر فهرست آنها نام کارل آندره، هنرمند برجسته مینی‌مالیست و از پیشروان اصلی این نهضت که در کنار ریچارد سرا و دانلد جاد عرصه جدید و نگرشی ناب را در هنر معاصر گشودند، قرار دارد.
اما رسانه‌های جهانی آنقدر که به اثر ‌آی‌وی‌وی علاقه نشان دادند دیگر هنرمندان را تحویل نگرفتند. Disposition نام پروژه مفهومی وی‌وی در دوسالانه پنجاه‌وپنجم ونیز است که در دو مکان مجزا در معرض دید مخاطبان قرار گرفت.
مجموعه‌ای از چیدمان‌ها و تصاویر ویدیویی با موضوع دوران زندان این هنرمند معترض به سیاست‌های حکومت چین نشان داده شده است. اما در بخش رقابتی این دوسالانه کشور آنگولا به‌عنوان بهترین کشور در زمینه مشارکت فعال در عرضه آثار هنرمندان آنگولایی توانست شیر زرین این بخش را به دست آورد. عنوان بهترین هنرمند امسال نیز به تینو سگال از بریتانیا رسید و هیات داوران شیر زرین را نیز به همین هنرمند اهدا کردند. شیر نقره‌ای نیز برای معرفی هنرمند جوان به کامیل انرو از فرانسه رسید.
در فهرست کشورهای شرکت‌کننده در این فستیوال هیچ اثری از نام کشور ایران نبود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.