|

آرماگدون

درباره نقاشی‌های «آیدا وثوقی» در گالری رف

صالح تسبیحی

آرماگدون محلی اساطیری ست که در بعضی ادیان به نقطه نهایی پایان جهان، محلِ تلاقی خیروشر و محل وقوعِ آخر‌الزمان اطلاق می‌شود.

نخست و پیش از هر چیز، در برخورد با آثار تازه «آیدا وثوقی» با محیطی مهیب روبه‌رو می‌شویم که، در آن همه‌چیز کارکردی تازه می‌یابد و عناصر آشنا و شناخته‌شده تغییر کارکرد می‌دهند. در یکی از آثار محیطی بدوی، آتشفشان تنوره می‌کشد، محل تلاقی زمین و آسمان و زمینِ گداخته شده و دو گوزن با یکدیگر سرشاخ می‌شوند و آسمان با پرش‌های رنگ و پاشیدگی‌های نقطه‌گون سرخ و زرد، به آتش کشیده شده و انگار این نبرد نهایی جهان است که در غالب نماد و استعاره بیان می‌شود. در همین تصویر، گنبد کبود جهان چون رواقی محکم و آرام بر فراز همه‌چیز کشیده شده است و آفتاب‌پرستی متلون و خونسرد در راس این رواق نشسته و با بی‌تفاوتی محض، پایان جهان را نظاره می‌کند. در آثار دیگر نیز کمابیش این محیط پیداست. گوشت‌های آویخته صف به صف، باز در زمینه‌ای محکم و رنگین، چنان چیده شده‌اند که انگار سلاخی مفصلی انجام شده است و میمونی بر فراز همه‌چیز به حالتی میان خنده و جیغ سرک می‌کشد. انتخاب حیوانات، آگاهانه انجام شده است و جانورانی در آثار گنجانده شده‌اند که بتوانند تداعی‌گر اسطوره و نماد‌های باستانی باشند. بنابراین می‌توان یک یکِ حیواناتِ آثار «وثوقی» را نشانه‌شناسی نمود و به تاویل‌های دقیق‌تری دست یافت. همچنین تذهیب‌ها و اسلیمی‌هایی تعبیه شده‌اند که آنها نیز می‌توانند به جای خود واجد نشانه و خوانش‌های فرامتنی بیشتر باشند. اسلیمی‌ها همه‌جا هستند. در زمینه، با رنگ محوشونده می‌توان آنها را دید. اسلیمی‌ها می‌توانند نماد سنت بسیطِ پخش در زندگانی ما باشند. یا می‌توانند سنتی را نمایندگی کنند که مفهوم ِآخر‌جهان از دل آن بیرون آمده است. حیوانات با ولع برانگیخته شده‌اند و جنگل، طبیعت زنده و زاینده از اعماق خود در حال سوختن است. این همه، با کادر‌های منسجم و رنگ‌های تخت و برش‌های تذهیب‌وار از بالا یا چهارطرف کنترل شده است و غیر از یک اثر، از احساس‌گرایی (اکسپرسیون) و رنگ‌آمیزی اتفاقی خبری نیست. این تضاد و این دقت تام در اجرا، به تناقضی جالب منتهی شده است که می‌تواند جوهره «آثار آیدا وثوقی» به حساب‌اید. جوهره روایی پایان جهان که در آن، اضداد بر هم می‌ریزند و همپوشانی می‌کنند. البته باید توجه داشت که آثار وثوقی با آن رنگ‌ها و درخشندگی‌ها و عناصر سنتی و وضوح بالایی که دارند مدام در حال رسیدن به مرز اثر تزیینی هستند. این مرز‌ها اما همواره با یک نگاه نقادانه و گاه هجو‌کننده، ثابت می‌مانند و شکسته نمی‌شوند. در نتیجه با تمام اینکه در این آثار با عناصر تزیینی همچون اسلیمی روبه‌روییم، عمدتا و با موفقیت، هنوز و همچنان ایده و خلاقیت، بر دکور و تزیینات غلبه دارد و هنرمند موفق شده است در یک قمار ظریف و حساس بر این لبه حساس قدم بزند اما به دنیای بی‌مایه تصاویر تزیینی در نغلتد. همچنین آثار آیدا وثوقی از مزیت مهم و کمیاب اصیل‌بودن (اورژینال‌بودن) برخوردارند؛ یعنی ساختار این آثار و برخوردی که در آنها با انسان، حیوانات و در نهایت جهان هستی ‌شده، برخوردی یگانه و منحصر به فرد است. این اما به عنوان مزیت کیفی اثر به حساب نمی‌آید؛ یعنی اصیل‌بودن از امن به معنای با کیفیت‌بودن نیست. بلکه نشان روشنی‌ست از نتیجه بخش بودن تلاش هنرمند برای یافتن زبانی شخصی. زبانی که شاید در آینده بتواند با آن سخنان عمیق‌تری بگوید و رنگ‌ها و تصاویر بهتری خلق کند.
آرماگدون محلی اساطیری ست که در بعضی ادیان به نقطه نهایی پایان جهان، محلِ تلاقی خیروشر و محل وقوعِ آخر‌الزمان اطلاق می‌شود.

نخست و پیش از هر چیز، در برخورد با آثار تازه «آیدا وثوقی» با محیطی مهیب روبه‌رو می‌شویم که، در آن همه‌چیز کارکردی تازه می‌یابد و عناصر آشنا و شناخته‌شده تغییر کارکرد می‌دهند. در یکی از آثار محیطی بدوی، آتشفشان تنوره می‌کشد، محل تلاقی زمین و آسمان و زمینِ گداخته شده و دو گوزن با یکدیگر سرشاخ می‌شوند و آسمان با پرش‌های رنگ و پاشیدگی‌های نقطه‌گون سرخ و زرد، به آتش کشیده شده و انگار این نبرد نهایی جهان است که در غالب نماد و استعاره بیان می‌شود. در همین تصویر، گنبد کبود جهان چون رواقی محکم و آرام بر فراز همه‌چیز کشیده شده است و آفتاب‌پرستی متلون و خونسرد در راس این رواق نشسته و با بی‌تفاوتی محض، پایان جهان را نظاره می‌کند. در آثار دیگر نیز کمابیش این محیط پیداست. گوشت‌های آویخته صف به صف، باز در زمینه‌ای محکم و رنگین، چنان چیده شده‌اند که انگار سلاخی مفصلی انجام شده است و میمونی بر فراز همه‌چیز به حالتی میان خنده و جیغ سرک می‌کشد. انتخاب حیوانات، آگاهانه انجام شده است و جانورانی در آثار گنجانده شده‌اند که بتوانند تداعی‌گر اسطوره و نماد‌های باستانی باشند. بنابراین می‌توان یک یکِ حیواناتِ آثار «وثوقی» را نشانه‌شناسی نمود و به تاویل‌های دقیق‌تری دست یافت. همچنین تذهیب‌ها و اسلیمی‌هایی تعبیه شده‌اند که آنها نیز می‌توانند به جای خود واجد نشانه و خوانش‌های فرامتنی بیشتر باشند. اسلیمی‌ها همه‌جا هستند. در زمینه، با رنگ محوشونده می‌توان آنها را دید. اسلیمی‌ها می‌توانند نماد سنت بسیطِ پخش در زندگانی ما باشند. یا می‌توانند سنتی را نمایندگی کنند که مفهوم ِآخر‌جهان از دل آن بیرون آمده است. حیوانات با ولع برانگیخته شده‌اند و جنگل، طبیعت زنده و زاینده از اعماق خود در حال سوختن است. این همه، با کادر‌های منسجم و رنگ‌های تخت و برش‌های تذهیب‌وار از بالا یا چهارطرف کنترل شده است و غیر از یک اثر، از احساس‌گرایی (اکسپرسیون) و رنگ‌آمیزی اتفاقی خبری نیست. این تضاد و این دقت تام در اجرا، به تناقضی جالب منتهی شده است که می‌تواند جوهره «آثار آیدا وثوقی» به حساب‌اید. جوهره روایی پایان جهان که در آن، اضداد بر هم می‌ریزند و همپوشانی می‌کنند. البته باید توجه داشت که آثار وثوقی با آن رنگ‌ها و درخشندگی‌ها و عناصر سنتی و وضوح بالایی که دارند مدام در حال رسیدن به مرز اثر تزیینی هستند. این مرز‌ها اما همواره با یک نگاه نقادانه و گاه هجو‌کننده، ثابت می‌مانند و شکسته نمی‌شوند. در نتیجه با تمام اینکه در این آثار با عناصر تزیینی همچون اسلیمی روبه‌روییم، عمدتا و با موفقیت، هنوز و همچنان ایده و خلاقیت، بر دکور و تزیینات غلبه دارد و هنرمند موفق شده است در یک قمار ظریف و حساس بر این لبه حساس قدم بزند اما به دنیای بی‌مایه تصاویر تزیینی در نغلتد. همچنین آثار آیدا وثوقی از مزیت مهم و کمیاب اصیل‌بودن (اورژینال‌بودن) برخوردارند؛ یعنی ساختار این آثار و برخوردی که در آنها با انسان، حیوانات و در نهایت جهان هستی ‌شده، برخوردی یگانه و منحصر به فرد است. این اما به عنوان مزیت کیفی اثر به حساب نمی‌آید؛ یعنی اصیل‌بودن از امن به معنای با کیفیت‌بودن نیست. بلکه نشان روشنی‌ست از نتیجه بخش بودن تلاش هنرمند برای یافتن زبانی شخصی. زبانی که شاید در آینده بتواند با آن سخنان عمیق‌تری بگوید و رنگ‌ها و تصاویر بهتری خلق کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.