|

نخستین کنگره نویسندگان و حرف‌های «نیما»

داریوش معمار

اگر قرار باشد به نخستین تجمع نویسندگان ایران (برای احقاق حقوق نویسندگی‌شان) اشاره شود، احتمالا طبق اسناد تاریخی بتوان اعتراض دسته‌جمعی ایشان در صحن بهارستان به روش کار اداره راهنمایی نامه‌نگاری (ممیزی) به ریاست «دشتی» را در نظر گرفت که شدت عمل زیادی در تفحص آثار با حمایت پهلوی اول (رضاخان) به خرج می‌داد، این اجتماع با اولین یورش ماموران، متفرق شد و جز کسب عنوان نخستین اقدام گروهی نتیجه و حاصلی نداشت. پس از سقوط رضاخان و پدید آمدن فضایی که در آن رایحه‌ای کم‌رمق از آزادی احساس می‌شد، تشکل‌های رسمی نویسندگان که عناوینی بیشتر حزبی و سیاسی داشتند، شکل گرفت؛ «انجمن نویسندگان دموکرات» و «انجمن هواداران هنر و ادبیات امروز» دو تشکل صاحب‌نام در آن زمان بودند، که راه به جایی نبردند و نتوانستند اعتماد عموم نویسندگان را به خود جلب کنند. اما طلیعه جدی شکل‌گیری کانونی از نویسندگان ایرانی به دعوت انجمن روابط فرهنگی ایران و اتحاد جماهیر شوروی (سابق) در ابتدای تابستان سال 1325 با ریاست «ملک‌الشعرای بهار» رخ داد، که در آن بیش از یکصدنفر از شاعران، نویسندگان و ادیبان گردهم آمدند و دیدگاه‌ها و نظرات فرهنگی و هنری خود را مطرح کردند. در این جلسه «قوام‌السلطنه» نخست‌وزیر و «سادچیکف» سفیرکبیر دولت شوروی در ایران و عده‌ای از وزرا نیز حضور داشتند. نکته مهم این گردهمایی بخشی از قطعنامه پایانی در بند پنجم بود که طی آن کنگره؛ تاسیس یک کمیسیون تشکیلاتی موقتی را که بنیاد اتحادیه گویندگان و نویسندگان ایرانی را پی‌ریزی کند، ضروری دانسته و اجرای این منظور را به هیات‌رییسه محول کرده بود. این خواسته باعث شور و شوق میان نویسندگان شد، اما با پیشامدهای بعدی و تنگ شدن فضای عمومی و سیاسی تا دهه 40 و ظهور نسلی تازه از نویسندگان هرگز محقق نشد. نخستین کنگره نویسندگان پس از سال‌ها که این هنر تنها موضوعی ذوقی و شخصی در ایران محسوب می‌شد و پس از انقلاب مشروطه که به‌واسطه انتشار شعر‌های اجتماعی، رواج روزنامه و پاورقی‌نویسی و انتشار سفرنامه‌ها و رمان‌ها از محضر سلاطین به میان مردم آمده بود، جریانی تازه از حضور اجتماعی و حقوق نویسندگی را محقق ساخت و چراغ تبدیل شدن نویسندگی به حرکتی مدنی را در جامعه ایران روشن کرد. اما درخصوص مسایل و حوادث مهم دیگری که به‌واسطه برگزاری این کنگره پدید آمد، می‌توان به حضور «نیمایوشیج» و سخنرانی او پیرامون هنر و ادبیات جدید و صادق هدایت و بزرگ علوی به‌عنوان نویسندگانی پیشرو اشاره کرد، همچنین حضور پنج نفر از بانوان شاعر و ادیب که سابقه‌ای جدی از تاثیر زنان در ادبیات ایران بود. در این کنگره خانم‌ها ژاله سلطانی و سرور مهكامه از جمله كسانی بودند كه شعر خواندند و خانم دكتر فاطمه سیاح سخنرانی مبسوطی درباره «وظیفه انتقاد در ادبیات» ایراد کرد. خانم فروغ حكمت و دكتر زهرا خانلری‌كیا نیز در كنار آن سه‌نفر در كنگره حضور به‌هم رساندند. اما سخنرانی جالب و تاثیر‌گذار نیما در میان اسناد باقیمانده از این حضور، فصلی تازه در ادبیات فارسی است، او در بخشی از صحبت‌های خود می‌گوید: «آشنایی با زبان خارجی راه تازه‌ای را در پیش چشم من گذاشت. ثمره کاوش من در این راه... در منظومه «افسانه» من دیده (می)شود. قسمتی از این منظومه در روزنامه دوست شهید من، میرزاده عشقی، چاپ شد. ولی قبلا در سال١٣٠٠ منظومه‌ای به‌نام «قصه رنگ‌پریده» انتشار داده بودم. من پیش از آن شعری در دست ندارم. در پاییز سال ١٣٠١ نمونه دیگر از شیوه کار خود «ای شب» را... در روزنامه هفتگی «نوبهار» دیدم. شیوه کار در هرکدام از این قطعات تیر زهرآگینی مخصوصا در آن زمان به طرف طرفداران سبک قدیم بود.»
اگر قرار باشد به نخستین تجمع نویسندگان ایران (برای احقاق حقوق نویسندگی‌شان) اشاره شود، احتمالا طبق اسناد تاریخی بتوان اعتراض دسته‌جمعی ایشان در صحن بهارستان به روش کار اداره راهنمایی نامه‌نگاری (ممیزی) به ریاست «دشتی» را در نظر گرفت که شدت عمل زیادی در تفحص آثار با حمایت پهلوی اول (رضاخان) به خرج می‌داد، این اجتماع با اولین یورش ماموران، متفرق شد و جز کسب عنوان نخستین اقدام گروهی نتیجه و حاصلی نداشت. پس از سقوط رضاخان و پدید آمدن فضایی که در آن رایحه‌ای کم‌رمق از آزادی احساس می‌شد، تشکل‌های رسمی نویسندگان که عناوینی بیشتر حزبی و سیاسی داشتند، شکل گرفت؛ «انجمن نویسندگان دموکرات» و «انجمن هواداران هنر و ادبیات امروز» دو تشکل صاحب‌نام در آن زمان بودند، که راه به جایی نبردند و نتوانستند اعتماد عموم نویسندگان را به خود جلب کنند. اما طلیعه جدی شکل‌گیری کانونی از نویسندگان ایرانی به دعوت انجمن روابط فرهنگی ایران و اتحاد جماهیر شوروی (سابق) در ابتدای تابستان سال 1325 با ریاست «ملک‌الشعرای بهار» رخ داد، که در آن بیش از یکصدنفر از شاعران، نویسندگان و ادیبان گردهم آمدند و دیدگاه‌ها و نظرات فرهنگی و هنری خود را مطرح کردند. در این جلسه «قوام‌السلطنه» نخست‌وزیر و «سادچیکف» سفیرکبیر دولت شوروی در ایران و عده‌ای از وزرا نیز حضور داشتند. نکته مهم این گردهمایی بخشی از قطعنامه پایانی در بند پنجم بود که طی آن کنگره؛ تاسیس یک کمیسیون تشکیلاتی موقتی را که بنیاد اتحادیه گویندگان و نویسندگان ایرانی را پی‌ریزی کند، ضروری دانسته و اجرای این منظور را به هیات‌رییسه محول کرده بود. این خواسته باعث شور و شوق میان نویسندگان شد، اما با پیشامدهای بعدی و تنگ شدن فضای عمومی و سیاسی تا دهه 40 و ظهور نسلی تازه از نویسندگان هرگز محقق نشد. نخستین کنگره نویسندگان پس از سال‌ها که این هنر تنها موضوعی ذوقی و شخصی در ایران محسوب می‌شد و پس از انقلاب مشروطه که به‌واسطه انتشار شعر‌های اجتماعی، رواج روزنامه و پاورقی‌نویسی و انتشار سفرنامه‌ها و رمان‌ها از محضر سلاطین به میان مردم آمده بود، جریانی تازه از حضور اجتماعی و حقوق نویسندگی را محقق ساخت و چراغ تبدیل شدن نویسندگی به حرکتی مدنی را در جامعه ایران روشن کرد. اما درخصوص مسایل و حوادث مهم دیگری که به‌واسطه برگزاری این کنگره پدید آمد، می‌توان به حضور «نیمایوشیج» و سخنرانی او پیرامون هنر و ادبیات جدید و صادق هدایت و بزرگ علوی به‌عنوان نویسندگانی پیشرو اشاره کرد، همچنین حضور پنج نفر از بانوان شاعر و ادیب که سابقه‌ای جدی از تاثیر زنان در ادبیات ایران بود. در این کنگره خانم‌ها ژاله سلطانی و سرور مهكامه از جمله كسانی بودند كه شعر خواندند و خانم دكتر فاطمه سیاح سخنرانی مبسوطی درباره «وظیفه انتقاد در ادبیات» ایراد کرد. خانم فروغ حكمت و دكتر زهرا خانلری‌كیا نیز در كنار آن سه‌نفر در كنگره حضور به‌هم رساندند. اما سخنرانی جالب و تاثیر‌گذار نیما در میان اسناد باقیمانده از این حضور، فصلی تازه در ادبیات فارسی است، او در بخشی از صحبت‌های خود می‌گوید: «آشنایی با زبان خارجی راه تازه‌ای را در پیش چشم من گذاشت. ثمره کاوش من در این راه... در منظومه «افسانه» من دیده (می)شود. قسمتی از این منظومه در روزنامه دوست شهید من، میرزاده عشقی، چاپ شد. ولی قبلا در سال١٣٠٠ منظومه‌ای به‌نام «قصه رنگ‌پریده» انتشار داده بودم. من پیش از آن شعری در دست ندارم. در پاییز سال ١٣٠١ نمونه دیگر از شیوه کار خود «ای شب» را... در روزنامه هفتگی «نوبهار» دیدم. شیوه کار در هرکدام از این قطعات تیر زهرآگینی مخصوصا در آن زمان به طرف طرفداران سبک قدیم بود.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.